Qəzənfər Abbasov: "Ümumiyyətlə, 50 tələbədən 5-i bu vəzni yaxşı mənimsəyə bilsə, bu sənətin xeyrinədir"
Azərbaycan dövlətinin ciddi dəstək verdiyi muğam sənəti bu gün özünün intibah dövrünü yaşayır. Ənənəvi Azərbaycan musiqisinin ən qiymətli xəzinəsi olan muğama gənclərin maraq göstərməsi intensiv hal alıb. Hazırda onlarla gənc muğam ifaçılığına maraq göstərir, bu sahədə ifaçılıq bacarığını və biliyini təkmilləşdirir.
Muğama marağın bariz nümunəsinin ən vacib göstəricilərindən biri on ildən artıqdır keçirilən Televiziya Muğam Müsabiqəsidir. Bu müsabiqəyə saysız gənc qatılır. Onlar tanınmış muğam ustadlarının tələbələri və heç bir yerdə muğam təhsili almayan gənclərdir ki, onların istedadına bir kimsənin şübhəsi yoxdur. Gənclərin ifasını dinləyib qiymət verən ustad xanəndələr mütəmadi olaraq onlara əruz vəznini mükəmməl öyrənməyi tövsiyə edirlər. Ustadlar haqlıdır. Çünki əruzu, onun çeşidli bəhrlərini bilmədən, oxunan sözün mənasını anlamadan xanəndə tamaşaçı və dinləyiciyə ifa etdiyi muğam parçasını tam olaraq çatdıra bilməz.
Gənclərin əruz vəznini dərindən öyrənməsi zəruri tələb kimi meydana çıxıb. Muğam sənəti, ənənəvi olaraq, ustaddan şəyirdə keçdiyi üçün, vaxtilə əruz vəznini xanəndələrə öz ustadları öyrədirdi. Bu gün isə muğam sənəti musiqi məktəblərində, kollec və müvafiq ali məktəblərdə tədris olunur. Bu da o deməkdir ki, gənclər burada əruz vəznini xanəndələrdən deyil, birbaşa peşəkar əruzşünaslardan, əruz bilicilərindən mənimsəməlidir. Əruzu bilməyən xanəndənin nə qədər gözəl səsi, ləmisi olsa da, o bildiyini tam ifadə edə bilməz. Sirr deyil ki, bu gün tanınmış muğam ifaçıları arasında əruzu mükəmməl bilənlərlə yanaşı, bilməyənlər də az deyil. Tanınmış xanəndədirlər, ancaq əruzu düzəməlli qavraya bilmirlər. Bu faktdır.
"Muğam ensiklopediyası"nda yazılır ki, əruz Şərq, o cümlədən, Azərbaycan klassik şeirinin əsasını təşkil edən vəzndir. Əruz ilk dəfə VIII əsrdə Bəsrə şəhərində ərəb şairi və alimi Xəlil ibn Əhməd tərəfindən yaradılıb və sistemə salınıb, sonralar müsəlman Şərqinin bir sıra ölkələrində işlənməyə başlayıb. Türkdilli poeziyada əruz vəznində ilk əsər Yusif Xac Hacipin XI əsrdə Kaşğar şəhərində yazdığı "Kutadqu bilinq" ("Xoşbəxtlik bağışlayan kitab") poemasıdır: "Əruz vəzninin çox mürəkkəb bir şeir sistemi var. Burada əsas şərt misralarda hecaların sayca bərabər olması yox, uzun və qısa hecaların müəyyən qayda ilə düzülməsidir. Odur ki, bəzən əruzla yazılan eyni bir şeirdə misranın biri 11, ikincisi 10, üçüncüsü hətta 9 hecadan ibarət ola bilər. Əruz vəznində yazılan şeirlər misraların ölçüsündən, sözlərin ifadə üsulundan və hecaların düzülüş qaydasından asılı olaraq müxtəlif şəkillər alır ki, bir-birindən seçilən belə şəkillərə bəhr deyilir.
Əruz vəzninin 19 bəhri var: təvil, kamil, səri, münsərih, mütəqarib, rəcəz, rəməl, həzəc, mədid, bəsit, vafir, xəfif, müzare, müqtəzəb, müctəs, mütədarik (sadalanan 16 bəhr ərəb şeirində işlədilir), cədil, qərib, (bu bəhrlər əruzdan istifadə edən başqa xalqlar tərəfindən yaradılıb). Azərbaycan şeirində bu bəhrlərdən çoxuna təsadüf olunur. Klassik Azərbaycan şairlərindən Nizami, Xəqani, Füzuli, Seyid Əzim, Sabir və b. əruz vəznində çox dəyərli əsərlər yaradıblar. Xüsusilə Füzuli, Sabir kimi şairlər Azərbaycan şeir dilinə əruzdan istifadə ilə bağlı daxil olan və dili ağırlaşdıran ərəb-fars sözlərindən uzaqlaşaraq, əruzu azərbaycanlılaşdırmış, əsərlərinin çoxunu sadə, aydın bir dildə yazmağa müvəffəq olmuşlar. Azərbaycan şairləri Əliağa Vahid, Bəxtiyar Vahabzadə, Süleyman Rüstəm və b. onların yolunu davam etdiriblər. Muğamların poetik əsasını əruz vəznində yazılmış qəzəllər təşkil edir".
Mətndən də göründüyü kimi, əruz mürəkkəb vəzndir və onu bir günə, beş günə öyrənmək, əxz etmək mümkünsüzdür. Bunun üçün bəzən on illər kifayət etmir. Bu halda, əruz gənc xanəndələrə peşəkarlar tərəfindən tədris edilməlidir ki, onlar bu vəzni dərindən mənimsəyə bilsin.
Onu da bildirək ki, Azərbaycanda əruz vəzninin məşhur biliciləri, görkəmli əruzşünaslar olub, hazırda da var. Məsələ budur ki, onlar tədrisə cəlb edilməlidir. Muğamşünaslardan aldığımız məlumata görə, muğam siniflərində əsasən filoloqlar bu sahəni tədris edir, onların arasında isə əruzu dərindən bilənlər azdır. Amma bu işə birbaşa əruzşünaslar cəlb edilsə, daha böyük fayda verə bilər.
Qeyd edək ki, illər əvvəl muğam tədrisi ilə məşğul olan musiqi ocaqlarında əruz vəzninin tədrisi elə də yüksək səviyyədə deyildi. Hətta bəzilərində ümumiyyətlə əruz tədris edilmirdi. Tələbələr əruzun sirlərini xanəndələrdən öyrənirdi, çoxu da alayarımçıq. Hətta illər əvvəl "Bakı-Xəbər" qəzetində bu məsələni aktuallaşdırmışdıq da.
Bu gün həm Milli Konservatoriya, həm Üzeyir Hacıbəyov adına Bakı Musiqi Akademiyası, həm də ölkənin musiqi kolleclərində muğam sənəti tədris olunur.
Milli Konservatoriyanın baş müəllimi, respublikanın əməkdar müəllimi, tanınmış muğam ifaçısı, görkəmli pedaqoq Qəzənfər Abbasov bizimlə söhbətində qeyd etdi ki, muğam sənətinin mükəmməl tədrisində əruzun böyük rolu var. Onun sözlərinə görə, bu işə görkəmli əruz biliciləri cəlb edilməlidir ki, görülən işlər daha da effektiv olsun: "Bu gün əruz vəzni Milli Konservatoriyada, digər musiqi ocaqlarında da tədris olunur. Əruz vəznini tələbələrə filoloqlar öyrədir. Bilirsiniz, əruz dərya kimi böyük elmdir. Onu hər adam tədris edə bilməz. Düzdür, muğam ifaçıları arasında bir sıra xanəndələrin əruz duyumu var. Amma əruzu əruzşünas, bu sahəni bilən alim tədris etməlidir ki, nəticəsi də olsun. Musiqi Akademiyasında əruzşünas Tərlan Quliyev var, əruzun dərin bilicisidir. Bu işə onu cəlb etmək lazımdır. Deyirəm ki, ona ayda 2 min manat verib xahiş etmək lazımdır ki, gənclərə əruzu öyrətsin. Niyə pul deyirəm, çünki alimin, elm adamının öyrətdiyinin qarşılığı olmalıdır. O zəhmət çəkib elm öyrədir. Öz elmini gənclərə verən adamın əməyi qiymətləndirilməlidir. Bu mütləqdir".
Gənclərin əruza marağına gəlincə, Q.Abbasov bildirdi ki, əruz çətin vəzn olsa da, gənclər onu öyrənməyə məcburdur: "Təbii ki, onların hamısı bu vəzni öyrənməyə məcburdur. Ümumiyyətlə, 50 tələbədən 5-i bu vəzni yaxşı mənimsəyə bilsə, bu sənətin xeyrinədir. Gənclər əruzu öyrənməlidir ki, ifa edəndə onun tələblərinə riayət edə bilsinlər".
İradə SARIYEVA
