Türk ədəbiyyatının böyük şəxsi, XIII əsrdə yaşamış təsəvvüf şairi Yunus Əmrənin həyatı və şəxsiyyəti haqqında düzgün bilgilər məlum deyil. Şeirləri əsrlər boyunca zövqlə və heyranlıqla, yalnız bizdə deyil bir çox ölkələrdə də böyük zövqlə oxunan müstəsna şairimiz Yunus Əmrə 1240-cı illərdə anadan olub və təxminən 80 il yaşayıb.
Əslən bolulu olan dahi şairimiz Əskişəhər Sarıköydə (Bugünkü adı Yunus Əmrə) vəfat edib və burada dəfn edilib. Onun Ankara - Əskişəhər dəmiryolunun kənarında olan türbəsinin yolun genişlənməsi məqsədilə sökülməsi lazım gəldikdə (1948-ci il) bu işi yerinə yetirə bilməyiblər. Buna görə Yunus Əmrə üçün bir türbə tikilərək qalıqlarının oraya köçürülməsinə qərar verilib. Beləcə, Yunus Əmrə türbəsi deyə adlandırılan türbə köhnə məzarından təxminən 100 metr irəlidə olan bir təpənin başında tikilib. Beş nəfərlik bir heyət heç kəsə xəbər vermədən və heç bir mərasim keçirmədən Yunus Əmrənin məzarını köhnə yerindən yeni məzara keçirəcəkdi. Ancaq sabahısı gün Yunus Əmrənin qəbrinin ətrafında dəvətsiz 30 mindən artıq insan toplanır. Yunus Əmrənin qəbri çox böyük diqqətlə açılır və o, yeni məzarına dəfn edilir. Hələ həyatda ikən Yunus Əmrənin vəsiyyəti belə olub: "Məni müəllimimin türbəsində, giriş yolu üzərində dəfn etsinlər!" Onun bu vəsiyyəti, muradı şeyxini ziyarətə gələnlərin onu tapdalayıb keçmələri anlamına gəlirdi. Bu onun müəlliminə nə qədər bağlı olduğunu göstərir.
Yunus Əmrə Hacı Bəktaşi Vəli həzrətləri zamanında yaşayıb, onunla söhbətlər edib. O, Tapdıq Əmrənin tələbəsi olub. Otuz ildən artıq ona xidmət edib, ondan feyz alıb. Hətta bəzi mənbələr Tapdıq Əmrənin öz qızını Yunus Əmrəyə verdiyini, onu həm tələbəsi, həm də kürəkəni etdiyini qeyd edir.
Yunus Əmrə Tapdıq Əmrənin xidmətində ikən mənəvi aləmində bir irəliləmə olmadığını zənn edərək qüssəsindən dağlara, çöllərə düşür, illər boyu müəlliminə dağdan odun daşıyır. Onun gətirdiyi odun dartılmış ip kimi dümdüz olarmış. Müəllimi: "Ey Yunus, bu nə işdir? Heç əyri odun görmədim", - dedikdə, o, "Əfəndim, bu qapıya əyri odun yaraşmaz", - deyə cavabını verir...
Yunus Əmrə Anadolu xalqı tərəfindən elə sevilir ki, bu sevgi və heyranlığın zənginliyi qədər başqa bir misal göstərmək mümkün deyil. O, hər baxımdan millətimizi bir-birinə bağlayan mənəvi bir bağ olub. Onda cəmiyyətimizin daxili quruluşundakı eyni hisslər, duyğular və dəyər varlıqları olub. Onu unutdurmayan səbəb də elə budur.
Yunus Əmrə şeirlərini əruzla və daha çox heca vəznilə yazıb. Onun şeirləri açıq, dərin mənalı, səmimi və həyəcanlıdır. İlahi eşq, varlıq, yoxluq, həyat, ölüm məsələləri və bunlara bağlı olaraq dünyanın faniliyi kimi məsələləri şeirlərində ən gözəl şəkildə anladıb.
Bəziləri Yunus Əmrənin təhsil görmədiyini iddia edirsə də, onun şeirlərindən ərəbcəni, farscanı, İslam dinini və tarixini yüksək səviyyədə bildiyi və bir haqq aşiqi olduğu aydın olur. Yunus Əmrənin şeirlərində kiçik məsələlərə yer verilmir. Onun toxunduğu məsələlər insanlığın ümumi taleyi, ömrün axışı, ölüm, Allah-Təalaya iman, dini əsaslar, nəsihətlər və həyatın qayəsi kimi insanlığa xas məsələlərdir.
Yunus Əmrənin şeirlərində islami bir düşüncə sistemi olan təsəvvüf elmi hakimdir. Buna görə də onun şeirləri bəzən yanlış mənalandırılıb. Belə şeirləri üçün şair belə deyir:
Yunus bir söz söylədi, Heç bir sözə bənzəməz. Cahillərin içində Örtər məna üzünü.
Yunus Əmrənin şeirlərində çox incəliklər sezildiyinə görə oxunduqca insana yenidən oxuma həvəsi verir. Onun şeirlərinin çoxu sonradan aforizmə, atalar sözünə çevrilib. Məsələn, dünyanın faniliyi haqqında o belə deyir:
Mal sahibi, mülk sahibi, Hanı bunun ilk sahibi? Mal da yalan, mülk də yalan, Var, bir az da sən oyalan.
Yunus Əmrə çox danışmağı belə dəyərləndirib: "Az danışıq kişi yüküdür, çox danışıq heyvan yüküdür".
Yunus Əmrə "Əzablı yoldan keçmədikcə Allah-Təalaya qovuşa bilməyəcəyini..." anladıb. Onun peyğəmbərimizə olan sevgisi sevdikləri arasında ilk sırada yer alır. O: "Allah-Təala bütün aləmi Məhəmməd əleyhissəlamın eşqinə yaradıb", - deyir.
Axtara-axtara tapsam izini, İzinin tozuna sürtsəm üzümü, Haqq nəsib etsə, görsəm üzünü, Ya Məhəmməd, canım arzular səni...
Yunus Əmrənin şeirləri ahəng, məna, məcaz, duyğu, düşüncə zənginliyi ilə seçilir. Bir kitabı dolduracaq dərinliyi və genişliyi olan fikirləri asanlıqla bir neçə misrada söyləmək Yunus Əmrə böyüklüyünün əsas xüsusiyyətidir:
"Ətə-sümüyə büründüm, Yunus deyə göründüm..."
Böyük filosoflardan biri olan Niyazi Misirli Yunus Əmrənin məşhur şəxsiyyəti ilə əlaqədar səkkiz ay düşünüb-çalışdıqdan və gecə röyasında görərək onunla danışdıqdan sonra şeirini təfsir edə bildiyini söyləyib.
Yunus Əmrə peyğəmbərimizin bütün yaxınlarının, dörd xəlifənin, Hz.Peyğəmbərin soyundan gələnlərin və İslam alimlərinin aşiqidir. O, heç bir batil cərəyana qapılmadığı kimi, onların qarşısında əxlaq nizamını, din sevgisini və həqiqət təsəvvüfünü qoruyan mədəniyyət və sənət səddi olub. Yalnız əzab qorxusu ilə deyil, Allah qorxusu ilə ibadət etməyi şeirlərində təlqin edir.
"Yaradılmışı xoş gör Yaradandan ötrü" - deyən Yunus Əmrəyə görə, bütün insanlar, hətta bütün canlı və cansızlar Allah-Təalanın yaratdığı olduqlarına görə soy, millət, rəng, mövqe və rifah fərqi qoymadan onları sevmək lazımdır. Təsəvvüfün və Müqəddəs İslamın bu uca elmi üzərində Yunus Əmrə çox işləyib, buna görə bütün çağlara və millətlərə xitab edən bir dil halına gəlib:
"Gəlin tanış olaq, işin asanından tutaq, Sevəyin, seviləyin, dünya kimsəyə qalmaz."
Kimdir bu Yunus Əmrə? O, sülhün, qardaşlığın, saf imanın ifadəsi, Müqəddəs İslamın özünü türk könüllərinə işləyən naxış ustası, türk dilinin ən cəzbedici gözəlliyilə şeir söyləyən qoca bir türk idi! Gəlin, onun həyatını və dünyasını seyrə çıxaq.
1240-cı illərdə Anadoluda, bəzi mənbələrə görə Sarıkənddə, bəzilərinə görə Karamanda Yunus adlı bir uşaq gəlir dünyaya... O, söz və dil meydanlarında neçə-neçə hünərlər göstərir. Yaradanın eşqi ilə qovrulur, sonra da könüllər alışdırır.
Sözü ədəbiyyat tarixçilərinə versək, onlar belə deyəcəklər: "Yunus Əmrə mükəmməl bir təhsil almış, İslam tarixini öyrənmiş, ibadətdə neçə yollar aşmış, könüllərdə taxt qurmuş bir şair idi. Yunus Əmrə könüllərdə taxt qurduğuna görə onu ancaq könlündə taxt qurmuş insanlar, xalq anlada bilər. Baxaq görək xalqımız necə nəql edir o könül sultanından.
Əhməd Yesəvidən könül yolu almış, Xorasan ərənlərindən dolub-daşan, Mövlanənin, Hacı Bəktaşi Vəlinin və daha neçələrinin məkanı olan Anadoluda, Sivrihisarın şimalında, Sarıkənd deyilən yerdə Yunus adlı kasıb bir kəndli yaşayırdı.
O zamanlar Anadoluda qorxunc bir qıtlıq oldu. Tarlalar buğda vermədi, bağçalar, bağlar qurudu. Yoxsul Yunus "Uşaqlar ac qalacaq" düşüncəsilə çox dərdli görünürdü. O, yeməyə buğda tapmalı idi. Amma necə, haradan?
O zaman Hacı Bəktaşi Suluca Qaraböyük deyilən yerdə pay dağıdır, kasıblara nəfəs verirdi. Onun söhbətinə Anadolunun dörd bir yanından insanlar gəlir, onun söhbətlərini dinləyir, paylarını alaraq geri dönürdülər.
Yoxsul Yunus da bundan xəbər tutmuşdu. Hacı Bəktaşi qapısına gələni boş qaytarmırdı. O, öz-özünə: "Bəlkə, mən də gedim, halımı danışım, əlbət mənə də bir şeylər verər, mən də gətirib uşaqlarımın qarnını doyuzduraram", - deyə düşündü.
O bu düşüncələrlə arabasını hazırlayıb yola çıxır. Fikirləşir ki, ora əliboş getmək olmaz. Dağdan alıc (meyvə tingləri) toplayıb arabasına yükləyir. Hacı Bəktaşinin hüzuruna gəldikdə düşdüyü ağır vəziyyəti anladır, hədiyyəsini verir, sonra da ondan buğda istəyir. Hacı Bəktaşi Yunusu gördükdə onun incə könlünün yeddi gül verən sevgi güllərinin bitəcəyi bir bağça olduğunu anlayır və: "Buğda yerinə sənə nəfəs verim", - deyir.
Yunusun fikri evdəki ac uşaqlarının yanında idi. O, təkidlə buğda istəyir. Hacı Bəktaşi Vəli də Yunusun arabasını buğda ilə doldurub yola salır.
Yunus Hacı Bəktaşi doqqazından bir az uzaqlaşdıqdan sonra səhv etdiyini anlayır: "Buğda yeyilincə qurtarır, amma nəfəs heç tükənməz!" - deyə düşünür və bu fikirlə Hacı Bəktaşinin qapısına dönür. Bu dəfə Hacı Bəktaşi: "O iş bundan sonra olmaz. Biz o kilidin açarlarını Tapdıq Əmrəyə verdik, get ondan al", - deyir.
Yunus buradan ayrılaraq arabasını Tapdıq Əmrənin qapısına sürür və onun hüzuruna gələrək Hacı Bəktaşinin sözlərini çatdırır. Tapdıq Əmrə deyir: "Sənin halın bizə məlumdur, ancaq sən gəl bizə xidmət et, əmək ver, sonra da nəsibini al", - deyir.
Yunus uzun illər boyunca Tapdıq dərgahına xidmət edir. Elə bir xidmət ki, hətta dərgahın yanındakı dağdan odun daşıyan zaman gətirdiyi ağacların əyri olub-olmadığına belə diqqət edir. Soruşanlara da: "Bu qapıdan içəri odunun belə əyrisi girə bilməz!" - deyir.
Vaxt gəlir, Şeyx Tapdıq Əmrədən izin çıxır, Yunusun könül kilidi açılır, dili çözülür, hikmət dənizindən neçə incilər saçılır... O, artıq kamil bir insandır. Mənlik əngəlini aşmış, gerçək insanlığa çatmışdır. Yaradılmışların ən şərəflisi olan insan Yunus Əmrə üçün ucadır, xoşbəxtdir. Bu "ölümlü dünyada" yaşayan insanın insana pislik etməsi, könül qırması Yunusa görə qınanır, onun şeir oxunun hədəfi olur. Qoca Yunus çox şeylər söyləyir, baxaq görək nə deyir...
Bir dəfə könül yıxdınsa, Bu qıldığın namaz deyil, Yetmiş iki millət daxil, Əlin-üzün yuyan deyil. Könül cənabın taxtı, Allah könülə baxdı. İki cahan bədbaxtdı, Kim könül yıxar isə.
Onun içi insan sevgisilə doludur. Hansı millətdən olursa-olsun, Yunus üçün insan ucadır, xoşbəxtdir.
Bütün yaradılmışlara Bir gözlə baxmayan Xalqa müəllimdirsə də, Həqiqətdə üsyançıdır.
XIII və XIV əsrlərdə yaşayan Yunus Əmrə atamızın harada vəfat etdiyi dəqiq olaraq bilinmir. Əslində bunun heç bir əhəmiyyəti yoxdur. Onun məzarı istər Karamanda olsun, istər Sarıkənddə, fərq etməz. Əslində onun əbədi yeri könüllərdədir. Könüllərdə qönçələnən Yunus Əmrə çiçəyi bir Türk və İslam gözəlliyidir. Bu gözəllikdə Yunus Əmrənin fikir təməlləri, ulu Türk elinin hikmətləri var.
Yunus Əmrənin üç minə yaxın şeiri var və bunlar bir "Divan" halında toplanıb.
Fazil QARAOĞLU professor
