Oksana Vəlibəyova: "İndi çəkilən filmlərdə təbiətlə bağlı kadrlar ya yoxdur, ya da çox azdır" Zülfiyyə Eldarqızı: "Bu gün çəkilən filmlərdə təbiətimizin təbliği ilə bağlı kadrlar azdır"
Kino yalnız incəsənət hadisəsi deyil, o özündə böyük bir aləmi canlandırır. Burada insan taleyindən tutmuş, təbiətə, tarixi abidələrə, həyat tərzimizə qədər geniş bir areal əhatə olunur. Azərbaycan kinosu zaman-zaman bu qayəyə xidmət edib. Müxtəlif illərdə respublikamızda çəkilən filmlərə nəzər salmaq kifayətdir ki, dediklərimiz öz təsdiqini tapsın.
Keçən əsrin əvvəllərindən başlayaraq çəkilən filmlərin, demək olar ki, hamısında Azərbaycan təbiəti, insanın təbiətlə təması geniş əks olunub. Keçən çağlarda çəkilən filmlərin ssenarisi elə yazılırdı ki, filmlər birbaşa təbiətdə çəkilirdi. Bu da təbiətimizin, tarixi abidələrimizin, bölgələrə xas gözəlliklərin təbii ifadəsini yaradırdı. Kinonun təbliğat vasitəsi olduğunu nəzərə alsaq deyə bilərik ki, təbiət də, tarixi abidələr də, qalalar, istehkamlar, çaylar, göllər, şəlalələr, dağlar kino vasitəsilə daha uğurla təbliğ edilə bilər. Tamaşaçılar, xüsusən də gənclər tarixi abidələrimiz, təbiətimiz haqqında ən səhih informasiyanı filmlərdən alır. İllər əvvəl çəkilən filmlərdə bunlar əks olunub. Əlbəttə, o dövrdə film çəkənlər bununla bizə böyük bir miras qoyub gediblər. Bu filmlər əsasən Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində çəkilirdi. Hansı bölgədə çəkilirdisə, mütləq orada olan abidələr də, qalalar da, çaylar, göllər də filmdə əks olunurdu. Təbii, hər bölgənin özünəməxsus çalarları, gözəllikləri var.
Ancaq, nədənsə, son illər filmlər, hətta televiziya film və tamaşaları təbiətdən kənarda çəkilir. Bəzi istisnaları nəzərə almasaq, çəkilən filmlərin əksəriyyəti otaq şəraitində, pavilyonlarda çəkilir. Bu da tamaşaçının gözlərini yorur. Villalarda, evlərdə çəkilən filmlərdə kadrlar nə qədər oynaq, dəyişkən olsa da, tamaşaçını bezdirir. Elə bil ki, bir qayda olaraq, ssenari müəllifləri hadisəni ev şəraitində cərəyan etdirir. Təbiətlə bağlı kadrlara filmlərdə az rast gəlinir. Rayonlarda, kəndlərdə film çəkilirsə, orada təbiəti yox, çayxanaları, oradakı villaları kadra salırlar. Tamaşaçı filmlərdəki bu rəngsizliyi anlamaqda çətinlik çəkir.
Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin məzunu Oksana Vəlibəyova bizimlə söhbətində bildirdi ki, bu gün dövlət sifarişi ilə çəkilən filmlərdə müəyyən qədər ölkə təbiətinin təbliğinə rast gəlmək olur, amma özəl şirkətlər qətiyyən buna əhəmiyyət vermək istəmir: "Klassik filmlərimizin Azərbaycan təbiətini təbliğ etməkdə rolu əvəzsizdir. Bu filmləri çəkən insanlar tariximizə, mədəniyyətimizə, təbiətimizə bağlı insanlar idi. Ona görə də film vasitəsilə bütün Azərbaycan təbiətini canlandırırdılar. Axı o illərdə yazıçılar da, ssenaristlər də təbiətə bağlı idi. Çəkilən filmlərin böyük əksəriyyətində hadisələr bölgələrdə, ucqar kəndlərdə cərəyan edir. O vaxtkı sənətkarlar kənd insanını, əməkçiləri heç vaxt unutmurdu. Bu baxımdan da filmlər kəndlərdə, rayonlarda çəkilirdi. Biz əsasən qalalarımızı, tarixi abidələrimizi, çaylarımızı, göllərimizi o filmlər vasitəsilə yadımızda saxlamışıq. Bəzən kitabdan oxuduğun yadında qalmır, amma gördüyün hadisəni ən xırda detalına qədər xatırlayırsan. "Dəli Kür" filmi necə maraqlıdır. Burada Kür çayının əzəməti ifadə olunub. Kür çayı haqqında düşünəndə o film göz önünə gəlir. "Nəsimi" filmində İçəri Şəhərin gözəllikləri, Əlincə qalası və s. ifadə olunub. Bu bizim tariximizdir. Bu tarix filmlərdə yaşayır. İndi çəkilən filmlərdə təbiətlə bağlı kadrlar ya yoxdur, ya da çox azdır. Filmə küçə ilə, parkla bağlı kadr salmaq o demək deyil ki, burada təbiət ifadə olunub".
O.Vəlibəyovanın sözlərinə görə, bu gün sanki film çəkənlər bir-birinin bəhsinə varlı insanların həyatını, onların yaşayış tərzini, çeşidli villalarını reklam etmək sahəsində yarışa giriblər: "Bu gün rejissorlarda sanki bir tənbəllik var. Ssenarini elə yazdırırlar ki, orada bütün hadisələr otaq şəraitində, hansısa bir varlının villasında, bağında cərəyan etməlidir. Hansı filmə baxırsan, orada mütləq villalarla bağlı bir yox, bir neçə kadr salınır. Axı həyat yalnız villalarda cərəyan etmir, hər yerdə qaynar həyat var. Bu filmlərə baxan adamlarda belə təəssürat yaranır ki, bu ölkədə təbiət yoxdur, bura başdan-başa villalardan ibarətdir. Bu səhv bir işdir. Filmlərdə Azərbaycan təbiəti canlı şəkildə ifadəsini tapmalıdır. Villaları reklam etməklə əslində normal həyat tərzini təbliğ etmirik. Villalar da olsun, amma filmin bütün kadrlarını tutmamaq şərti ilə".
O.Vəlibəyovanın sözlərinə görə, bəzi kinorejissorlar varlı adamlardan pul alıb filmi villalara salırlar ki, o adamların varidatını reklam etsinlər: "Sanki belə düşüncə yaranır ki, o filmləri çəkən adamlar reklam üçün villa sahiblərindən pul alırlar. Azərbaycan turizm ölkəsidir. Bura yüzlərlə turist gəlir. Onlar, təbii ki, bizim müasir filmlərə də baxmaq istəyirlər. Baxıb görəndə ki, filmlər ancaq villalarda çəkilir, təəccüblənəcəklər. Filmlərin kadrları təbiətdə də çəkilməlidir. Müasir dövrdə təbiətimizin də təbliğinə ehtiyac var. Bu baxımdan ki, ölkəmiz dünya üçün maraqlıdır. Festivallara aparılan filmlər sırasında təbiətdə çəkilən filmlər üstünlük təşkil etməlidir. Şamil Əliyevin "Çölçü" filmində təbiət mənzərələri çoxdur. Bu film bir sıra beynəlxalq festivallarda ödüllər alıb. Ona qiymət verən münsiflər həm də təbiətimizə qiymət verib. Təbiətdən ayrı çəkilən film maraq doğurmur, tamaşaçını çox tez yorur. Adam nə qədər bir otaqdan o biri otağa girən film qəhrəmanına tamaşa edər".
O.Vəlibəyovanın qeyd etdiyinə görə, bəzi ssenaristlər ssenariyə kənd kadrları salır, amma orada da mütləq şəhər lövhələrindən istifadə edilir: "Filmlərdə kənd həyatı da şəhər həyatı kimi təqdim edilir bəzən. Mütləq kənddəki adam ya çayxanada olur, ya da başqa bir yerdə. Təbiətdə olan insan təqdim edilmir. Son vaxtlar hansısa bir qala ilə, arxeoloji abidə ilə, hansısa bir dağla bağlı kadrlara nadir hallarda rast gəlinir. Bəzən bunun səbəbini soruşanda deyirlər ki, rayonlara getmək çətindir, buna pul tələb olunur, ona görə də kadrları otaqlarda çəkirik. Yəni öz aləmlərində büdcəyə qənaət edirlər".
Sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru Zülfiyyə Eldarqızının da fikrincə, filmlərdə təbiət lövhələrinin olması filmə böyük uğur, tamaşaçı məhəbbəti qazandıra bilər: "Əvvəlki filmlərimizə baxanda adamın gözləri dincəlir. Təsvir lövhələri o qədər maraqlı, dinamik təqdim edilir ki, tamaşaçıda heyrət yaradır. Ümumiyyətlə, göz yeniliklər görməyi sevir, kino da vizual sənət olduğu üçün, bu yeniliyi daha dinamik şəkildə çatdırmalıdır. Məsələn, keçən əsrin 50-ci illərində çəkilən "Əsl dost" filmi var. Bu filmdə Abşeron təbiəti, dəniz və balıqçı tandemi o qədər gözəl ifadə olunub ki... Biz burada dənizdə baş verən fırtınanın, onun balıqçıların başına gətirdiyi "oyun"ların şahidi oluruq. Təlatümlü dəniz mənzərəsi tamaşaçıda o qədər həyəcan yaradır ki... Xəzər Azərbaycan gözəlliyinin bir parçasıdır. Görün bu filmdə necə gözəl təsvir olunub. Yoxsa kənardan durub dənizlə bağlı bir-iki kadrı filmə salmaqla dənizi sevdirmək, onun təhlükəsini insanlara anlatmaq olmaz. Film belədir ki, ssenaridən asılı olaraq, onun kadrları təbiətdə də, pavilyonda da, lap villada da çəkilə bilər. Amma bu birrəngli şəkildə təqdim edilməməlidir. Bu gün çəkilən filmlərdə təbiətimizin təbliği ilə bağlı kadrlar azdır. Buna ssenaristlər xüsusi diqqət yetirməlidir. Təbiətimizi təbliğ etmək kinomuzun missiyasına daxildir".
O, həmçinin, qeyd etdi ki, yeni çəkilən filmlərin çoxunda İçəri Şəhərdən başqa digər tarixi abidələrin təbliğinə elə də yer verilmir: "Bakıda və Abşeronda o qədər tarixi qalalar, abidələr var. Onların çoxu Bakı kəndlərində qalır. O abidələri də kadrlara salmaq olar. Bu, təbliğat üçün çox vacibdir".
İradə SARIYEVA
