"Əlaqədar qurumlardan bu qədim xalq sənətinə qayğı umuruq"
Zamanın lap uzaq çağından gəlir tamburun səsi. Qopuzun əkiz qardaşına bənzəyir. Qopuzla tambur zaman-zaman bir-birinin bənzəri kimi tanınıb. Dədə Qorqudumuzun qolça qopuzunun bütün nişanələri balakənli haylaçı Əfqanın tamburunda cəmlənib.
Əksəriyyətimizə inandırıcı görünmür ki, bu gün Azərbaycanın dilbər guşələrindən birində - Balakəndə tambur ifaçıları-haylaçılar, tambur alətini düzəldən ustalar, adlı-sanlı sənətkarlar var.
Bu günlərdə Rəşid Behbudov adına Dövlət Mahnı Teatrında Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Şurasının və Azərbaycan Aşıqlar Birliyinin təşkilatçılığı ilə "Misri" - gənc aşıqların səs incisi" adlı audio diskin təqdimatı keçirildi. Həmin mərasimdə ilk dəfə tambur ifaçısı da aşıqlarla qoşa səhnədə çıxış etdi. Tambur ifaçısı Əfqan Rəhmanovun ifası, bədahətən söylədiyi şeir parçaları tamaşaçıların xoşuna gəldi. Qədim musiqi alətini yaşadan, təbliğ edən Əfqan Rəhmanovla dəyərli oxucularımızı da tanış etmək qərarına gəldim...
- Əfqan, bu gün gənclərin xeyli hissəsi musiqinin başqa janrlarına müraciət edir, Qərb musiqi alətlərində ifa etməyi öyrənir. Tambur qədim alətdir və deyək ki, tambur ifaçılarının da gəliri elə də çox deyil. Necə oldu ki, bu alətə könül verdiniz?
- Mənim ata babam Rəhman kişi ustad tambur ifaçısı olub. Biz babamgildən ayrı yaşayırdıq. Hər dəfə babamgilə gedəndə "baba" deyə onu çağırırdım, başa düşürdü ki, tambur (biz el arasında tambura dambur deyirik-Ə.R) çalmağını istəyirəm. Evdə tamburu elə yerdən asırdı ki, çarpayıdan əlini uzadanda götürə bilirdi. Tambur ifaçılığına uşaqlıqdan qəlbimdə, ruhumda böyük sevgi vardı. Ancaq müəyyən səbəblərdən özümə tambur ala bilmirdim. Babam dünyasını dəyişdikdən sonra kiçik əmim onun tamburunu mənə vermədi ki, babanın tamburu yaşadığı evdə qalmalıdır.
- Maraqlıdır ki, babanız tambur çalmağı kimdən öyrənib? Məqsədim qədim tambur ifaçılarını tanıtmaqdır...
- Babam danışırmış ki, uşaqlıqdan tambur çalmağa marağı olub və özü öyrənib. O yetim olub, bir varlıya çobanlıq edib, ona əməkhaqqı kimi bir quzu veriblər, o da quzunu satıb evə bir miqdarda ərzaq, qalan pula isə özünə tambur alıb. Beləliklə, tambur çalmağa başlayıb.
- Özünüz neçə yaşdan tambur çalmağa başladınız?
- Dediyim kimi marağım olub. Ancaq əsgərlikdən qayıtdıqdan sonra bu sənətlə peşəkar səviyyədə məşğul olmağa başlamışam. İlk dəfə 22 yaşımda tamburum olub.
- Tambur əski dövrün yadigarlarındandır. Sözsüz ki, iki simli beş pərdəli tamburun özünəməxsus klassik havaları da var...
- Tambur qədim alət olduğu üçün onun özünün spesifik havaları var. Bu havaları, mahnıları qoca baba və nənələr əzbər bilərdi.
- O havaların bir neçəsinin adını qeyd edə bilərsiniz?
- Bəli. Məsələn, məclisə gedəndə yaşlı insanlar deyər ki, ay oğul, bir babaların oxuduğu köhnə havanı- "Araba kəl boynunda" mahnısını çal. Bundan başqa, "Ay gülüm, bülbülüm, ceyranım", "Yar aman, aman" və s. havalar var ki, onlar tambura xasdır. Məsələ burasındadır ki, qədim havaları tambur çalanlardan qocalar tələb edir. Bu sənət elə bir sənətdir ki, o daha çox yaşlı nəsli maraqlandırır. Köhnə havalar çalınanda hətta qoca nənə-babalar ağlayır da.
- Təbii ki, onlar bu alətin səsindən babalarının harayını eşidir...
- Doğrudur. Onlar bu alətin əbədi yaşamasını arzu edir.
- Tambur alətinin yaşaması, təbliğatı sahəsində vəziyyət necədir?
- Gizlin deyil, bu gün tambur sənəti ölmək üzrədir. Bu qədim xalq sənətinə əlaqədar qurumlardan qayğı umuruq. Biz fədakarlıq göstərib onu göz bəbəyi kimi qoruyub yaşadırıq.
- Yaşlı tambur haylaçıları çoxdurmu? Onlardan məsləhətlər alırsınızmı?
- Bəli, sənətkarlarımız çoxdur. Biz gənclər onlardan bəhrələnirik, öyrənirik. Yaxşı sənətkarlarımız var. Zaqatala rayonunun Dardoqqaz kəndində Məhəmməd müəllim də, oğlu Tərlan da bu sənəti gözəl bilir.
- Bu sənətdə də ustad-şəyird ənənəsi var, yoxsa fərqlidir? Ümumiyyətlə, sizin ustadınız kim olub?
- Ustad yanında olmamışam. Bu alətdə ifa etməyi özüm öyrənmişəm. Bilirsiniz, bu elə bir alətdir ki, ona marağın, sevgin olmadan öyrənə bilməzsən. Bizdə ustadlar var və gənclər gedib öyrənir. Ustaddan öyrənən də var, özü öyrənən də. Mən tambur çalmağa başlayandan sonra ifamı bəyənib bu işlə məşğul olmaq istəyənlər çox olur. Müraciət edirlər ki, mənim övladımı öyrət.
- Tambur aləti düzəldən ustalar çoxdurmu?
- Bir neçə usta var. Onlar sırf tambur aləti düzəldir. Balakənin Qullar kəndində usta Mahir, Mahamalar kəndində usta Eldar, Güləzənbinə kəndində də (Bu kənd məşhur aşıq Sənəmin kəndidir və aşığın ocağı oradadır-Ə.R) usta Vüqar bu işlə məşğuldur.
- Tamburu hansı ağacdan düzəldirlər?
- Əsasən tut, şabalıd, cökə ağacından düzəldilir. Yumşaq kötüklü ağac var - Part-part, ondan da yaxşı tambur çıxır. Ən mükəmməl tambur tut ağacından olur. Biz o tut növünə calğa deyirik, iri ağ tut olur. Mənim əlimdə gördüyünüz tambur tamamilə tut ağacındandır. Qopuzla onun heç bir fərqi yoxdur. Elə qopuz da bu formada olub. Ola bilsin alətdə hardasa zamana görə cüzi dəyişiklik olsun, amma mən elə bir dəyişiklik görmürəm.
- Toylara gedirsinizmi? Aləti necə yaşadırsınız, təbliğ edə bilirsinizmi?
- Bu alətin ifaçısının bədahətən söz demək qabiliyyəti olmalıdır. Toylara gəlincə, toy bir neçə saat davam etdiyi üçün orada bu alətə o qədər də yer verilmir. Çünki tambur ifaçısı məclisə girdisə, ona bir neçə saat kifayət etmir, onun ifasına çox vaxt tələb olunur. Yəni bədahətən deyişmə olur, o da uzun çəkir. Necə deyərlər, söz sözü gətirir, arşın da bezi gətirir. Ancaq toy gününün səhərisi toy evinə mütləq tamburçalanlar dəvət edilir, səhərdən axşama qədər meydan tambura verilir. Deyişmələr olur, bədahətən söz deyirlər, ifa edirlər.
- Məclisə adətən neçə tamburçalan, haylaçı dəvət edilir ki, məclis o axarı ilə davam etsin?
- Bəzən iki, bəzən üç. Baxır məclisə. İndi o qədər mükəmməl söz deyənlər çox azdır. Orta səviyyədə söz deyənlər var. Allah rəhmət eləsin, İbadullah dayı var idi. Həm çox gözəl səsi, həm də şairliyi, söz qoşmaq bacarığı vardı. Səviyyəli tərzdə söz deyərdi, cızıqdan çıxmazdı. Bu gün Nizami Dabaxov var, sənəti yaşadır, o məndən çox böyükdür. Ərəbəddin kişi də pis sənətkar deyil.
- Siz necə, bədahətən söz deyə bilirsiniz?
- Mənim çoxlu şeirlərim, qəzəllərim var. Təbii, bədahətən söz deyirəm.
- Yerli folklor ansambl və qruplarında tamburçalanlar təmsil olunurmu?
- Burada tamburun vəziyyəti çox zəifdir. Mən bu aləti hazırkı səviyyədə görmək istəmirəm. Bu bizim kökümüzdür. Tambur qədim soyların yadigarı, səsi kimi o minilliklərdən bizə gəlib çatan alətdir. Çox istəyərdim ki, indiki kimi qayğıdan məhrum yox, uca zirvələrdə olsun.
- Sözünüzdən belə başa düşürəm ki, tambur ifaçılığının, ümumiyyətlə bu alətin gələcəyindən narahatsınız. Deyim ki, Azərbaycan Aşıqlar Birliyi rəhbərliyi ölkədə fəaliyyət göstərən tambur ifaçılarını bir yerə cəmləyib tamburçalanlar mərkəzi yaratmaq, tambur ifaçılarının folklor festivalını keçirmək təşəbbüsü ilə çıxış edir. Deyirlər ki, buna nail olmaq üçün lazımi işlər görüləcək, əlaqədar qurumlara müraciətlər ediləcək...
- İnşallah! Birlik rəhbərliyinə ümidimiz böyükdür. Hesab edirəm ki, nəhayət, tambur ifaçıları da geniş səviyyədə meydana çıxacaq. Dünyanın ən qədim alətlərindən biri Azərbaycan xalqına məxsusdur. Bunun qədrini bilək.
- Azərbaycan dövlətinin qədim musiqi alətlərinə, folklor musiqisinə, xalq dəyərlərinə böyük diqqət və qayğısı var. İnanıram ki, tambur ustaları da, tambur aləti də bu qayğıdan kənarda qalmayacaq.
- Buna mən də inanıram. Biz böyük konsertlərdə iştirak etmirik, dəvət etmirlər, dəvət edilsəydik, tambur ustalarını da tanıyardılar. Ümidim var ki, bundan sonra tez-tez tədbirlərə dəvət ediləcəyik.
Tambur türk xalqının minillər yaşı olan alətidir. Görürsünüz ki, qazaxlarda, özbəklərdə, uyğurlarda da bu alət var. Onlar buna dombra deyir. Bu alət bütün türksoylu xalqlara xasdır.
- Siz avarsınız, yoxsa azərbaycanlı?
- Azərbaycanlıyam. Ancaq avarlar arasında da çox gözəl tambur ifaçıları var.
- Aşıqlarla bir səhnəni bölüşmək sizdə hansı təəssüratı yaratdı?
- Çox yaxşı təəssüratım var. Deyim ki, sentyabrın 5-i mənim üçün çox əlamətdar, tarixi bir gün idi. Çünki 88 il əvvəl, yəni 1928-ci ildə təxminən may-iyun aylarında Bakıda keçirilən Azərbaycan aşıqlarının birinci qurultayında Balakən rayonundan aşıq Sənəm iştirak edib. O burada yeganə qadın aşıq olub. Aşıq Sənəm qurultayın sədri Mirzə Bilalla bədahətən deyişib. Mənim üçün böyük fərəhdir ki, aşıq Sənəmdən sonra (88 ildən sonra) mən Balakəndən gəlib aşıqlarla eyni meydanda tamburumla çıxış etdim.
- Aşıq Sənəm də tambur çalıb?
- Bəli. Tambur ifaçısı olub. Ona aşıq Sənəm də, haylaçı Sənəm də deyiblər.
- Bu gün tambur ifaçılarına aşıq deyə müraciət edirlər?
- Bizim bölgədə tamburçalanlara aşıq yox, əsasən damburçalan, haylaçı, hayla deyən deyirlər. "Hayla" haylamaq, haraylamaq mənasındadır. Məni həm haylaçı, həm də atbaz Əfqan kimi tanıyırlar. Mən tambur ifaçısı olmaqla yanaşı, həm də at həvəskarıyam, çoxlu yorğa atlar saxlayıram.
Mənim məclisimə gənclər böyük maraq göstərir. Harada eşitsələr ki, haylaçı Əfqan filan məclisdədir, yığışıb ora gəlirlər.
- Kimlərisə öyrətmisiniz?
- Yaxın qohumum var-İntiqam Abdullayev. Çox istedadlıdır, qabiliyyəti var, aləti gözəl ifa edir. Mən söz deyəndə hamısına cavab qaytara bilməsə də, üç sözümdən birinə qaytarır. O hazırda ön cəbhədə vətənə borcunu verir. Gün o gün olsun ki, torpaqlarımız azad olunsun. Bu yaxınlarda məzuniyyətə gəlmişdi, aləti götürüb dınqıldatdı, dedim əlin yatmır? Dedi, dayı, bu aləti ifa etmək mənim üçün fəxrdir, ancaq mən vətənin düşmənlə üzbəüz olan yerində əlimdə pulemyot tuturam, hədəfimdə düşməndir. Mən İntiqamın vətənə olan sevgisindən böyük qürur keçirdim.
- Bu gün hansı havalar tələb olunur?
- Artıq qədim havalar yavaş-yavaş sıradan çıxır. Onları qorumaq lazımdır. Görürsünüz ki, mənim tamburumda beş bənd var (pərdə-İ.S). Amma elələri var ki, tamburu 8-10 bəndli, üç-beş simli edir. Mənim tamburumda isə qədimdəki kimi 5 bənd, iki sim var. Bu alət mizrabla çalınmır, əl ilə ifa olunur, əl də birbaşa ürəklə bağlıdır. Mən qədimliyin tərəfdarıyam. Bizdə elə yaşlı insanlar var ki, onlar tambur havalarını gözəl bilir, avazla oxuya bilir. Bu yaşlı insanların sinəsi xəzinədir, onları alimlər öyrənməlidir.
Sifariş verilən havalara gəlincə, daha çox müasir havalar istəyirlər. Mən özüm də tamburda mahnılar bəstələyirəm, əsasən onları ifa edirəm. Tamburun imkanları genişdir, ondan istifadə edilməlidir.
- Festivallara getmisinizmi?
- 2014-cü ildə Moldovada keçirilən folklor festivalında iştirak etmişəm, laureat olmuşam. Mən Masallıda, Lerikdə keçirilən festivallarda iştirak etmişəm. Rayonumuzda olan tədbirlərdə də iştirakım olur. Mən təmənna güdən adam deyiləm. Təki tamburu təbliğ edib yaşada bilək. Azərbaycanı başqa ölkələrdə təmsil etmək istəyirəm. Mən hətta vətən üçün ölməyə də hazıram. Bir azərbaycanlı kimi mənim də ürəyimin yarası Qarabağ dərdidir. Ən böyük arzum odur ki, torpaqlarımızın azad olunmasında iştirak edim və torpaqlarımız düşmən tapdağından xilas olsun. Boz atımı yəhərləyib minim, tamburumu da qucağıma alıb Qarabağın ən uca yerində hayla çəkib, bayatı oxuyum. Mənim tamburumda vətənpərvərlik mahnıları çoxdur.
İradə SARIYEVA
