Məlum olduğu kimi cari ilin oktyabrın 1-dən Azərbaycanda taksi fəaliyyəti ilə bağlı qanunvericiliyə edilən yeni dəyişikliklər qüvvəyə minəcək. Bununla bağlı məsələyə münasibət birmənalı deyil. Qeyd edəkki, taksi bazarının düzənlənməsi ehtiyacı ilə bağlı müzakirələr bir neçə aydır gedir. Xarici taksi şirkətlərinin Azərbaycan bazarına daxil olması bu sahədə yeni vəziyyət yaradıb.
Hazırda “Uber”, “Bolt”, “Yango”, “Uklon” Azərbaycanda fəaliyyət göstərən əsas taksi şirkətləridir. Açıqlanan rəsmi rəqəmlər taksi şirkətlərinin məşğulluğa ciddi töhfə verdiyini göstərir. Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi bir müddət öncə Azərbaycanda təxminən 40 min taksi olduğunu və bunun 28 mininin Bakının payına düşdüyünü bildirmiş, hər 10 maşından 9-nun onlayn platformalar üzərindən fəaliyyət göstərdiyini vurğulamışdı. Bu, o deməkdir ki, müzakirələr doğurmuş taksi şirkətlərində 25 mindən çox inşan çalışır. Rəsmi rəqəmlər son illər taksi xidmətlərindən istifadə edənlərin də sayca kəskin artdığını göstərir. Pandemiya başlayandan sonra taksi xidmətlərindən istifadə bir qədər də genişlənib. Dövlət Statistika Komitəsinin göstəricilərinə görə, 2019-cu ildə Bakı şəhəri üzrə taksi vasitəsi ilə il ərzində 29.8 milyon sərnişin daşınıb. Eyni göstərici 2022-ci ildə 34.8 milyona yüksələrək təxminən 17 faiz artıb. Eyni müddət ərzində avtobus nəqliyyatı ilə daşınanların sayı 35 faiz, metro ilə daşınan sərnişinlərin sayı 12 faiz azalıb. Beləliklə, daşımalarda taksidən başqa digər iki ictimai nəqliyyat vasitəsinin payı aşağı düşüb. Taksi şirkətlərinin fəaliyyətinin genişlənməsinin Azərbaycan bazarında ortaya çıxardığı digər bir trend də hibrid avtomobillərinin sayca artmasıdır. Ekspertlərin fikrincə, Azərbaycanda taksi şirkətlərinin fəaliyyətini genişləndirən əsas amillər qiymətin öncəki illə müqayisədə ucuzlaşması və digər ictimai nəqliyyat növlərinin yarıtmaz fəaliyyətidir. Amma taksi sahəsində də problemlər var. Elə müştərilərin bir çoxu taksi şirkətlərini yarıtmaz xidmətdə, sağlam rəqabətdən yayınmaqda, eləcə də sürücülərin istismar edilməsində suçlayır. Bu sahənin artıq qanunvericilik səviyyəsində tənzimlənməsi istiqamətində addımlar atılır. Belə ki, cari ilin iyulunda “Dövlət rüsumu haqqında” və “Avtomobil nəqliyyat haqqında” qanunlara dəyişikliklər edilib. Həmin dəyişikliklərə görə, taksi sifarişi operatoru fəaliyyətinə icazənin verilməsi üçün 3 min manat rüsum ödənilməlidir. Bundan əlavə, taksi ilə sərnişindaşımaları üçün buraxılış vəsiqəsi (125 manat) və buraxılış kartı (25 manat) alınmalıdır. Taksilərə rəqəmsal taxoqraf və taksometr cihazları quraşdırılmalıdır. İndi qeyd edilənlər fonunda artıq sosial şəbəkələrdə taksi qıtlığının anonsu verilir. Bildirilir ki, yeni qanunvericiliyin tələblərinə uyğun olmayan, rüsum ödəməyən, taksometr quraşdırmayan taksilər proqramdan ayrılacaq və beləliklə, həm taksi qıtlığı yaranacaq, həm də bəzi şəxslər işsiz qalacaq. Digər tərəfdən, oktyabrdan taksi xidmətlərinin qiymətlərinin qalxacağı ilə də bağlı narahatlıqlar var. Adının çəkilməsini istəməyən taksi sürücülərindən biri “Azadlıq” radiosuna bildirib ki, avtomobil sürücüyə məxsusdursa, həm taksometri, həm də taxoqrafı onların özləri quraşdırmalıdır: “Bu avadanlıq isə bahadır. Bilmirəm necə olacaq? Sürücülərin və sərnişinlərin yaxşılığını istəyirlərsə, şirkətlərin sürücülərdən aldığı faizləri azaltsınlar. Şirkət bizdən 20 faiz alır. Ermənistanda eyni şirkət sürücülərdən 6, Gürcüstanda 7 faiz alır”. Yerüstü Nəqliyyat Agentliyindən (AYNA) isə “Turan” deyilib ki, taksi fəaliyyətinin tənzimlənməsi istiqamətində atılan addımlar vətəndaşlara keyfiyyətli və təhlükəsiz xidmətin göstərilməsi, qeyri-formal məşğulluğun qarşısının alınmasına hədəflənib.
Məsələ ilə bağlı iqtisadçı Rəşad Həsənov bildirib ki, indiki şərtlər daxilində birdən-birə sərt qaydalarının tətbiqi imkanları məhduddur: “Kütləvi şəkildə Azərbaycanda insanlara taksi xidmətlərini təklif ediblər və buna ciddi nəzarəti təmin edən hər hansı mexanizm yoxdur. Bu da qeyri-qanuni münasibətlərin formalaşmasına gətirib çıxara bilər. Yəni, hansısa idarəedici qurum bundan bir alət kimi istifadə edərək qeyri-qanuni sövdələşmələrə yol aça bilər. Belə olan halda, gözlənilən müsbət nəticədən daha çox mənfi fəsadlar ortaya çıxa bilər”. Ekspertin fikrincə, bu məsələlərdə qızıl ortanın tapılmasına ehtiyac var: “Mümkündür ki, birdəfəlik ödənişlərin hissəli şəkildə həyata keçirilməsi yanaşması ortaya qoyulsun”. Qiymət məsələsinə gəlincə, iqtisadçının sözlərinə görə, dəyişikliklər maya dəyərinə ciddi təsir etməyəcək: “İndiki şəraitdə qiyməti müəyyənləşdirən çoxlu amillər var. Qiymətlərin artmasının ilk simptomları görünür. Amma bunlar qısamüddətli təsirlərdir. Qoyulan minimum limitlər isə bazara müdaxilədir”. Amma o da faktdır ki, taksi minik avtomobilləri ilə daşımalarda qiymətlər tələb və təklif əsasında müəyyən olunur. Mövcud vəziyyətdə bəzi taksi sifarişi operatorları öz maliyyə imkanları hesabına qiymət dempinqi tətbiq edirlər ki, bu da haqsız rəqabət mühitinin formalaşmasının başlıca səbəbidir. Nəticədə, taksi fəaliyyətinin iqtisadi cəhətdən səmərəliliyi aşağı düşür, sürücülər əmək qanunvericiliyində nəzərdə tutulan müddətdən daha artıq işləmək məcburiyyətində qalırlar, nəqliyyat vasitələrini saz vəziyyətdə saxlaya bilmirlər. Bu da birbaşa xidmət keyfiyyətinin aşağı salır və təhlükəsizlik risklərini artırır. Məhz bu səbəbdən sahənin tənzimlənməsi zəruri hesab olunur.
Ramil QULİYEV
