Azər­bay­can ədə­biy­ya­tın­da təm­sil jan­rı ni­yə yo­xa çı­xıb?

Se­vinc Nu­ru­qı­zı: "İn­di yal­nız uşaq­lar üçün ya­zıl­mış təm­sil­lər mü­vəf­fə­qiy­yət qa­za­na bi­lər"
Aqil Kən­gər­li: "Bu jan­ra son il­lər elə bil bir qə­dər ma­raq aza­lıb"
Yu­sif Mə­həm­məd-Os­ma­noğ­lu: "Bəl­kə də gənc­lər­dən də, lap elə yaş­lı nəs­lin nü­ma­yən­də­lə­rin­dən də təm­sil ya­zan var"

Ədə­biy­yat ya­ra­nan­dan söz adam­la­rı "ayaq­la­rın­da də­mir ça­rıq, əl­lə­rin­də də­mir əsa" əda­lət ax­ta­rı­şı­na çı­xıb­lar. Am­ma əda­lə­ti "gör­düm" de­yən ta­pıl­ma­yıb ki, ta­pıl­ma­yıb. Şa­ir­lər, el müd­rik­lə­ri ta­mah­kar­lı­ğı, ac­göz­lü­yü, əda­lət­siz­li­yi, ye­tim ma­lı­na göz dik­mə­yi, pa­xıl­lı­ğı, sat­qın­lı­ğı, bir söz­lə, bü­tün ne­qa­tiv hal­la­rı baş­qa ədə­bi janr­lar­la bə­ra­bər ola­raq təm­sil­lər­də də ifa­də edib­lər. İn­san­la­rı hey­van­la­rın di­li ilə müd­rik­li­yə, əda­lə­tə, yax­şı əməl­lə­rə səs­lə­yib­lər.  

Təm­sil jan­rı­nın ya­ran­ma ta­ri­xi çox qə­dim­dir. Ta­rix­də bu jan­rın Ezop, Jan de La­fon­ten, İvan Krı­lov, Dem­yan Bed­nı, Ole­si­ya Ye­mel­ya­no­va, Fadr, Lvi­an, Bar­biy, Ser­gey Mi­xal­kov, Lud­viq Xol­berq, Lev Tols­toy, Mir­zə Ələk­bər Sa­bir, Ab­bas­qu­lu ağa Ba­kı­xa­nov, Se­yid Əzim Şir­va­ni, Ab­bas Səh­hət, Qa­sım bəy Za­kir, Hik­mət Zi­ya ki­mi nü­ma­yən­də­lə­ri olub. Bu ədib­lə­rin ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da təm­sil müs­təs­na yer tu­tur.

Təm­sil jan­rı­nın bay­raq­dar­la­rı...

Mə­lum ol­du­ğu ki­mi, təm­sil epik nö­vün ən qə­dim janr­la­rın­dan bi­ri­dir. Onu da vur­ğu­la­yaq ki, təm­sil həcm­cə ki­çik olur, la­kin də­rin mə­na ifa­də edir. Təm­si­lin əsas xü­su­siy­yə­ti tən­qi­di və sa­ti­rik məz­mun­da ol­ma­sı­dır. Sə­nət­kar in­san­la­ra xas olan nöq­san­la­rı, eyib­lə­ri ay­rı-ay­rı əş­ya, bit­ki və hey­van­la­rın tim­sa­lın­da əks et­di­rir. Təm­sil­də tə­bi­ət ci­sim­lə­ri və hey­van­lar şəxs­lən­di­ri­lir - in­san ki­mi da­nış­dı­rı­lır. Ədə­biy­yat­şü­nas­lıq­da bu­na təs­xis de­yi­lir.

Onu da qeyd edək ki, təm­sil əx­la­qi-tər­bi­yə­vi və nə­si­hət­li sə­ciy­yə da­şı­yır. Adə­tən təm­si­lin so­nun­da mü­əl­lif öz fik­ri­ni ki­çik nə­si­hət şək­lin­də bil­di­rir. Mə­sə­lən, M.Ə.Sa­bir "Qar­ğa və tül­kü" təm­si­li­nin so­nun­da be­lə bir əx­la­qi-tər­bi­yə­vi fi­kir bil­di­rir:

Ol­ma­say­dı ca­han­da sar­saq­lar,

Ac qa­lar­dı yə­qin ki, yal­taq­lar.

Təm­sil əsa­sən nəzm­lə ya­zı­lır. Dün­ya ədə­biy­ya­tın­da nəsr­lə ya­zıl­mış təm­sil­lər də var.

Ədə­biy­yat­şü­nas­lar qeyd edir ki, epik nö­vün ib­ti­dai for­ma­la­rın­dan bi­ri olan təm­sil hə­lə qə­dim yu­nan  ədə­biy­ya­tın­da möv­cud idi. XVII əsr­lər­də yük­sək in­ki­şaf sə­viy­yə­si­nə ça­tıb. Qə­dim Ro­ma­da Fadr (I əsr), qə­dim Yu­na­nıs­tan­da Ezop (e.ə.VI) nəsr­lə yaz­dı­ğı təm­sil­lə­ri ilə məş­hur idi. Hin­dis­tan­da III əs­rə aid təm­sil­lər top­lu­su - "Pan­ça­tan­tra" mə­lum­dur. Ye­ni döv­rün ən məş­hur təm­sil ya­zan­la­rın­dan bi­ri fran­sız şai­ri Jan La­fon­ten (XVII əsr) olub.

Azər­bay­can ədə­biy­ya­tın­da təm­si­lin ilk nü­mu­nə­lə­ri­nə N.Gən­cə­vi­nin "Sir­lər xə­zi­nə­si" poe­ma­sın­da rast gə­li­rik. A.Ba­kı­xa­nov, Q.Za­kir, S.Ə.Şir­va­ni, M.Ə.Sa­bir, A.Səh­hət, A.Şa­iq ki­mi şa­ir­lə­ri­mi­zin təm­sil­lə­ri məş­hur­dur.

Qeyd edək ki, XX əsr­də Azər­bay­can ədə­biy­ya­tın­da təm­sil jan­rı­nın çi­çək­lən­mə­si gör­kəm­li təm­sil us­ta­dı Hik­mət Zi­ya­nın adı ilə bağ­lı­dır. H.Zi­ya­nın yaz­dı­ğı təm­sil­lər öz bən­zər­siz­li­yi və da­şı­dı­ğı mə­na yü­kü, uşaq­la­rın mə­nə­vi in­ki­şa­fın­da, tər­bi­yə­sin­də oy­na­dı­ğı ro­lu ilə se­çi­lir. Təm­sil­lər, sö­zün hə­qi­qi mə­na­sın­da, uşaq və gənc­lə­rin hə­ya­tın­da, dü­şün­cə­sin­də, on­la­rın doğ­ru­lu­ğa, düz­lü­yə, ha­lal­lı­ğa, sə­da­qə­tə bağ­lan­ma­sın­da bən­zər­siz iş gö­rür.

Bən­zər­siz təm­sil us­ta­dı Hik­mət Zi­ya...

Ta­nın­mış uşaq şai­ri, "Gö­yər­çin" jur­na­lı­nın baş re­dak­to­ru, pro­fes­sor Ra­fiq Yu­si­foğ­lu Hik­mət Zi­ya­nın təm­sil­lə­rin­dən söz aça­raq ya­zır: "...1952-ci il­də "Qo­qo­la" ad­lı ilk şei­ri mət­bu­at­da işıq üzü gö­rən H.Zi­ya 1955-ci il­dən təm­sil jan­rı­na da­ha çox ma­raq gös­tə­rib. Şai­rin 1986-cı il­də çap olu­nan "Öm­rü­mün pa­yı" ad­lı ki­ta­bı­na yaz­dı­ğı ön söz­də oxu­yu­ruq: "Bir gün gö­zəl şai­ri­miz İs­lam Sə­fər­li mə­nə de­di ki, təm­sil­lə­rin xo­şu­ma gə­lir, bu sa­hə­də üzən­gi par­la­da bi­lər­sən. Bu söz­lər mə­ni ruh­lan­dır­dı, da­ha çox təm­sil­lər yaz­dım".

Təm­si­lə olan ma­raq onu bu jan­rın sir­lə­ri­ni öy­rən­mə­yə hə­vəs­lən­di­rib, H.Zi­ya Ezo­pun, La­fon­te­nin, Krı­lo­vun, Qa­sım bəy Za­ki­rin, Se­yid Əzim Şir­va­ni­nin, A.Ba­kı­xa­no­vun və baş­qa gör­kəm­li təm­sil us­ta­la­rı­nın əsər­lə­ri­ni se­və-se­və oxu­yub. Bü­tün bun­lar şai­rin öz ya­ra­dı­cı­lı­ğı­na da tə­sir­siz qal­ma­yıb.

Xalq ya­zı­çı­sı Mir­zə İb­ra­hi­mo­vun H.Zi­ya­nın təm­sil­lə­ri­nə yük­sək də­yər ver­mə­si onun bu sa­hə­də fə­al­lı­ğı­nı da­ha da ar­tı­rıb. Bö­yük rus təm­sil­çi­si İvan Krı­lo­vun təm­sil­lə­ri­ni di­li­mi­zə us­ta­lıq­la tər­cü­mə edən H.Zi­ya bu jan­rın sir­lə­ri­nə ya­xın­dan bə­ləd ol­duq­ca, da­ha gö­zəl təm­sil­lər yaz­ma­ğa baş­la­yıb. Tə­sa­dü­fi de­yil ki, gör­kəm­li alim, şa­ir Ser­gey Mi­xal­kov şai­rə vur­du­ğu te­leq­ram­da onu "əla təm­sil­çi" ad­lan­dı­rıb. Şai­rin təm­sil­lə­ri­ni təh­lil edən, on­la­ra yük­sək də­yər ve­rən ədə­biy­yat­şü­nas­lar onu "müa­sir Azər­bay­can təm­si­li­nin Krı­lo­vu" ad­lan­dı­rıb".

H.Zi­ya ya­zır­dı:

Şü­şə çi­lik­lən­di dön­sün al­ma­za,

Sü­pü­rüb yığ­dı­lar bir xə­kən­da­za.

Ya­xud,

Kim ke­çi­dən qor­xub qaç­sa,

Ona hü­cum elə­yir­di.

Buy­nuz­la­rı ələ keç­sə,

Ya­zıq-ya­zıq mə­lə­yir­di.

R.Yu­si­foğ­lu qeyd edir ki, H.Zi­ya­nın yığ­cam, də­rin mə­na­lı təm­sil­lə­ri çox­dur: "Bu bə­dii par­ça­la­rın hər bi­ri təd­qi­qat­çı üçün zən­gin ma­te­ri­al ver­mək gü­cün­də­dir. Şai­rin təm­sil­lə­rin­də döv­rün bü­tün so­si­al bə­la­la­rı­na təm­sil­çi­nin ki­na­yə­li mü­na­si­bə­ti öz ək­si­ni ta­pıb. H.Zi­ya­nın təm­sil­lə­rin­də xalq hik­mə­ti­nin zi­ya­sı var".

H.Zi­ya­nın təm­sil­lə­ri hə­qi­qə­tən də ib­rə­ta­miz və uşaq­la­rın ya­dın­da qa­lan­dır. Uşaq­lar bu təm­sil­lə­ri asan­lıq­la ya­dın­da sax­la­yır və on­dan dərs gö­tür­mə­yə ça­lı­şır­lar. O, "Fil udan cü­cə" təm­si­lin­də ya­zır­dı:

İlk də­fə hin­dən çı­xıb,

Yan-yö­rə­si­nə ba­xıb,

Cü­cə bö­cək udan­da

Ci­vil­də­di bia­ram:

- Mən is­tə­səm, lap fi­lin

Özü­nü də uda­ram!..

Ya­xud, "Tül­kü iki­üz­lü­lü­yü" təm­si­lin­də ya­zır­dı: 

Tül­kü ba­car­sa, Qur­du

Did­mə­yə də ha­zır­dı.

Gəl ki, onun haq­qın­da

Tə­rif­na­mə ya­zır­dı.

Hə­qi­qə­tən də gö­zəl təm­sil­lər­dir.  

Təm­sil jan­rı bu gün ni­yə ax­sa­yır?

Bu gün tə­əs­süf ki, mil­li ədə­biy­ya­tı­mız­da təm­sil jan­rı­nın ro­lu, de­mək olar ki, gö­rün­mür. Han­sı ədə­biy­yat­şü­nas­dan, şa­ir­dən xə­bər al­saq ki, bu gün Azər­bay­can­da təm­sil ya­zan qə­ləm ada­mı kim­dir? - yə­qin ki, ca­vab ver­mə­yə tə­rəd­düd edər. Hal­bu­ki, ən in­cə, gə­rək­li bir ədə­bi jan­rın in­ki­şa­fı­na bö­yük eh­ti­yac var. Xü­su­sən də uşaq­la­rı­mı­zın mə­nə­viy­ya­tı­nın for­ma­laş­dı­ğı dövr­də müa­sir təm­sil­lər ya­zıl­ma­lı­dır. İn­di­ki uşaq­la­rın dü­şün­cə­si, hə­ya­ta ba­xı­şı ta­mam baş­qa for­ma­da in­ki­şaf edir, on­la­rın ma­raq dai­rə­lə­ri ta­ma­mi­lə fərq­li­dir. Müa­sir təm­sil us­ta­dı on­la­rın ru­hu­nu tu­tub gö­zəl nü­mu­nə­lər ya­ra­da bi­lər. Ədə­biy­yat in­ki­şaf edir­sə, di­gər janr­lar­la ya­na­şı, təm­sil də in­ki­şaf et­mə­li­dir. 

Şa­ir və ya­zı­çı­lar he­sab edir­lər ki, bu gün təm­sil jan­rı­nın in­ki­şaf et­mə­mə­si­nin sə­bə­bi ya­zar­la­rın bu sa­hə­yə ma­raq gös­tər­mə­mə­si­dir. On­lar qeyd edir­lər ki, təm­sil jan­rı sim­vol­lar­la zən­gin ol­du­ğu üçün, uşaq­la­ra, bö­yük­lə­rə da­ha ma­raq­lı gö­rü­nə bi­lər.

"Təm­sil jan­rı­na o qə­dər də çox mü­ra­ci­ət edil­mir"

Ta­nın­mış uşaq ya­zı­çı­sı Se­vinc Nu­ru­qı­zı bi­zim­lə söh­bə­tin­də bil­dir­di ki, təm­sil elə bir janr­dır, on­dan hər bir in­san dərs gö­tü­rə bi­lər. O ha­zır­da təm­sil ya­ra­dı­cı­lı­ğı­nın zə­if ol­ma­sı­nı söz azad­lı­ğı və in­san­la­rın öz fi­kir­lə­ri­ni tam sər­bəst şə­kil­də ifa­də et­mə­si ilə bağ­la­yır. Ya­zı­çı he­sab edir ki, təm­sil əsa­sən sö­zü bir­ba­şa de­mək müm­kün ol­ma­yan­da ya­ra­nır: "Müa­sir dövr­də in­san­lar da­ha azad və sər­bəst­dir­lər. Bir­ba­şa da­nış­ma­ğı və is­tə­dik­lə­ri fik­ri ün­va­na çat­dır­ma­ğı ba­ca­rır­lar. Ona gö­rə də təm­sil jan­rı­na o qə­dər də çox mü­ra­ci­ət edil­mir. Bu gün təm­sil jan­rı, az-çox, uşaq ədə­biy­ya­tın­da qo­ru­nub sax­la­nıb və uşaq ya­zar­la­rı bu jan­rın xü­su­siy­yət­lə­rin­dən is­ti­fa­də edir­lər".

Təm­sil­lə­rin uşaq­la­rın mə­nə­vi tər­bi­yə­sin­də oy­na­dı­ğı ro­la gə­lin­cə, S.Nu­ru­qı­zı bil­dir­di ki, bu jan­rın əvə­zi yox­dur: "Uşaq­la­ra hey­van­la­rın tim­sa­lın­da han­sı­sa bir fik­ri çat­dır­maq üçün əvə­ze­dil­məz janr­dır. Am­ma əv­vəl­lər təm­sil­lər tək­cə uşaq­lar üçün ya­zıl­mır­dı axı. Mə­nə elə gə­lir ki, in­di yal­nız uşaq­lar üçün ya­zıl­mış təm­sil­lər mü­vəf­fə­qiy­yət qa­za­na bi­lər. Am­ma bir şərt­lə ki, us­ta­lıq­la ya­zıl­sın. Çox­la­rı təm­si­li asan janr he­sab edir­lər. Əs­lin­də, təm­sil yaz­maq mə­su­liy­yət­li iş­dir. Pa­ra­lel­lər elə apa­rıl­ma­lı­dır ki, an­la­şıq­lı və ib­rə­ta­miz ol­sun. Bir­ba­şa tər­bi­yəe­di­ci ol­ma­sı uşaq­lar tə­rə­fin­dən pis qar­şı­la­na bi­lər. Ümu­miy­yət­lə, uşaq ədə­biy­ya­tın­da təm­sil müa­sir dövr üçün iş­lən­mə­li­dir.

Pri­mi­tiv­lik­dən mak­si­mum qo­run­ma­lı­dır. Təm­sil çox qə­dim janr­dır. Ezo­pun təm­sil­lə­ri bu gün də çox mət­ləb­lə­ri aça bi­lir. Təm­sil son­da ümu­mi­lə­şir, yə­ni təm­si­lin son­lu­ğu on­da de­yi­lə­cək mə­na­nı vur­ğu­la­yır. Us­ta­lıq da elə bu ümu­mi­ləş­dir­mə­nin apa­rıl­ma­sı­dır".

Təm­sil jan­rı ilə bağ­lı apar­dı­ğı­mız araş­dır­ma nə­ti­cə­sin­də mə­lum ol­du ki, bir-iki is­tis­na­nı nə­zə­rə al­ma­saq, bu janr unu­du­lub.

"Mər­kəz Qa­car gö­zəl təm­sil­lər ya­zır­dı"

Ta­nın­mış şa­ir Aqil Kən­gər­li bi­zim­lə söh­bə­tin­də bu jan­rın bö­yük ənə­nə­lə­ri­nin ol­du­ğu­nu vur­ğu­la­dı. Fik­ri­mi­zə qüv­vət ve­rən A.Kən­gər­li bil­dir­di ki, bu jan­ra son il­lər ma­raq aza­lıb: "Bə­li, haq­lı­sı­nız, bu jan­ra son il­lər elə bil bir qə­dər ma­raq aza­lıb. So­vet döv­rün­də H.Zi­ya­nın təm­sil­lə­ri çox məş­hur idi. Müs­tə­qil­lik il­lə­rin­də isə da­ha çox Mər­kəz Qa­car gö­zəl təm­sil­lər ya­zır­dı. Ha­zır­da "təm­sil ya­zan yox­dur" de­yə bil­mə­rəm. Sa­də­cə, ola bil­sin ki, var, am­ma mən ta­nı­mı­ram. Hər­dən şa­ir Fik­rət Məm­məd­li­nin yaz­dı­ğı şe­ir­lə­rin bə­zi­lə­ri təm­sil jan­rın­da olur ki, bu da şəx­sən mə­nim çox xo­şu­ma gə­lir. Bir da­ha de­yim, is­tər­dim ki, ya­zar­la­rı­mız bu jan­ra da diq­qə­ti ar­tır­sın. Mə­nim özüm də 2-3 il ön­cə "Vəh­şi­lər için­də" ad­lı bir şe­ir yaz­mış­dım ki, bu­nu da oxu­cu­lar çox bə­yən­di. Har­da­sa bu­nu da təm­sil ad­lan­dır­maq olar".

F.Kən­gər­li bu jan­ra ma­ra­ğın azal­ma­sı­nın sə­bəb­lə­ri­ni tən­qi­di möv­zu­la­ra ma­ra­ğın azal­ma­sı ilə izah edir: "Fik­rim­cə, tək­cə təm­si­lə de­yil, bü­töv­lük­də tən­qi­di möv­zu­la­ra ma­raq aza­lıb. Hət­ta bə­zi­lə­ri bu tip şe­ir­lə­rin ümu­miy­yət­lə ədə­biy­ya­ta dəx­li ol­ma­dı­ğı­nı söy­lə­yir­lər. Zən­nim­cə, bu səhv fi­kir­dir. Klas­sik­lə­ri­miz də hər dövr­də ic­ti­mai ey­bə­cər­lik­lə­ri, nöq­san­la­rı, prob­lem­lə­ri is­tər açıq-aş­kar, is­tər­sə də al­le­qo­rik dil­də, ya­xud təm­sil for­ma­sın­da çat­dı­rıb­lar. Poe­zi­ya tək­cə li­ri­ka­dan, tə­rif­dən, məd­dah­lıq­dan, ya­lan­çı pat­ri­ot­luq­dan iba­rət de­yil. Uğur­la­rı tə­rən­nüm et­mək­lə ya­na­şı, nöq­san­la­rı da gös­tər­mək la­zım­dır. Keç­miş so­vet dö­nə­min­də "Kir­pi" jur­na­lı bu sa­hə­də müs­təs­na rol oy­na­yır­dı".

"Son 20 il ər­zin­də han­sı­sa ya­za­rın təm­sil yaz­dı­ğı­nı nə gör­mü­şəm..."

Şa­ir Yu­sif Mə­həm­məd-Os­ma­noğ­lu möv­zu ilə bağ­lı bil­dir­di ki, təm­sil jan­rı həm şi­fa­hi, həm də ya­zı­lı ədə­biy­ya­tı­mız­da bir vaxt­lar bö­yük yer tut­sa da, bu gün zə­if­lə­yib: "Bə­li, ya­zı­lı və şi­fa­hi ədə­biy­ya­tı­mız­da təm­sil­lər çox ya­zı­lıb. Son 20 il ər­zin­də han­sı­sa ya­za­rın təm­sil yaz­dı­ğı­nı nə gör­mü­şəm, nə də eşit­mi­şəm. Ya­zar ola­raq heç özüm də təm­sil yaz­ma­mı­şam. Gənc nəs­lin ən çox yaz­dı­ğı qoş­ma, gə­ray­lı və sər­bəst şe­ir­lər­dir. Bəl­kə də gənc­lər­dən də, lap elə yaş­lı nəs­lin nü­ma­yən­də­lə­rin­dən də təm­sil ya­zan var. Am­ma mən rast­laş­ma­mı­şam. Elə bir təm­sil us­ta­sı ta­nı­mı­ram. Ye­nə də hə­min fik­ri­mə qa­yı­dı­ram. Bəl­kə də təm­sil ya­zan var. Am­ma mən bil­mi­rəm".

Azər­bay­can ədə­biy­ya­tın­da təm­sil jan­rı­nın zə­if­lə­mə­si, əl­bət­tə, ənə­nə­si olan bir ədə­biy­yat üçün nor­mal hal de­yil. Söz­süz ki, bu gün təm­sil jan­rı­nın in­ki­şa­fı­na ça­lı­şan şa­ir­lər mey­da­na çıx­ma­lı­dır. Eks­pert­lə­rin fik­ri­nə is­ti­nad et­sək, bəl­kə də han­sı­sa şa­ir­lə­rin, ya­zı­çı­la­rın san­dı­ğın­da təm­sil­lər var. Am­ma on­la­rı üzə çı­xa­rıb təq­dim edən yox­dur. Tə­bii, Mər­kəz Qa­ca­rın təm­sil­lə­ri ha­zır­da da­ha çox po­pul­yar­dır. Bir gül­lə ba­har ol­maz, mey­da­na is­te­dad­lı gənc­lər də çıx­ma­lı­dır. On­lar müa­sir uşa­ğın dü­şün­cə­si­nə da­ha ya­xın­dan bə­ləd ol­duq­la­rı üçün, ma­raq­lı təm­sil­lər ya­ra­da bi­lər­lər.

"Ari­fə bir işa­rə" bəs­dir. Yə­qin ki, ye­ni təm­sil ya­zan­lar nəs­li ye­ti­şə­cək... Ümid edi­rik!

İra­də SA­RI­YE­VA