Yağ­mur ətir­li söz­lər boğ­ça­sı...

Ürə­yi­ni ta­nıt­maq üçün heç bir əziy­yət çək­mə­di, nə hisslə­ri­ni nü­ma­yiş et­dir­di, nə də duy­ğu­la­rı­nın əsi­ri ol­du. Sa­də­cə duy­du, duy­ğu­la­rı­nı ürə­yin­dən ke­çi­rib, söz­dən gey­di­rib, qə­ləm­dən ke­çi­rib və­rəq­lə­rə sə­pə­lə­yib. Bir vaxtlar heç fi­kir­ləş­mə­yib ki, bö­yük ədə­biy­yat ada­mı ola bi­lər. Bu­nu dü­şü­nə­cək qə­dər id­di­a­lı de­yil­di. Sa­də­cə yaz­maq is­tə­yir­di, sö­zə çev­ri­lən tə­bii hiss və duy­ğu­la­rı­nı ağ və­rəq­lə­rə düz­mək is­tə­yir­di.

Söz ağ və­rəq­lə­rin üs­tü­nə çi­lən­dik­cə ra­hat­lıq ta­pır­dı ürə­yi. Bə­zən söz ada­mı elə in­ci­dir ki, də­yir­man da­şı­na çev­ri­lib ürə­yi ovur, çar­xı­nı elə hər­lə­yir ki, san­ki dən üyü­dür. Be­lə olan­da şa­ir söz­dən azad ol­maq is­tə­yir, bax, on­da ürək­dən gə­lən şe­i­ri­ni ya­zır. "Ürə­yi o qə­dər yük­lə­mi­şik ki, ürə­yin da­şı­dı­ğı yü­kü heç bir şə­hər da­şı­ya bil­məz. Bö­yük şə­hər­lər adam sıx­lı­ğın­dan tən­ti­sə də, partla­ya bil­mir, an­caq ürək bir gün bu sıx­lı­ğa, yü­kə döz­mə­yib partla­yır. Ürə­yi­mi­zi qo­ru­yaq!!!" de­yi­rəm ara­bir ona. O da sus­qun­luq­la ba­şı ilə sö­zü­mü təs­diq­lə­yir. Bu so­yuq şə­hər­də, yad adam­la­rın ara­sın­da do­la­şar­kən ürə­yin­dən so­yuq sı­zıl­tı ke­çər­di. Özü­nü ax­ta­rır­dı hər yer­də, ta­pa bil­mir­di də, heç in­di də ta­pa bil­mə­yib bu şə­hər­də özü­nü. Şöh­rət zir­və­si­nə çat­sa da, o zir­və­dən in­di bu şə­hə­rin so­yuq bə­ni­zi, la­qeyd göz­lə­ri de­yil, kəndlə­ri­nin ipis­ti qu­ca­ğı gö­rü­nür. Ora­da həm də ana­sı ya­şa­yır. To­vu­zun Ala­kol kən­din­də uşaq­lı­ğı, ayaq iz­lə­ri, di­zi­ni ye­rə qo­yub bə­növ­şə­lə­rin üzü­nə do­daq to­xun­dur­du­ğu gün­lə­ri qa­lıb. Əs­lin­də, o gün­lər heç tərk et­mə­yib də onu.

Pər­va­nə özü­nü od­la­ra vur­du

Ya­ra­sa dü­şün­dü: yə­qin ki, kor­du...

Pər­va­nə ki­mi yan­maq onun ürə­yi­nin əsas işi­dir. Uzun il­lər­dir Azər­bay­can folklor­şü­nas­lıq el­mi­nin sön­məz çı­raq­la­rın­dan bi­ri ki­mi zi­ya, nur sa­çır, bu nur kim­lə­rin ürə­yi­nə, üzü­nə düş­mə­yib ki... Ba­rə­sin­də da­nış­dı­ğım şəx­siy­yət Azər­bay­can Mil­li Elmlər Aka­de­mi­ya­sı­nın Ni­za­mi Gən­cə­vi adı­na Ədə­biy­yat İnsti­tu­tu­nun di­rek­tor mü­a­vi­ni, çağ­daş folklor­şü­nas­lıq el­mi­nin pat­ri­ar­xı pro­fes­sor Mə­hər­rəm Qa­sım­lı­dır. Mə­hər­rəm Qa­sım­lı Azər­bay­can ya­zı­lı və şi­fa­hi ədə­biy­ya­tı­nın təb­li­ğin­də və təd­qi­qin­də bö­yük rol oy­na­yan alim­lər­dən bi­ri­dir. Folklor və et­noq­ra­fi­ya jur­na­lis­ti­ka­sı­nın in­ki­şa­fın­da mi­sil­siz əmə­yi olan Mə­hər­rəm mü­əl­lim aşıq sə­nə­ti, elə­cə də ağız ədə­biy­ya­tı­nın ən müx­tə­lif sa­hə­lə­ri, janrla­rı ilə bağ­lı yüz­lər­lə ve­ri­li­şin, say­sız mü­sa­hi­bə, ya­zı və çı­xı­şın mü­əl­li­fi­dir. Bəl­kə də bun­la­rı qeyd et­mə­yi­mə eh­ti­yac yox­dur, mən onun po­e­zi­ya­sı haq­qın­da da­nı­şa­ca­ğam, an­caq bu­nun­la be­lə, bu bö­yük ədə­biy­yat ada­mı­nın el­mi, pub­li­sis­tik, jur­na­lis­tik fə­a­liy­yə­ti­nə to­xun­ma­ğı la­zım bil­dim.

M.Qa­sım­lı ke­çən əs­rin 70-ci il­lə­ri­nin son­la­rı­na ya­xın gə­lib bö­yük ədə­biy­ya­ta. Şe­ir­lə­ri, kö­nül çır­pın­tı­la­rı döv­rün müx­tə­lif ədə­bi qə­zet-jur­nal və al­ma­nax­la­rın­da çap olu­nub.

Bir ne­çə il əv­vəl - 2004-cü il­də "Mə­nə nə ey­lə­di ürək ey­lə­di" ad­lı ilk şe­ir­lər ki­ta­bı­nı çap et­dir­di. İna­nın ki, ne­cə gö­zəl bir şa­i­rin köl­gə­də qal­dı­ğı­nı an­la­dım. Ümu­miy­yət­lə, bir ne­çə ya­zım­da yaz­mı­şam ki, po­e­zi­ya­mı­zın 70-80-ci il­lər nəs­li mü­əy­yən qə­dər it­miş nə­sil­dir, on­la­rın bö­yük ək­sə­riy­yə­ti çox is­te­dad­lı və ye­ni­lik­lər­lə do­lu po­e­zi­ya ya­rat­dı­lar, an­caq öz­lə­rin­dən əv­vəl­ki­lə­rin və son­ra­kı­la­rın or­ta­sın­da giz­lin qal­dı­lar. San­ki vul­kan püs­kü­rüb o qiy­mət­li po­e­zi­ya­nın və onu ya­ra­dan­la­rın üzə­ri­ni örtdü. İn­di isə vul­kan to­zu da­ğı­lıb və biz on­la­rı ay­dın gö­rə bi­li­rik... Mə­hər­rəm Qa­sım­lı-Or­xan Pa­şa da o şa­ir­lər cər­gə­sin­də­dir. O cər­gə­də hər za­man boy-bu­xu­nu, sö­zü­nün də­yə­ri, çə­ki­si ilə se­çi­lib. Bir kəl­mə­si ilə ürə­yin­də nə giz­lən­di­yi­ni arif adam tez an­la­yıb. Ni­yə də an­la­ma­sın ki?..

Ayaq­lar bir-bi­ri­ni iz­lə­di,

Nə ikin­ci ge­cik­di,

nə bi­rin­ci göz­lə­di-

Ad­dım ol­du­lar.

1975-ci il­də ya­zı­lıb bu ki­çik, la­kin mə­na­ca ge­niş tu­tum­lu mis­ra­lar. Ba­la­ca bir şe­ir par­ça­sı­dır. Bu­nu oxu­yan­da ürə­yi­nə, ver­di­yi il­qa­ra sa­diq qa­lan adam­lar, ey­ni za­man­da iki cüt ayaq, bir-bi­ri­nə to­xu­nan çi­yin­lər, bir də sev­gi­nin hə­ra­rə­tin­dən ya­nan qo­şa göz­lər haq­qın­da dü­şü­nü­rəm. Əs­lin­də şe­ir özü bu­nu təl­qin edir.

"Yağ­mur qo­xu­su" ki­ta­bı Or­xan Pa­şa­nın say­ca ikin­ci ki­ta­bı­dır. Hər iki ki­tab­da da Or­xan Pa­şa ad­lı şa­i­rin, ən ma­raq­lı şa­ir­lər­dən bi­ri­nin ürə­yin­də üzən duy­ğu­lar yel­kə­ni­ni gör­mə­yə bil­mir­sən. O yel­kən­dən adi adam­lar sal­la­şa bil­məz. "Yağ­mur qo­xu­su"nda bir mə­qa­lə var. Bu ya­zı­nı "Ya­zı­çı" nəş­riy­ya­tı­na ye­tiş­mə­yən mək­tub ad­lan­dı­rıb şa­ir. Bu mək­tu­bu nəş­riy­ya­ta ün­van­la­yan adam sı­ra­dan bir in­san, yü­zün­cü də­rə­cə­li şa­ir­lər­dən ol­ma­yıb, mil­li po­e­zi­ya­mı­zın nə­hənglə­rin­dən bi­ri, özü də fi­zi­ki cə­hət­dən əzə­mət­li olan, la­kin qəl­bi nər­giz, bə­növ­şə ki­mi tə­miz, pak olan, ürə­yi yu­xa Məs­tan Gü­nər gön­də­rib. 1981-ci il­də yaz­dı­ğı mək­tub­da Məs­tan əmi o vaxt Mə­hər­rəm Qa­sı­mov im­za­sı ilə şe­ir­lə­ri çap olu­nan, oxu­cu­la­rın kön­lün­də yu­va qu­ran Or­xan Pa­şa­nın şe­ir­lər ki­ta­bı­nın nəşr edil­mə­si­ni nəş­riy­yat rəh­bər­li­yi­nə töv­si­yə edir­di. Bu po­e­zi­ya, ədə­biy­ya­ta xid­mət, is­te­dad­lı gən­cə sim­sar ol­maq idi. Mək­tu­bun bir ye­rin­də de­yi­lir: "...Mə­hər­rə­min şe­i­ri­ni oxu­yan­dan son­ra mə­ni bir na­ra­hat­lıq bü­rü­dü. Qorxdum ki, bu şe­i­rə bi­ga­nə ya­na­şan­lar olar, bu şe­ir­lər itib-ba­ta bi­lər, gö­zəl bir ki­ta­bı itir­miş ola­rıq. Məs­lə­hət gör­düm ki, Mə­hər­rəm şe­ir­lə­ri­ni "Ya­zı­çı" nəş­riy­ya­tı­na apar­sın, on­dan ümid göz­lə­nir...".

Or­xan Pa­şa­nın şe­ir­lə­ri­ni oxu­yar­kən on­la­rın gö­zəl­li­yi­nə, duy­ğu­sal­lı­ğı­na, hə­rə­kət­li ifa­də­si­nə hey­ran olu­ram. Nə­lər yox­dur onun şe­ir­lə­rin­də-ana, Və­tən, tor­paq, uşaq­lıq, gənclik, ay­rı­lıq­lar, hic­ran ağ­rı­sı, bü­töv­lük, xal­qa sev­gi.

Ba­kı­da ağ­rı­lar için­də qıv­rı­la-qıv­rı­la Şu­şa­da ya­ğı çək­mə­lə­ri al­tın­da əzi­lən "Xa­rı bül­bül" gü­lü­nə qar­daş tə­əs­süb­keş­li­yi, qar­daş ağ­rı­sı ilə mək­tub ya­zır:

Ay ürə­yim, gö­züm gü­lü,

Nə­dən ol­dun hüzn gü­lü?

Bi­zə doğ­ma uzaq­lar­dan

Boy­la­nır­san üzün­tü­lü.

Sən­siz ha­çan üzüm gü­lür?-

Şu­şa­nın "Xa­rı bül­bül"ü.

Adam sa­də­cə oxu­yur və su­sur, ağ­rı­lar­la, hə­yə­can­la nə­fəs-nə­fə­sə da­yan­maq­dan baş­qa əla­cın qal­mır.

Mə­hər­rəm Qa­sım­lı-Or­xan Pa­şa hə­mi­şə keç­mi­şə xa­ti­rə­lə­rin­də iz sa­lan in­san­la­ra xü­su­si mü­na­si­bət gös­tə­rib. Bu onun po­e­zi­ya­sın­da özü­nü gös­tə­rir.

Us­tad aşıq Mir­zə Bay­ra­mo­va həsr et­di­yi "Mir­zə bir Mir­zəy­miş" şe­i­ri sər­bəst səp­ki­də ya­zı­lıb. Am­ma özün­də bö­yük mə­na, hə­zin köv­rək­lik, nos­tal­gi­ya və xal­qın bö­yük oğ­lu­na hör­mət, sev­gi ifa­də edir.

Mir­zə bir aşı­ğıy­mış-

Dil­dən yüy­rək,

səs­dən köv­rək.

Bə­min­də

çöl-çə­mə­ni bü­rü­yər­miş

cəh­cə­hi çi­çək-çi­çək.

Zi­lin­də dik­si­nib

zir­və­yə ça­xar­mış

özü­nü şim­şək.

Mir­zə bir Mir­zəy­miş

Gö­rən­lər unut­mur

otuz­luq lam­pa­nı

sön­dü­rən sə­si...

Ümu­miy­yət­lə, bi­li­rik ki, M.Qa­sım­lı aşıq po­e­zi­ya­sı­nın ma­raq­lı təd­qi­qat­çı­la­rın­dan bi­ri­dir, aşıq şe­ir şə­kil­lə­ri­ni bi­lir, təd­ris edir, təb­liğ edir, bu janrda ya­zır da, am­ma ya­ra­dı­cı­lı­ğı­nın bö­yük his­sə­si­ni sər­bəst şe­ir­lər təş­kil edir. Ma­raq­lı mü­na­si­bət­dir. Bu on­dan irə­li gə­lir ki, Or­xan Pa­şa bö­yük söz ada­mı­dır və söz­lə aləm ya­rat­ma­ğı ba­ca­rır və onu təq­dim et­mək­də çə­tin­lik çək­mir. Şa­ir bu gün ya­zıb ya­rat­sa da, ina­nın ki, onun şe­ir­lə­ri həm dü­nən­dən, həm bu gün­dən, həm də gə­lə­cək­dən məh­rum edil­mə­yib. Gə­lə­cək­də də Or­xan Pa­şa­nın şe­ir­lə­ri ilə özü­nə tə­səl­li ve­rən­lər çox ola­caq. Bu gün də heç az de­yil. Mən­cə, yax­şı şe­i­rin za­ma­nı yox­dur. O ne­çə yüz il bun­dan əv­vəl də ya­zıl­sa, ada­ma elə gə­lir ki, şe­ir in­di ya­zı­lıb və ilk oxu­cu­su sən­sən. Mə­nə be­lə gə­lir ki, Or­xan Pa­şa­nın da ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da za­man­sız­lıq pas­por­tu alan şe­ir­lə­ri çox­dur. Yu­xa­rı­da ad­dım şe­i­ri­ni qeyd et­dim, o şe­ir­də hə­min hisslər bər­qə­rar­dır.

Azər­bay­can po­e­zi­ya­sı­nın bir qə­dər köl­gə­də qa­lan si­ma­la­rın­dan bi­ri Or­xan Pa­şa­nın ya­ra­dı­cı­lı­ğı haq­qın­da ge­niş da­nış­maq olar. İna­nı­ram ki, gə­lə­cək­də bu ba­rə­də gənc ədə­biy­yat­şü­nas və təd­qiq­çi­lər da­ha məz­mun­lu fi­kir­lər bil­di­rə­cək.

Sö­nüb ca­nı­mın od­la­rı,

Kö­züm­dən çı­xıb get­mi­şəm.

Qoy gəz­sin mə­ni gə­zən­lər,

İzim­dən çı­xıb get­mi­şəm.

Bi­li­rəm nə­yim qal­ma­yıb,

Dur­na­lı gö­yüm qal­ma­yıb,

Hey­rə­tim-he­yim qal­ma­yıb,

Gö­züm­dən çı­xıb get­mi­şəm.

Əs­lin­də isə çı­xıb get­mə­yib özün­dən şa­ir. Bü­tün de­dik­lə­ri da­xi­lin­də­dir, bəl­kə də elə ürə­yi­nin, ru­hu­nun gü­nə­şi için­də giz­lə­nib qı­ğıl­cım­la­na­ca­ğı gü­nü göz­lə­yir. Şa­ir ne­cə var, elə də qa­lır. Saç ağar­sa da, ürə­yi də­yiş­mir. Də­yi­şən il­lər­dir, kö­nül də­yiş­mir ki...

"Yağ­mur qo­xu­su" ki­ta­bı­nın işıq üzü gör­mə­si mü­na­si­bə­ti­lə əziz mü­əl­li­mim Mə­hər­rəm Qa­sım­lı-Or­xan Pa­şa­nı ürək­dən təb­rik edir, ona "siz­dən ye­ni-ye­ni şe­ir­lər göz­lə­yi­rik" de­yi­rəm.

Uğur­lar!