Milli rəqslərimiz milli dəyərimizdir...

Deyirlər, bir xalqı yaxından tanımaq istəyirsənsə, ilk öncə onun folkloruna nəzər salmalısan. Bu sözlərdə böyük həqiqət payı var. Çünki istənilən toplum haqqında ən doğru informasiya onun qədim xalq yaradıcılığında, milli-mənəvi dəyərlərində gizlənmiş olur. Bu səbəbdən də dünyaya açılan istənilən ölkə düzənlədiyi ən müxtəlif təyinatlı beynəlxalq tədbirlərdə özünün milli koloritinə geniş yer verməklə dünya düzənində özü haqqında daha dolğun və obyektiv təsəvvürün formalaşmasına çalışır və təbii ki, buna nail də olur.
Bunun bariz nümunəsini bu ayın 12-də - Azərbaycanın ev sahibliyi etdiyi İlk Avropa Oyunlarının çox möhtəşəm açılış törənində aydın şəkildə gördük. Açılışın ilk dəqiqələrində səslənən "Cəngi" havası qədim tarixə və bənzərsiz ənənələrə malik Azərbaycan xalqının döyüşkən ruhundan, əzmkarlığından xəbər verirdisə, ardınca səslənən "Sarı gəlin" xalq mahnımız bu xalqın həm də incə ruhlu, şair qəlbli mahiyyətini gözlər önünə sərdi. Alim Qasımovun ifasında əsrlərlə yaşı olan bənzərsiz muğamımızın səslənişi isə sanki qeybdən gələn ilahi bir səda kimi hər kəsi ovsunladı. O üzdən əminliklə demək olar ki, Avropa Oyunlarının açılış mərasimində istər milli folklor nümunələrimizə, istərsə də klassik irsimizə müraciət olunması Azərbaycan haqqında bu günə qədər mövcud olmuş hər cür qısqanc təsəvvürləri darmadağın etdi, ölkəmizə daha müsbət rakursdan baxılmasına və daha obyektiv qiymət verilməsinə ən tutarlı arqument oldu. Ən azı, dünya düzənində barəmizdə o fikrin hakim olmasına yol açdı ki, belə zəngin mənəvi irsi olan xalq cılız hisslərlə yaşamaz, heç kəsin torpağına göz dikməz, eyni zamanda özünə məxsus olanı da heç kəsə güzəştə getməz. Bütün bunların ardından əcdadlarımızın minillər öncə Qobustan qayalarına həkk etdiyi, qədim rəqs elementlərini özündə əks etdirən qayaüstü abidənin Odlar Yurdu Azərbaycanın simvolu olan alovla təsviri qonaqları həqiqi mənada heyrətləndirməklə, həm də bu yurdun nə qədər qədim, bu xalqın nə qədər zəngin milli mənəvi irsə sahib olduğunu bir daha dünyaya nümayiş etdirdi. Bu səhnəni izləyənlərin xəyalı isə "Qaval daş"ın sirli-sehrli sədaları altında "Alovlu siluet"in əsrarəngiz rəqsinin ovsununa düşərək minillər öncəyə - xalq rəqslərimizin intişar tapdığı o nağıllar dönəminə uçdu...
Azərbaycan xalq rəqslərinin tarixi, artıq qeyd etdiyimiz kimi, minillərlə ölçülür. Bu rəqslər öz mənşəyini ibtidai insanların müxtəlif səbəblərlə - ov, savaş öncəsi və s. icra etdiyi ritual və ayinlərdən götürüb. O dövrdə bu rituallar əsasən çeviklik, qıvraqlıq, cəsurluq kimi plastik hərəkətlərin nümayişindən ibarət olub insan gücünü göstərmək məqsədi daşıyırdı. Qobustan qayaüstü abidələrində günümüzə gəlib çatan, o tarixdən bizə soraq gətirən təsvirlər də belə düşünməyə əsas verir. Bu təsvirlərdə istər ov, istər döyüş, istərsə də şər qüvvələrdən, yadellilərdən qorunma təsvirlərinin olması dediklərimizə əyani sübutdur. Bəlli məsələdir ki, o zaman musiqi alətləri yox idi və bu ayinləri icra edən insanları kütlə müxtəlif səslər çıxarmaqla müşayiət edirdi. Daha sonra bu səslər çəpik, əl çalma, daşları bir-birinə vurmaqla ritm yaratma və bu digər bu kimi səslərlə əvəz olundu. Bəşər övladı inkişaf etdikcə yeni-yeni kəşflər ortaya qoydu ki, bunun da nəticəsində ilk rəqslər formalaşmağa başladı. Beləliklə də şifahi xalq yaradıcılığının bir qolu sayılan Azərbaycan xalq rəqslərinin əsasları yaranmağa başladı.
Sevindirici haldır ki, Azərbaycan xalqı milli-mənəvi dəyərlərindən olan rəqslərini bugünə qədər yaşada bilib. Bu rəqslərdə xalqımıza xas müsbət mental keyfiyyətləri görməmək mümkün deyil. Bu gün də toy və el şənliklərimizin bəzəyi sayılan "Yallı" rəqsi ifa olunduğu məclisdə nə qədər mübariz, qətiyyətli bir aura yaradırsa, "Naz eləmə" bir o qədər incəlik, zəriflik və kövrək duyğular bəxş edir, Azərbaycan qadınını ləyaqət simvolu kimi təqdim edir. Eyni sözləri "Köçəri", "Heyvagülü", "Xançobanı", "Nəlbəki" və yüzlərlə bu kimi milli rəqsimiz haqqında da söyləmək mümkündür. Bu rəqslərin hər birində mental şüurumuzdan süzülüb gələn, Azərbaycan insanının mahiyyətində olan şərəf, ləyaqət, cəsurluq, əyilməzlik kimi ən ali göstəricilər özünü qabarıq şəkildə büruzə verir, bu xalqın nə qədər dəyərli keyfiyyətlərə malik olduğunu gözlər önünə sərir. Eyni zamanda xalq rəqslərimiz tariximizlə ayrılmaz surətdə bağlı olub, xalqımızın milli xüsusiyyətlərini, həyat və məişətini olduğu kimi özündə əks etdirir. Bu rəqslər sırasında əkin-biçinlə bağlı olanların tarixi isə elə əkinçiliyin tarixi qədər qədimdir. Günümüzə gəlib çatan "Araba", "Cütçü" rəqsləri məhz bu kateqoriyadan sayılır.
Milli rəqslərimiz sırasında bayramlarla, xüsusilə Novruzla bağlı rəqslər bu gün daha populyardır. "Kos-kosa", "Qodu-qodu", "Səməni" və digər bu kimi məzəli rəqslərimiz hələ də xalq tərəfindən sevilir və bu günün özündə də Novruz ərəfəsində geniş şəkildə ifa olunur.
Maraqlıdır ki, klassik ədəbiyyatımızda ilk dəfə rəqs sözünü dahi Nizami Gəncəvi XII əsrdə işlədib, lakin təəssüf ki, bu sözün etimologiyası, haradan götürüldüyü tam bəlli deyil. Bununla bağlı Azərbaycan orta əsr miniatür sənətində yer almış dərviş rəqsləri də diqqətlə araşdırılmalıdır. Bəllidir ki, dərviş sufi rəqslərini kişilər icra edir və bu rəqslərin motivini saat əqrəbinin əksinə fırlanmaqlar təşkil edir. Bununla sufi rəqqaslar bir növ göy cisimlərinin hərəkətini təqlid edirlər. Deyilənə görə, müqəddəs Kəbə daşı ətrafında zəvvarların sonsuz olaraq dolanmasının - təvafa mərasiminin kökündə də həmin ayin rəqslərinin fəlsəfi əsasları dayanır. Beləliklə, milli rəqs tariximizdə sufi hal rəqslərinin də xüsusi yer tutduğunu və müasir rəqs sənətimizin formalaşmasında bu cərəyanın da rolu olduğunu qeyd edə bilərik.
Azərbaycan milli rəqslərini digər xalqların rəqslərindən fərqləndirən əsas elementlər kişi rəqslərində türk kişisinə xas məğrurluq, temperament, qadın rəqslərində isə ismət, zəriflik və xanımyanalıqdır. Buna uyğun olaraq bu rəqslərin ritmləri də fərqlənir. Yəni kişi rəqsləri daha çevik ifa olunsa da, qadın rəqsləri özünün ağıryanalığı ilə seçilir. Amma bəlli ki, zaman-zaman milli rəqslərimiz yad elementlərin də təsirlərindən yan keçə bilməyib. Məsələn, orta əsrlərin saray rəqqasları bu rəqslərdəki əzəməti azaltmağa məcbur idilər, əks halda hökmdar tərəfindən başqa cür anlaşılar, bu da onlara həyatları bahasına başa gələ bilərdi. Yaxud saray hərəmxanasına gətirilən kənizlər bəzi hallarda hökmdarın xoşuna gəlməkdən ötrü daha çox əzilib-büzülməyə çalışırdılar ki, bununla da bu tip yad elementlər milli rəqslərimizin harmoniyasına nüfuz edərək onu öz mahiyyətindən uzaqlaşdırırdı. Lakin təbii ki, xalqın mental şüurundan qaynaqlanmayan, onun daxili "mən"i ilə səsləşməyən istənilən element uzunömürlü ola bilməz. Hətta zamanla yerini başqa bir yad elementə versə belə, istənilən "yamaq" element sonunda məhvə məhkumdur. Bunun bariz isbatını bugünkü rəqs sənətimizdə aydın görməkdəyik. Bu gün əsasən kişilərə xas rəqs nümunələrindən olan "Cəngi", "Misri", "Koroğlu", "Yüzbir", "Yallı", "Qaytağı" və sairə bu qəbildən olan rəqslərimiz nə qədər döyüş ruhu, əzmkarlıq aşılayırsa, "Vağzalı", "Tərəkəmə", "Ceyranı", "Naz eləmə", "İnnabı", "Nəlbəki" kimi çoxsaylı rəqslərimiz daha çox zəriflik, incəlik və ləyaqətin harmoniyasını yaradır, istər ifaçı-rəqqasa, istərsə də seyrçiyə xoş ovqat bəxş edir. Bunlarla yanaşı bir qrup məzəli rəqslərimiz də var ki, bu rəqslər əsasən el şənliklərində, bayramlarda küçə və meydanlarda təşkil olunan tədbirlərdə ifa olunub və günümüzə kimi yaşayan məzəli adlar da bu zaman onlara verilib. Belə rəqslərə misal olaraq "Camış bağa girdi", "Üç badam bir qoz", "İki arvadlı", "Asma-kəsmə", "Keçi məməsi", "Çatdadı", "Dartma, yaxam cırıldı" rəqslərini göstərə bilərik ki, bu rəqsləri ifa edənlər əsasən kütləni şənləndirmək məqsədi güddüyündən, gülməli hərəkətlər edərək xalq şənliklərinə rəng qatırdılar.
Təbii, bu gün də rəqslərimiz, digər milli mədəniyyət nümunələrimiz kimi, yad təsirlərdən sığortalanmayıb və zaman-zaman biz bunun fəsadlarını hiss edirik. Elə ötən əsrin əvvəllərində peşəkar rəqs ansambllarının yaradılması zamanı bədii rəhbər qismində digər xalqların nümayəndələrinə üstünlük verilməsi rəqs sənətimizə yad elementlərin gətirilməsinə ciddi şəkildə səbəb olmuşdu. Məsələ burasındadır ki, bütün milli-mənəvi dəyərlərimiz kimi, rəqs sənətimiz də 70 illik sovet dönəmində ciddi kataklizmlər yaşayıb. Əslində rəqs sənətinin o zamankı ideoloji sistemə hər hansı təsir gücü olmadığından bu sahə təzyiqlərə məruz qalmasa da, faktdır ki, yüksək vəzifələrdə təmsil olunanların əksəriyyəti Sovet rəhbərliyinə xoş gəlmək üçün öz xalq yaradıcılığı nümunələrini milli koloritdən uzaqlaşdırmaqdan belə çəkinmirdi. Yalnız mərhum prezident, o zaman Azərbaycan KP MK-nın Baş katibi Heydər Əliyevin ölkəyə rəhbərlik etdiyi dönəmdə, hələ də sovet rejiminin yaşamasına baxmayaraq, milli incəsənətimizə dövlət səviyyəsində qayğı göstərilməyə başlandı ki, bunun sayəsində milli rəqs sənətimiz də özünün yeni inkişaf dövrünə qədəm qoydu. Yəqin bir çoxları hələ də hər tədbir sonrası H.Əliyevin səhnə arxasına keçərək sənətçilərlə ünsiyyət qurduğunu, onlara şəxsən təşəkkür etdiyini xatırlayır. Bu həm də bir insanın öz milli dəyərlərinə verdiyi qiymətin göstəricisi idi...
Azərbaycan peşəkar rəqs məktəbinin milli koloritdə özülünün qoyulması bu il 100 yaşı qeyd olunan Əlibala Abdullayevin adı ilə bağlıdır. Azərbaycan SSR Xalq artisti Ə.Abdullayev sonradan bu sənətdə öz sözünü demiş onlarla rəqqas və rəqqasənin müəllimi olub. Eyni zamanda görkəmli ustad bir çox filmlərimizdə də rəqslərə quruluş verib ki, bunlara misal olaraq "Sehrli xalat", "O olmasın bu olsun", "Görüş", "Əhməd haradadır", "Dəli Kür" və bir çox digər ekran əsərlərimizi göstərə bilərik. Onun özünün Xalq artisti, mərhum sənətkar Leyla Bədirbəyli ilə vaxtilə duet şəklində ifa etdiyi "Bir dənəsən, bir dənə" rəqsi isə uzun illər dillər əzbəri olub. Bundan başqa milli rəqs sənətimizin inkişafında Azərbaycanın ilk balerinası, sonradan Dövlət Mahnı və Rəqs Ansamblına uzun illər rəhbərlik etmiş Qəmər Almaszadə, ünlü rəqqasələr Əminə Dilbazi, Roza Cəlilova, Afaq Məlikova, rəqqas Böyükağa Muradov kimi sənətkarların xüsusi xidmətləri olub.
Azərbaycan rəqs sənəti özünün bənzərsiz plastikası, zərifliyi və gözəlliyi ilə hər zaman digər millətlərin diqqətini çəkib.
Təsadüfi deyil ki, məşhur rus miniatürçü-rəssamı Qaqarin XIX əsrdə Şamaxı rəqqasələrinin portretlərini dönə-dönə işləyib. Xüsusilə Nisə adlı rəqqasənin təsvirinə dəfələrlə müraciət edən rəssam özünün "Şamaxı gözəllərinin rəqsi" adlı əsərində onu böyük ilhamla vəsf edib.
Əslində bu sahənin bir çox biliciləri Azərbaycan rəqs sənətinin hazırda tənəzzül yaşadığını deyir və bu milli dəyərimizin çox ciddi yad təsirlərə məruz qaldığını bildirirlər. Lakin bununla belə, sevindirici haldır ki, bugünkü gənclik milli mədəni sərvətimiz olan rəqslərimizə sayğı ilə yanaşır. Bunun bariz nümunəsini müasir toy şənliklərimizdə görməkdəyik. Elə toylarımızda Azərbaycan mətbəxinin şah əsəri olan plovu milli geyimli gənc oğlan və qizlarımızın milli rəqslərimizi ifa etməklə süfrəyə gətirməsi dediklərimizə əyani sübutdur. Hətta elə gənclərimiz də var ki, buna qane olmayıb toyuna əlavə rəqs qrupu və ya rəqqaslar dəvət edir ki, bu da milli dəyərlərimizdən sayılan rəqslərimizin gələcək nəsillərimizə olduğu kimi çatdırılacağına bir əminlik yaradır. Bu tendensiyanın inkişafı isə bizlərdən asılıdır. Çünki bizə məxsus dəyərlərə sahib çıxmasaq, ona kimlərin əl uzada biləcəyini çox gözəl bilirik - "Sarı gəlin" təcrübəmiz bunu diqtə edir...

Samirə SƏFƏROVA
Yazı Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi ilə Azərbaycan Mətbuat Şurasının "Milli rəqslərimiz milli dəyərimizdir" mövzusunda keçirdiyi müsabiqəyə təqdim olunur.