Qaşqarlı Mahmud Qaşqarda anadan olub. Adı qızıl hərflərlə tariximizə düşən bu dəyərli atamızın həyatı haqqında bilinənlər olduqca azdır. Onun 1029-cu ildə anadan olduğu, 1105-ci ildə vəfat etdiyi zənn edilir. Qaşqarlı Mahmud böyük və səviyyəli bir ailənin uşağı olub. "Keşf-ün-zünun"da adı Mahmud ibn Hüseyn ibn Məhəmməd olaraq keçir.
XI yüzildə Qaraxanlılar dövlətində yetişib. Atası Qaraxanlı xan ailəsindən Hüseyn ibn Məhəmməd adlı bir bəy idi. Mahmud uşaqlıq illərindən çox yaxşı təhsil alıb, ərəb dilini mükəmməl bir şəkildə öyrənib. Gənc yaşlarından Türk yurdunu başdan-başa gəzib-dolaşıb, bütün xalqları, boyları tanıyıb, illər boyu türk obalarında dastanlar, hekayələr dinləyib. Türk dili və ədəbiyyatını incələyib, öyrənib və öyrəndiklərini beyninə həkk edib. 1072-ci ildə "Divani lüğət-it-türk" adlı əsərini yazmağa başlayıb və iki il boyunca fasiləsiz çalışdıqdan sonra 1074-cü ildə o möhtəşəm əsərini tamamlayıb.
Qaşqarlı Mahmud türk dili üzrə ilk alimlərimizdən biridir. O, ortaya qoyduğu əsərləri ilə türk dilinə böyük xidmətlər edib. Onun məşhur əsəri "Divani lüğət-it-türk"dür. 1072-ci ildə "Divan"ını Xəlifə Əbül Qasım Abdullah ibn Məhəmmədül-Muktedi ibn Əmrullaha təqdim edib. Qaşqarlı Mahmud 1071-1077-ci illər arasında Bağdadda yaşayıb, türk dili və mədəniyyətini Ərəb dünyasına tanıtmağa çalışıb.
Çağının İbn Fadlan, Gerdizi, Tahir Mervezi, Məhəmməd Avfı, Beyhaki kimi öndə gələn, türk həyat və cəmiyyətlərinə rəğbət bəsləyən müsəlman elm adamları və səyyahları ilə yanaşı, Qaşqarlı Mahmud da aid olduğu millətin ictimai və mədəni həyatına rəğbət bəsləyib, türk bölgələrini addım-addım dolaşıb. Onun dövründə müsəlmanlığı qəbul edən və ilk türk dövləti olan Qaraxanlılar türkcəni dövlətin rəsmi dili halına gətiriblər. Yəni Türk dünyasının tarixi şəxsiyyəti Qaşqarlı Mahmudun müvəffəqiyyətlərində dövlətin də yardımçı olması və onun mədəni təşəbbüslərini dəstəkləməsi böyük rol oynayıb. Bu da bir həqiqətdir ki, o dövrdə hökmdara verilən əsərlər etibar görüb və müəlliflər böyük mükafatlarla təltif edilib.
Türk dili o dövrdə məzmun və mədəniyyət sahəsində inkişaf etmiş bir ədəbiyyata sahib idi. Fəqət bu məzmun xalq dağınıq halda olduğuna görə toplanmağa möhtac idi. Xüsusilə şifahi ədəbiyyatın qeyd edilib yazıya keçirilməsi, türkcənin tədqiqi və türk mədəniyyətinin bilinib dəyərləndirilməsi qaçılmaz bir hal almışdı. Bu işlərin həyata keçirilməsi sayəsində türkcə varlığını və davamlılığını sürdürə biləcək və geniş bir sahəyə yayılmış olan Türk dünyası bir dildə danışıb yaza biləcəkdi. O dövrdə türkcənin üfüqünə doğulan iki nəfərdən biri Qaşqarlı Mahmud, digəri də Balasaqunlu Yusifdir. Bunların hər ikisi ortaya qoyduğu əsərləri ilə türk dil birliyinin əsrlərcə davam etməsində mühüm rol oynayıb. Qaşqarlı Mahmud türk dil və mədəniyyətini ərəb mühitinə aşılamaq və tanıtmaq məqsədini güdüb.
Qaşqarlı Mahmud filoloq, etnoqraf, ilk türk xəritəçisi və toponimikidır. O, "Divani lüğət-it-türk" adlı əsərində yaşadığı dövrdəki türk şəhərlərinin və boylarının ləhcələrini canlı olaraq təsbit edib, türk mədəniyyət və ənənələrinə aid materialları toplayıb və anonim materialın qeyb olmasına mane olmaqla türk dilinin zənginliyini, ərəb və fars dilləri yanındakı dəyərini isbat etməyə çalışıb. Hətta türkcənin "Cevahirün-Nahvi lüğət-it-türk" adlı qrammatikasını ərəblərə öyrətmək məqsədilə qələmə alıb. Beləcə, dəyərli elm xadimi Qaşqarlı Mahmud bu şəkildə türk dil və mədəniyyətinin yüksəliş və genişlənməsində böyük rol oynayıb.
Qaşqarlı Mahmud əsərini yazarkən türkün şəhərlərini, obalarını, bozqırlarını bir-bir gəzib, türk dilinə və mədəniyyətinə aid gördüyü materialları çox ciddi bir şəkildə incələdikdən sonra bu tarixi əsərində qeyd edib. Bütün bunları qarşılaşdırdıqdan sonra isə türk ləhcə və şivələrinin ən asanının oğuz, ən dürüst və istifadə üçün əlverişlisinin yağma və tuhsi şivəsi, ədəbi şivə olaraq isə xanların danışdığı dövlət dili olan Qaşqar türkcəsi olduğu nəticəsinə varıb.
Səyyah bir müəllif və dil alimi olması Qaşqarlı Mahmudun Qaşqarla Bağdad arasında gedib-gəlməsinə səbəb olub. Onun fikirləri hər əsrdə canlı qalıb və dialektoloji elmin qurucusu olması ilə yanaşı, müqayisəli ləhcə çalışmalarının başladıcısı olaraq da hər zaman qeyd edilib.
Qaşqarlı Mahmud çalışmalarını bitirdikdən sonra yenə məmləkətinə dönüb və keçmişdən bəri bir türk ölkəsi olan Şərqi Türküstanın Qaşqar şəhərində vəfat edib. 1983-cü ilin iyul ayında tapılan qəbri Qaşqardan 35 km aralıdakı Azaq kəndindədir. Bu kənd Upal qəzasına aiddir.
Qaşqarlı Mahmudun bilinən iki əsəri var. Bunlardan birincisi "Divani lüğət-it-türk" adlı məşhur əsəridir. Böyük bir mədəniyyət xəzinəsi olan bu əsər yazıldığı zamandan bəri Türk dünyasının ən qiymətli və ana əsəri vəziyyətində olaraq türk dil və mədəniyyətinin xəzinəsi sayılır. Bu divanda olduqca böyük həcmdə material bolluğu var və bu baxımdan dünya ədəbiyyatında bənzəri görünməyən bir əsərdir. Əsərdə türk dilinin ərəbcə olaraq açıqlanması da var. Dil bilgisinin terminləri də ərəbcə verilib. Tərkibindəki material baxımından isə bu əsərdə türk şivə və ləhcələrindən olan mətnlərə yer verilib. Onun ikinci əsəri isə qrammatika kitabıdır. "Cevahirün Nahvi lüğət-it-türk" adındakı bu əsər türkcənin ilk qrammatika kitabıdır. Bütün bunlar nəzərə alınarsa, Qaşqarlı Mahmuda müqayisəli türk dili araşdırma məktəbinin qurucusu deyilsə yerinə düşər.
Bu da bir həqiqətdir ki, türkcəmizi bir şeir gözəlliyində Orkun Bengü daşlarına naxış edən Yolluq Tiqindən sonra türkcənin ən böyük vurğununun adı Qaşqarlı Mahmuddur. O, gözəl türkcəmizin ilk böyük lüğətini və dil bilgisini hazırlayan ən böyük alimlərimizdən biridir. İmla sistemi baxımından "Divani lüğət-it-türk" özünə xas bəzi imla xüsusiyyətlərinə də yer verir. Qaşqarlı Mahmud bu qiymətli əsərini yazmaq üçün necə səy göstərdiyini belə nəql edib: "Mən türklərin ən düzgün danışan dillisini, ən açıq və mənalı nəql edənini, ən doğru anlayanını, soyca ən köklü olanını dinlədim, mizraqdan ən yaxşısını istifadə edən bir savaşçı olaraq, türklərin bütün şəhərlərini, çöllərini başdan-başa gəzib-dolaşdım. Türkün, türkmənin, oğuzun, çigilin, yağmanın və qırğızın dillərini, geyimlərini ən yaxşı bir şəkildə öyrənib faydalandım."
Qaşqarlı Mahmud bir ömür sərf etdi və topladığı bilgiləri türkcə lüğət və dil bilgisi olaraq ortaya çıxartdı. O nə üçün buna ehtiyac duyub? Bəli, o da zəmanəsinin türk elm adamları kimi ərəb və farsların dillərinin inkişafına seyrçi qala bilərdi. Amma xeyr! O bir dahi idi, türk dilinin böyüklüyünü incə bir üslubda bütün dünyaya anladacaqdı...
O, Firdovsini tanıyırdı. Nə deyirdi Firdovsi? "Şahnamə"ni yazmaq üçün çox sıxıntı çəkdim, amma nəticədə fars millətini və dilini diriltdim..."
Qaşqarlı Mahmud türk dili bilgisini - türkcə lüğəti ərəbcə yazaraq ərəblərin başı, müsəlmanların xəlifəsi olan Muktədiyə verdi. Eynən Firdovsi "Şahnamə"sini Qəznəli Mahmuda verdiyi kimi...
Bağdadda türk dilini öyrətməyə çalışmaq türk hakimiyyətinin ən gözəl bir ifadəsi olmalıdır. Qaşqarlı Mahmud bu nəcib işi ilə bir mədəniyyət nümunəsi olaraq ölümünü gözə alıb qəhrəmanlıq göstərib. Çox güman ki o, IX əsrdə xəlifə Mütəsimin ordusunda islamı yaymaq üçün bir çox çətinliklərə qatlanan qəhrəman Afşin bəyin türk dilində kitab oxuduğuna görə zəhərlənib öldürüldüyünü bilirdi. Ərəb və fars dillərinin hakimiyyətdə olduqları bir dövrdə xəlifəyə "Türk dili dərsi" vermək qəhrəmanlıq deyildirsə, bəs nədir?
1071-ci ildə böyük türk xanı Soltan Alparslan Malazgirtdə "Diyari-Rumun" qapısını o kəskin qılıncı ilə türklərə açdı. Ondan 3 il sonra Qaşqarlı Mahmud türkcənin böyüklüyünü sənədləşdirdi, həm də ərəb və fars dillərinin hakimiyyətdə və çox dəbdə olduğu bir zamanda.
Qaşqarlı Mahmud adlanan bu türk igidi türk millətinin digər millətlərdən yalnız silahı, gücü ilə deyil, mədəniyyəti baxımından da yüksək olduğunu bilirdi. O bilirdi ki, o tarixlərdə xor görünən və heç kimin marağını çəkməyən türk dili digər dillərdən heç də geri qalmır, əksinə, daha çox şirin səslənir, qulağa xoş gəlir. Ona görə də Qaşqarlı Mahmud bu həqiqəti açıqlamaq və isbat etmək üçün bütün ömrünü sərf etdi və nəticədə "Divani lüğət-it-türk" kimi hələ də çox maraqla incələnən bir şərəf abidəsi ortaya qoydu.
İlahi, nə möhtəşəm bir əsərdir o kitab! Dünyadakı bütün türklərin evində olmalıdır o kitab. Çünki o kitab türkcənin bir çiçək bağçasıdır... O möhtəşəm əsərdə türk ellərində dolaşan və 2500 il əvvəldən gələn Alp ər Tunqa dastanını tapa bilərsiniz. O illərdə xalqın dilində dolaşan eşq şeirlərini, hekayələrini və türklüyün əlçatmaz əzəmətini oxuya bilərsiniz o kitabda...
İstər özbək, türkmən, azəri olaq, istər Anadolu türkü, istər qazax, qırğız, uyğur, ya da tatar... Qaşqarlı Mahmud atamızın bu böyük xidmətini minnətdarlıqla anmaq bizim üçün bir milli borcdur!
XI əsrdə Qaşqarlı Mahmudun bu çıxışı bu böyük türk aliminin öz üslubu ilə haqsızlığa qarşı baş qaldırmasıdır, üsyanıdır. Həqiqətən, bir fikirləşin, sən elminlə, qüdrətinlə müzəffər və hakim olacaqsan, amma öz dilini deyil, sənə tabe olan millətlərin dillərini istifadə edərək irəli çıxaracaqsan! Əlbəttə, bu bir haqsızlıqdır! Qaldı ki, türk dili buna heç layiq deyildi. Türkcənin mükəmməlliyi və türkün o çağdakı hakim vəziyyəti belə bir rəftara layiq deyildi! Qaşqarlı Mahmud bu həqiqəti kitabının giriş hissəsində belə izah edir: "Peyğəmbərimiz: "Türk dilini öyrənin! Çünki onların uzun sürəcək səltənətləri olacaqdır", - buyurub. Bu hədis doğrudursa, türk dilini öyrənmək vacibdir. Uydurmadırsa, o zaman ağıl bunu vacib etdirir..."
Beləliklə, Qaşqarlı Mahmud türk dili kitabını ərəbcə yazaraq, Peyğəmbər əfəndimizin buyruğunu yerinə yetirmək istəyənlərə kömək etmək arzusunda olub. Şübhəsiz ki, Qaşqarlı Mahmud səmimi və həqiqi bir müsəlman idi. Qurani-Kərim ərəbcə yazıldığı üçün bütün müsəlmanlar ərəb dilini müqəddəs bir dil olaraq qəbul edib və ona hörmət göstərib. Bu o zaman mənəvi bir ədəb, bir tərbiyə idi. Atamız Qaşqarlı Mahmud isə ərəb dilinin istər elm, iman, istərsə də bir ədəbiyyat dili olaraq türk dilindən çox üstün tutulduğuna kədərlənib, bunu türk dili üçün həqarət hesab edib və kitabında daxili bir qəzəblə belə deyib: "Türk dili ərəb dili ilə qaçış atları kimi yarışa girə bilər..."
XI əsrdən bizə səslənən və türk dilinə sahib çıxmağımızı istəyən bu alim atamızı heç bir zaman unutmayacağıq. Ruhu şad olsun!
"Divani lüğət-it-türk"dən: "Gördüm ki, Uca Allah dövlət günəşini türklərin bürclərindən doğdurmuş. Göylərdəki dairələri onların dövlətləri çərçivəsində döndərmiş. Onlara Türk adını Özü vermiş, onları yer üzünün xaqanı qılmışdır..."
Fazil QARAOĞLU professor
