Rəhman Abdullayev: "İndi müasir texnoloji vasitələrlə daşlar üzərindəki cizgiləri aydın şəkildə görmək mümkündür" "Layihə çərçivəsində Qobustanda ilk dəfə olaraq abidələrin öyrənilməsində 3D modelləşdirmə metodundan istifadə olunub"
Azərbaycan arxeoloqlarının son zamanlar həyata keçirdiyi qazıntı işləri nəticəsində bir sıra yeniliklərlə qarşılaşmışıq. Əlbəttə, bu yeniliklər milli arxeologiya, tarix elminin diqqətçəkən uğurları sırasına daxildir. Bu günlərdə Qobustan Dövlət Tarix-Bədii Qoruğunda yeni tapıntılar aşkarlanıb.
Qoruğun elmi katibi Rəhman Abdullayev "Bakı-Xəbər"ə açıqlamasında bu tapıntıların böyük nailiyyət olduğunu qeyd etdi. Onun sözlərinə görə, qoruq ərazisində dəfələrlə belə tapıntılar aşkara çıxarılıb. R.Abdullayev məlumat verdi ki, aparılan arxeoloji qazıntılar nəticəsində buranın qədim insan yaşayış məkanlarından biri olduğu təsdiqlənib.
Yeni qayaüstü təsvirlərin üzə çıxarılması tam yeni texnologiyanın köməyi ilə həyata keçirilib.
R.Abdullayev qeyd etdi ki, 2017-ci ilin çöl-tədqiqat mövsümü ərzində Qobustan Dövlət Tarix-Bədii Qoruğunun əməkdaşları Cingirdağ-Yazılıtəpə ərazisində "Qayaüstü təsvirlərin rəqəmsal məlumat bazasının yaradılması layihəsi" çərçivəsində qayaüstü təsvirlərin qeydiyyatı işini davam etdirirlər. Onun sözlərinə görə, builki çöl tədqiqatlarının başlanmasından qısa müddət keçməsinə baxmayaraq, artıq 6 yeni təsvirli daş aşkar edilib. Elmi katibin verdiyi məlumata görə, bu 6 daşda yeni aşkar olunmuş 20-dən artıq qayaüstü təsvir əsasən Yazılıtəpə üçün xarakterik olan Tunc dövrünə aid keçi təsvirləri, antropomorflar, maral təsviri və geometrik işarələrdən ibarətdir. O bildirdi ki, bununla yanaşı, əvvəllər qeydə alınmış qayalarda müasir qeydiyyat metodlarının tətbiqi nəticəsində yeni təsvirlər aşkarlanıb. Əldə olunan bu nəticələr laboratoriya şəraitində digər daşların eskizlərinin hazırlanması zamanı daha çox yeni təsvirlərin müəyyən ediləcəyini güman etməyə əsas verir.
Elmi katib vurğuladı ki, 2016-cı ildə Qobustan qoruğunda qayaüstü təsvirlərin rəqəmsal məlumat bazasının yaradılması layihəsinə başlanıb. Onun verdiyi məlumata görə, layihənin məqsədi müasir metodlar tətbiq etməklə Qobustan qayaüstü təsvirlərini yenidən sənədləşdirmək, qayaüstü təsvirlərin rəqəmsal məlumat bazasını və yeni kataloqunu yaratmaqdır. R.Abdullayevin sözlərinə görə, ilk olaraq Cingirdağ-Yazılıtəpə sahəsindəki təsvirli daşların sənədləşdirilməsinə başlanıb. Sənədləşdirilmiş materialların elmi, həmçinin, menecment məqsədləri üçün istifadəsi nəzərdə tutulub. Layihə çərçivəsində Qobustanda ilk dəfə olaraq abidələrin öyrənilməsində 3D modelləşdirmə metodundan istifadə olunub. O qeyd etdi ki, hər bir təsvirli daşın fotoları çəkilib, 3D modeli düzəldilib, yeni formatda hazırlanmış qeydiyyat vərəqi doldurulub, GPS koordinatları, dəniz səviyyəsindən hündürlüyü, ölçüləri, istiqaməti, panel üzərindəki təsvirlərin üst-üstə düşməsi müəyyən edilib və yeni rəqəmsal metodla eskizləri çıxarılıb. Tədqiqat zamanı müasir metodların tətbiqi nəticəsində yeni təsvirlər aşkar edilib.
Onun verdiyi məlumata görə, 2016-cı ildə tədqiqat layihəsinin ilkin nəticələri albom-kitab şəklində nəşr edilib. Kitabda nəşr olunmuş 14 təsvirli daşın 3-ü 2016-cı ildə çöl-tədqiqatı zamanı aşkar olunub. Bu 3 daşın üzərində ümumilikdə 44 təsvir müəyyən edilib. Digər 11 daşda isə əvvəllər məlum olan 112 təsvirdən əlavə 94 yeni təsvir aşkar edilib. Ümumilikdə bu kitabda nəşr olunmuş 250 təsvirin 138-i yeni aşkar olunub və ilk dəfə "Qobustan. Yeni baxış, Cingirdağ-Yazılıtəpə 2016-cı il çöl tədqiqatları" kitab-albomunda nəşr olunub.
Yeni tapıntılar Qobustan qayaüstü təsvirlərinin Abşeron və Kiçik Qafqaz qayaüstü təsvirləri ilə əlaqəsi və ümumilikdə Azərbaycan qayaüstü incəsənətinin öyrənilməsi üçün yeni imkanlar açır: "Bu layihə çoxşaxəli bir layihədir. Bu təsvirlərin xəritələşdirilməsi, dəqiq qeydiyyatının aparılması işləri həyata keçirilir və bütün məqamlar bu layihədə nəzərə alınıb".
Onun sözlərinə görə, bu gün texnologiya o səviyyədə inkişaf edib ki, alimlərin keçən çağlarda müşahidə edə bilmədiyi qayaüstü təsvirləri tam şəkildə aşkarlamaq mümkündür: "İndi müasir texnoloji vasitələrlə daşlar üzərindəki cizgiləri aydın şəkildə görmək mümkündür. Nəticədə belə hallar olub ki, daşda istənilən təsviri görmüşük. 53 nömrəli daş var. Həmin daşda təxminən 6 təsvir qeydə alınıb. Sonra biz həmin təsviri kompyuterdə işlədik, gedib həmin daşda 19 təsvir qeydə almışdıq. Bu da təbii bir məsələdir. Çünki həmin dövrün texnologiyası ilə onları görmək mümkün deyildi, amma bu gün mümkündür. Müasir metodologiya bizə imkan verir ki, daha dəqiq qeydiyyat aparaq. Həmçinin də təsvirləri qeydə alanda daş haqqında bütün məlumatları əldə edirik".
R.Abdullayev qeyd etdi ki, müasir texnologiya vasitəsilə təsvirlər həkk edilən daşların hansı dərəcədə erroziyaya uğradığını, onun ölçülərini, istiqaməti, qaya üzərində yerini, xəttin qalınlığı və dərinliyini, hamarlığını da tam müəyyən etmək mümkündür. O, texnologiyanın köməkliyi ilə təsvirlərin qorunmasının, mühafizə olunmasının mümkünlüyünü də qeyd etdi: "Burada tədqiqat aparılması, öyrənilməsi üçün bütün məlumatları qeydiyyat vərəqəsində qeyd edirik. Keçən il ilkin olaraq 14 daşı qeydə aldıq. Biz metodologiyadan istifadə edib o 14 daş haqqında məlumatları çap etdik. Bu kitabı Akademiyada payladıq və alimlərin rəylərini öyrənməyə çalışdıq. Eyni zamanda da Amerikadan və İtaliyadan olan xarici mütəxəssislərə də məlumatlar, materialları göndərdik. Bu mütəxəssislərdən də müsbət rəylər aldıq. Biz Qobustanın bütün qayaüstü təsvirlərinin qeydiyyatını aparmaqda davam edirik. Qeydiyyat prosesində əvvəllər qeydə alınmış daşlarda yeni təsvirlər aşkar olunub, həmçinin də yeni daşlar qeydə almışıq. Bu daşlar əvvəllər qeydiyyatda yox idi. Yeni texnologiyanın köməyi ilə əvvəllər görə bilmədiyimiz, qeydə ala bilmədiyimiz qayaüstü təsvirləri indi qeydə ala bilirik. Qayaüstü təsvirlər elə bir abidələrdir ki, təbii şəraitdən asılı olaraq görünmür. Belə deyək, təbii şəraitdən asılı olaraq görünüşünü dəyişir. Ola bilər ki, günün bir vaxtında qayanın üzərində heç nə görə bilməzsiniz, ancaq bir saatdan sonra günəşin düşmə bucağı dəyişəndə orada onlarla təsvir tapa bilərsiniz. Ola bilsin ki, lap bir həftə müşahidə edib gözləyərsən, ancaq o təsviri görməzsən, indi bizim tətbiq etdiyimiz modelləşdirmə metodologiyası imkan verir ki, iqlim şərtlərindən asılı olmayaraq, biz o daşın şəklini çəkək, modelini düzəldirik, istədiyimiz şəraiti virtual olaraq kompyuterdə yaradırıq və təsvirləri daha rahat şəkildə görürük. Yəni texnologiyanın üstünlüyü budur".
Yeni nailiyyətlərin qoruğa turist axınına müsbət təsir edəcəyi qənaətini bölüşən R.Abdullayev bildirdi ki, bura gələnlərin sayı ilbəil artır: "Bura turistlər üçün çox maraqlıdır. Onlar indi hər bir təsvirlə daha ciddi maraqlanırlar. Qobustanın bütün abidələrinə arxeoloji turlar təşkil edilir. Bizdə məktəblilər və böyüklər üçün də turlar təşkil olunur. Onlar gəlib burada əyani şəkildə işlə tanış olur. Burada insanların necə yaşadığı, məişəti, yeməyi necə hazırlaması, ov etməsi və s. məlumatlar alırlar. Həmçinin, qayaüstü rəsmlərin yeni tapıntıları ilə həm yerli, həm də xarici turistlər maraqlanırlar. Bu tapıntılarla bağlı xarici mətbuatda da məlumatlar gedib. Son bir-iki ildə ölkəyə gələn turistlərin çoxluğu Qobustanda da hiss olunur. Onların maraq dairəsi çox genişdir və biz də çalışırıq yeni turlar təşkil edək".
İradə SARIYEVA
