Elmira Mirzəyeva: "Tarixi bilməyən rəssam isə, birmənalı olaraq, tarixi şəxsiyyətin portretini yarada bilməz"
Tarixi şəxsiyyətlərə ədəbiyyatın və təsviri incəsənətin münasibəti tamam fərqli olmalıdır. Əsrlər əvvəl yaşayan, tarixdə böyük izlər qoyan və əbədiləşən şəxsiyyətlərə yanaşmada fərqlilik ona görə lazımdır ki, onlar hamı kimi olmayıb, çiyinlərində xüsusi missiya daşıyıb.
Azərbaycanın dövlətçilik ənənələrinin formalaşmasında, qəhrəmanlıq tarixinin yaranmasında, habelə ədəbiyyatının, elminin, tarixinin inkişafında tarixən misilsiz rol oynayan şəxsiyyətlər olub. Onlar yalnız ölkə daxilində tanınmır, bütün dünyada Azərbaycan şəxsiyyətləri kimi tanınır, qəbul edilir.
Ümumiyyətlə, tarixi şəxsiyyətlər elə təqdim edilməlidir ki, gənc nəsil onları özünə həqiqi bir nümunə hesab etsin. Bunu yazıçı yazdığı romanda yaratdığı canlı obrazla, rəssam isə çəkdiyi tabloda daha əzəmətli verə bilər. Tarixi şəxsiyyətlərimizin portretləri elə çəkilməlidir ki, onların qüdrəti, əzəməti hiss olunsun. Ancaq son zamanlar bəzən elə portretlərə rast gəlirsən ki, adam onun həqiqətən də tarixi qəhrəman, şəxsiyyət olduğuna inana bilmir. Əslində, rəssamın fırçası o şəxsiyyətləri daha yüksək səviyyədə təqdim etməlidir ki, bu əsərlər ancaq Azərbaycanda deyil, dünya çapında da tanınsın, muzeylər tərəfindən alınsın, kolleksiyaçıların kolleksiyasında özünə yer tutsun. Əlbəttə, bu əsərlər ancaq Azərbaycan seyrçisi üçün çəkilməməlidir.
Vaxtilə Mikayıl Abdullayev, Qəzənfər Xalıqov, Toğrul Nərimanbəyov, Rasim Babayev, Hafiz Zeynalov, Elmira Şaxtaxtinskaya, Oqtay Sadıqzadə və digəriləri tarixi şəxsiyyətlərin olduqca parlaq obrazını çəkdikləri portretlərdə yaradıblar. Bu gün isə vəziyyət həqiqətən də fərqlidir. Müasir rəssamların çoxu tarixi şəxsiyyətlərin portretini yaratmaqda elə də fəal deyillər.
Gənc sənətşünas Elmira Mirzəyeva bizimlə söhbətində bildirdi ki, tarixi şəxsiyyətlərin portretini yaratmaq üçün rəssamın istedadı kifayət etmir, onun savadlı olması da vacibdir: "Sovet illərində, bir qayda olaraq, görkəmli tarixi şəxsiyyətlərin portretlərinin çəkilməsi işi hər rəssama verilmirdi. Bu işin həvalə olunduğu rəssam tarixi yaxşı bilməli idi, qəhrəmanın yaşadığı dövrü, yaradıcılığını, qəhrəmanlığını, tarixdə oynadığı rolu incəliyinə qədər öyrənib sonra portreti çəkirdi. Bu portretlər sırf tarixi qaynaqlara söykənirdi. Yəni rəssamın təxayülünün məhsulu deyildi. Ona görə də o qəhrəmanların obrazları gənclərin şüuruna daha müsbət təsir edə bilirdi. Bu gün isə gənc rəssamların xeyli qismi elə də savadlı deyil, tariximizi bilmirlər. Tarixi bilməyən rəssam isə, birmənalı olaraq, tarixi şəxsiyyətin portretini yarada bilməz".
E.Mirzəyevanın sözlərinə görə, vaxtilə Azərbaycanın çox görkəmli rəssamları tarixi şəxsiyyətlərin portretini yaradıblar və o portretlər bu gün də muzeylərdə saxlanır: "Vaxtilə Hafiz Zeynalov tarixi qəhrəmanların, şəxsiyyətlərin portretlərini çox ustalıqla yaradıb. Onun "Kəmaləddin Behzad Şah İsmayıl Xətainin sarayında", "Xəqani xalq arasında", Mikayıl Müşfiqin portreti, "Tomris" tablosu çox maraqlıdır. Rəssamın Nizami, Xəqani, Nəimi, Nəsimi, Hüseyn Cavid, Cəfər Cabbarlı, Səməd Vurğun, Məmməd Rahim və başqa tarixi şəxsiyyətlərin portretlərini yaratması o deməkdir ki, o bu tarixi şəxsiyyətlərin ruhuna yaxından bələd olub, onların tarixdə oynadığı roldan xəbərdardır.
Tarixi şəxsiyyətin, tarixi qəhrəmanın siması aydın verilməlidir. Məsələn, elə rəssam var ki, o, Babəkin portretini yaradıb və o portret hər yerdə Babəkin siması kimi qəbul edilir. Bu o rəssamın ustalığından xəbər verir. Görkəmli rəssamımız Qəzənfər Xalıqovun çəkdiyi "Nizami" portreti o qədər unikaldır ki, ondan əvvəl də, sonra da Nizaminin tablosu yaradılıb, amma yaddaşlarda əsasən onun əsəri qalıb. İmadəddin Nəsimiyə aid olan portreti isə ilk dəfə xalq rəssamı Mikayıl Abdullayev çəkib. Bu da ondan irəli gəlir ki, bu rəssamlar tarixi qəhrəmanların portretini yaradarkən onun haqqında olan bilgilərdən geniş istifadə edilib. Son zamanlara qədər dərsliklərdə də həmin portretlər verilirdi. Bu gün Koroğlunun, Babəkin və başqa qəhrəmanların portretləri nağılvari verilir. Onların simasında qəhrəmanlıq ifadə olunmur. Bu bəzi müasir rəssamların işə yarıtmaz münasibətidir".
E.Mirzəyeva qeyd etdi ki, xalq rəssamı Kamil Əliyev isə xalça üzərində Nizaminin, Füzulinin, Nəsiminin portretini yaradıb. O vurğuladı ki, Kamil Əliyev ilk portret-xalçasını 1958-ci ildə böyük Azərbaycan şairi Məhəmməd Füzulinin anadan olmasının 400 illiyinə həsr edib: "Bu xalçanın təravətli, şux rəngli naxışları Füzuli lirikasının dərinliyini tamaşaçıya çatdırır. Bu xalı xalq sənətimizin qiymətli bir incisi kimi Azərbaycan Dövlət İncəsənət Muzeyinin daimi ekspozisiyasına daxil edilib. Xalının uğuru rəssamı o qədər ruhlandırır ki, o, bir müddət keçəndən sonra İmadəddin Nəsimi və Nizami Gəncəviyə həsr edilmiş xalıları da yaradır. Rəssam bu dahi şairlərimizin hər birinin yaradıcılığına və dünyagörüşünə xas olan cəhətləri xalça sənətinin ifadə vasitələri ilə açmağa səy göstərib və məqsədinə nail olub. Kamil Əliyev, həmçinin, Atatürkün, Heydər Əliyevin, Turqut Özalın, Süleyman Dəmirəlin və digər tarixi şəxsiyyətlərin xalça üzərində portretlərini yaradıb".
Ekspert bildirdi ki, qadın rəssamlardan Elmira Şahtaxtinskayanın çəkdiyi Səfiəddin Urməvinin portreti, Əbdülqədir Marağayinin portreti, Əcəmi Naxçıvaninin portreti, Nizami Gəncəvinin portreti, Bəhmənyar Azərbaycaninin portreti, Əlişir Nəvainin portreti,
Qətran Təbrizinin portreti, Məhəmməd Füzulinin portreti, Məhsəti Gəncəvinin portreti, Şah İsmayıl Xətainin portreti,
Qara Qarayevin portreti və digər əsərləri Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyində saxlanır.
Sənətşünas hesab edir ki, bu gün o rəssamların çəkdiyi səviyyədə portretlər nadir hallarda yaranır: "Rəssamlar tarixi şəxsiyyətlər mövzusuna həm də ona görə maraq göstərmir ki, sifariş edənlər azdır. Rəssam gəlir gətirməyən mövzuya vaxt sərf etmək istəmir. Deyir ki, ondansa mənzərə janrında bir əsər çəkib satıb pul qazanaram. Çox arzu edərdim ki, Azərbaycan rəssamlığında tarixi şəxsiyyətlər mövzusuna qayıdış baş versin. Bu problem gənclərdə müşahidə olunur əsasən. Onlar tarixi qəhrəmanlarımızın obrazlarını yaratmalıdırlar. Çünki hər rəssamın öz istedadı var. Tutalım, 100 rəssama sifariş versək ki, Babəkin portretini yaradın, onların hərəsi onun tablosunu özünəxas şəkildə yaradacaq. Bu baxımdan, gəncliyin tarixi şəxsiyyətlər mövzusuna qayıtması vacibdir. Gənclərin vaxtaşırı olaraq sərgiləri açılır, əksər sərgilərdə tarixi qəhrəmanların portretlərini görmürük. Əslində, hər rəssam bu mövzuya müraciət etməlidir ki, ənənə yaşasın".
İradə SARIYEVA
