Na­zir Əh­məd­li­nin məş­hur klas­sik aşıq­lar ba­rə­də "Haqq-na­haq se­çi­lər haqq di­va­nın­da" ki­ta­bı cid­di eti­raz­lar do­ğur­du

N.Əh­məd­li isə... 

Bir ne­çə həf­tə əv­vəl Ata­türk Mər­kə­zi­nin şö­bə mü­di­ri, təd­qi­qat­çı Na­zir Əh­məd­li "Haqq-na­haq se­çi­lər haqq di­va­nın­da" ki­ta­bı­nı re­dak­si­ya­mı­za təq­dim et­miş­di. Ki­tab haq­qın­da ilk ya­zı, de­mək olar ki, bi­zim qə­zet­də çap olu­nub.

Mü­əl­lif ki­tab­da qeyd edir­di ki, in­di­yə qə­dər çap olu­nan el­mi ədə­biy­yat­da bir sı­ra klas­sik aşıq­la­rın, o cüm­lə­dən də aşıq Ələs­gər, aşıq Alı və di­gər­lə­ri­nin ölüm ta­ri­xi səhv ve­ri­lib. O bu ki­ta­bı nəşr et­mək­lə yan­lış­lı­ğa dü­zə­liş ver­di­yi­ni bil­di­rir­di.

Son gün­lər N.Əh­məd­li­nin sö­zü­ge­dən ki­ta­bı haq­qın­da kəs­kin tən­qi­di fi­kir­lər səs­lən­di­ri­lir. 

Ki­ta­bı də­rin­dən oxu­yub saf-çü­rük edən bir sı­ra təd­qi­qat­çı­la­rın, us­tad aşıq­la­rın nəs­li­nin da­vam­çı­la­rı­nın, o cüm­lə­dən də ic­ti­mai-si­ya­si xa­dim­lə­rin yer­li mət­bu­at­da ək­si­ni ta­pan fi­kir­lə­ri­nə gö­rə, "Haqq-na­haq se­çi­lər haqq di­va­nın­da" ki­ta­bın­da klas­sik aşıq­lar­la, on­la­rın hə­yat və ya­ra­dı­cı­lı­ğı, o cüm­lə­dən də ta­ri­xi tor­paq­la­rı­mız­la bağ­lı de­yi­lən­lər hə­qi­qə­ti əks et­dir­mir. On­lar N.Əh­məd­li­nin ki­ta­bı­na qar­şı cid­di eti­raz ak­si­ya­sı­na baş­la­yıb.  

Hət­ta aşıq Ələs­gə­rin nə­ti­cə­si Xə­tai Ələs­gər­li yer­li mət­bua­ta açıq­la­ma­sın­da ki­tab­da ba­ba­sı haq­da ya­zı­lan­la­rın ək­sə­riy­yə­ti­nin hə­qi­qət ol­ma­dı­ğı­nı bil­di­rib. O, mət­bua­ta bil­di­rib ki, ilk növ­bə­də, Aşıq Ələs­gə­rin do­ğum ta­ri­xi səhv ola­raq 1852-ci il gös­tə­ri­lib. Bun­dan əla­və, aşı­ğın do­ğul­du­ğu kənd ba­rə­də, onun ya­xın qo­hum­la­rı ilə bağ­lı ya­zı­lan­la­rın ço­xu yan­lış­dır. X.Ələs­gər­li de­yib ki, ki­tab­da Aşıq Ələs­gər­lə bağ­lı in­for­ma­si­ya­la­rın bö­yük his­sə­si re­al fakt­la­ra söy­kən­mir. O bil­di­rib ki, ən diq­qət­çə­kən mə­qam ki­ta­bın mü­əl­li­fi N.Əh­məd­li­nin Er­mə­nis­tan mil­li ar­xi­vin­dən bəh­rə­lən­mə­si­dir. Onun fik­rin­cə, Er­mə­nis­tan mil­li ar­xi­vin­də isə Azər­bay­can­la, elə­cə də xal­qı­mı­zın gör­kəm­li şa­ir, ya­zı­çı, aşıq­la­rı ilə bağ­lı mə­lu­mat­la­rın sax­ta, təh­rif edil­miş for­ma­da ol­ma­sı eh­ti­ma­lı ol­duq­ca yük­sək­dir.

Ta­nın­mış ic­ti­mai-si­ya­si xa­dim, po­li­to­loq, pro­fes­sor Qa­bil Hü­seyn­li isə ki­tab­la bağ­lı da­ha kəs­kin fi­kir­lər səs­lən­di­rib.

Q.Hü­seyn­li­nin yer­li KİV-də ge­dən fi­kir­lə­ri­nə gö­rə, N.Əh­məd­li bu ki­ta­bı ya­zıb nəşr et­mək­lə si­fa­riş ye­ri­nə ye­ti­rib: "Mən N.Əh­məd­li­nin "Haqq-na­haq se­çi­lər haqq di­va­nın­da" ki­ta­bı­nı oxu­mu­şam. Ki­tab Azər­bay­ca­nın mə­də­ni ir­si­nə bö­yük şəkk-şüb­hə gə­tir­mə­yə xid­mət edir. Bu ki­ta­bın si­fa­riş­lə ya­zıl­dı­ğı­nı dü­şü­nü­rəm".

Q.Hü­seyn­li qeyd edib ki, ki­tab­da xey­li tə­rəd­düd­lə­rə yol ve­ri­lib: "Ki­tab­da mü­əl­lif Aşıq Ələs­gə­rin do­ğum ili­nin düz­gün qeyd edil­mə­di­yi­ni is­rar edir. Bu za­man o, er­mə­ni mən­bə­lə­ri­nə əsas­la­nır və çə­kin­mə­dən er­mə­ni ar­xiv­lə­ri­nə is­ti­nad edir. Am­ma şi­fa­hi mə­lu­ma­tın­da qeyd edir ki, gu­ya bu ar­xiv mə­lu­mat­la­rı­nı Sankt-Pe­ter­burq­dan gö­tü­rüb.

Ən qə­ri­bə­si bu­dur ki, ki­tab­da azər­bay­can­lı­la­rın o əra­zi­lər­də ya­şa­ma­la­rı ilə bağ­lı mü­əy­yən tə­rəd­düd­lə­rə yol ve­ri­lir və Aşıq Ələs­gə­rin do­ğul­du­ğu Göy­çə ma­ha­lı­nın Ağ­kil­sə kən­di­nin 1821-ci il­də sa­lın­ma­dı­ğı id­dia edi­lir. Gu­ya bu kənd 1831-ci il­də Gür­cüs­tan əra­zi­sin­dən bu­ra kö­çən qa­ra­pa­paq­la­rın məs­kun­laş­ma­sı nə­ti­cə­sin­də mey­da­na gə­lib. Mən hiss et­dim ki, bu ada­mın qa­ra­pa­paq­lar haq­qın­da cid­di mə­lu­ma­tı yox­dur. Qa­ra­pa­paq­la­rın kö­kü Öz­bə­kis­ta­nın Qa­ra­kal­pak­ya mux­tar vi­la­yə­tin­dən gə­lir. On­lar pa­pa­ğa "kal­pak" de­yir­lər. Ola bi­lər bu xalq­lar za­ma­nın­da bu yer­lə­rə sə­fər edib. Özü də hə­min adam­lar çox iri­cüs­sə­li və dö­yüş­kən olub. La­kin bu, hə­min kən­din on­lar­dan əv­vəl möv­cud ol­ma­ma­sı de­mək de­yil".

Q.Hü­seyn­li ki­ta­bın mü­əl­li­fi N.Əh­məd­li­nin o döv­rün si­ya­hı­ya alın­ma­sı ilə də bağ­lı er­mə­ni mən­bə­lə­ri­nə mü­ra­ci­ət et­di­yi­ni bil­di­rib: "Gu­ya İrə­van xan­lı­ğı­nın is­ti­la­sın­dan son­ra rus­lar əha­li­nin si­ya­hı­ya alın­ma­sı üçün Fran­sa­dan bir nə­fər ça­ğı­rıb. O da Nax­çı­van və İrə­van xan­lı­ğı­nın əha­li­si­nin yer­ləş­mə­si, əha­li­nin sa­yı ba­rə­də 2 il müd­də­ti­nə mü­kəm­məl bir mə­lu­mat ha­zır­la­yıb.

Əv­və­la fran­sı­zın er­mə­ni və ya Azər­bay­can di­li­ni bil­mə­si çox mü­əm­ma­lı id­dia­dır. İkin­ci­si, ru­sun fran­sı­za əha­li­nin si­ya­hı­ya alın­ma­sı ilə bağ­lı tap­şı­rıq ver­mə­si də inan­dı­rı­cı səs­lən­mir.

Da­ha son­ra mü­əl­lif Bor­ça­lı əra­zi­si­nə to­xu­nur. Bor­ça­lı tək­cə Gür­cüs­tan ma­ha­lı­nı əha­tə et­mir. Bor­ça­lı iki his­sə­dən iba­rət­dir: dağ və aran Bor­ça­lı­sı. Bor­ça­lı­nın dağ his­sə­si in­di­ki Er­mə­nis­tan əra­zi­sin­də­dir. Aran his­sə­si isə Gür­cüs­ta­na aid­dir. Üst-üs­tə top­la­yan­da Bor­ça­lı­nın əha­li­si az de­yil".

Q.Hü­seyn­li­nin fik­rin­cə, Azər­bay­ca­nın Er­mə­nis­tan­la bu cür si­ya­si prob­lem­lə­ri­nin möv­cud ol­du­ğu bir vaxt­da er­mə­ni­lə­rin də­yir­ma­nı­na su tö­kən bir azər­bay­can­lı ya­zı­çı­nın məq­sə­di heç də xoş de­yil. "Zən­nim­cə, Aşıq Ələs­gə­rin, Aşıq Alı­nın, Ağ Aşı­ğın do­ğum ta­ri­xi­nə və do­ğul­du­ğu ye­rə şəkk-şüb­hə gə­tir­mək cəhd­lə­ri bu aşıq­la­rın ya­ra­dı­cı­lı­ğı­nı in­di­yə qə­dər iş­lə­miş alim­lə­rin əmə­yi­nə hör­mət­siz­lik­dir.

Be­lə ba­şa dü­şü­rəm ki, Na­zir kön­lü­nün hök­mü ilə hə­rə­kət et­mə­yib. Onun bu ki­ta­bı el­mi ədə­biy­ya­ta vic­dan­lı­lıq nü­mu­nə­si gə­tir­mək xa­ti­ri­nə iş­lə­di­yi­nə şüb­hə edi­rəm.

Bu ki­ta­bın azər­bay­can­lı­la­rın soy­kö­kü­nə, on­la­rın bu əra­zi­lər­də məs­kun­laş­ma ta­ri­xi­nə şəkk-şüb­hə gə­tir­mək üçün si­fa­riş­lə ya­zıl­dı­ğı­nı dü­şü­nü­rəm. Mən hə­lə də an­la­ya bil­mi­rəm ki, Pe­da­qo­ji Uni­ver­si­te­ti bi­tir­miş bir kim­ya mü­əl­li­mi bir­dən-bi­rə ni­yə folk­lor sa­hə­sin­dən yaz­ma­ğa baş­la­sın? Və nə­dən bir kim­ya mü­əl­li­mi er­mə­ni mən­bə­lə­ri­nə əsas­la­nan bir ki­tab yaz­ma­ğa gi­riş­sin?" - de­yən Q.Hü­seyn­li N.Əh­məd­li­nin ki­ta­bın­da azər­bay­can­lı alim­lər haq­qın­da ək­si­ni ta­pan mən­fi fi­kir­lə­rə də mü­na­si­bə­ti­ni açıq­la­yıb.

"Mü­əl­lif de­yir ki, azər­bay­can­lı alim­lər cid­di təd­qi­qat apar­ma­yıb. Xü­su­sən də ki­ta­bın gi­riş his­sə­sin­də Aşıq Ələs­gə­rin nə­və­si İs­lam Ələs­gə­ro­va aid xo­şa­gəl­məz ifa­də­lər iş­lə­dir.

Mən dü­şü­nü­rəm ki, bu adam bu sa­hə üz­rə heç bir ix­ti­yar sa­hi­bi de­yil. Mü­tə­xəs­sis ol­ma­ya-ol­ma­ya bu işə gi­riş­mə­si­nin özü tə­əc­cüb­lü­dür. Sən kim­ya sa­hə­sin­dən nə­sə ya­za bi­lər­sən. Am­ma folk­lor sə­nin sa­hən de­yil.

Mən­cə, bu cəh­din məq­sə­di bu sa­hə­də ya­ran­mış dü­zə­nin po­zul­ma­sı­na, el­mi id­dia­la­rın alt-üst edil­mə­si­nə xid­mət edir. Na­zir Aşıq Alı­nın mil­liy­yə­ti­nə də şüb­hə edir və qeyd edir ki, o ya kürd, ya da ay­rım­dır. Əs­li kürd olan bi­ri Azər­bay­can di­lin­də bu qə­dər gö­zəl qoş­ma­lar, müx­tə­lif aşıq ya­ra­dı­cı­lıq nü­mu­nə­lə­ri ya­ra­da bi­lər­di­mi? Mən inan­mı­ram ki, baş­qa mil­lət­dən olan bi­ri qoş­ma jan­rın­da azər­bay­can­ca bu qə­dər us­ta­lıq­la şe­ir yaz­sın.

Ki­tab, ümu­miy­yət­lə, çox qə­rəz­li ya­zı­lıb. Aşıq sə­nə­ti­nə köl­gə sal­maq, aşıq sə­nə­ti­nin nü­ma­yən­də­lə­ri­nə qar­şı be­lə qə­rəz­li möv­qe­də da­yan­maq, on­la­rı baş­qa mil­lət­lə­rin nü­ma­yən­də­lə­ri­nə aid et­mək o de­mək­dir ki, bu, bə­zi mər­kəz­lə­rin si­fa­ri­şi­dir. Bu, xoş mə­ram­dan do­ğa bil­məz.

Bu ki­tab Azər­bay­ca­nın ümum­mil­li da­va­sı­na, apar­dı­ğı mü­ba­ri­zə­yə zi­yan­dan baş­qa heç nə gə­ti­rə bil­məz. Ək­si­nə, er­mə­ni­lər bun­dan öz­lə­ri­nin təb­li­ğa­tı üçün is­ti­fa­də edə bi­lər" - de­yə fik­ri­ni ta­mam­la­yıb.

Mət­bu­at­da ge­dən mə­lu­mat­la­ra gö­rə, N.Əh­məd­li­nin "Haqq-na­haq se­çi­lər haqq di­va­nın­da" ad­lı ki­ta­bı Qər­bi Azər­bay­can türk­lə­ri­nin, bir çox azər­bay­can­lı alim və təd­qi­qat­çı­la­rın bö­yük na­ra­zı­lı­ğı­na sə­bəb olub və Qər­bi Azər­bay­can­dan olan 200 zi­ya­lı bu mə­sə­lə ilə bağ­lı Pre­zi­den­tə mü­ra­ci­ət edib.

Onu da vur­ğu­la­yaq ki, ki­ta­bın el­mi re­dak­to­ru, mil­lət və­ki­li Ni­za­mi Cə­fə­rov mət­bua­ta bil­di­rib ki, sö­zü­ge­dən ki­tab cid­di el­mi əsər­dir, ora­da­kı mə­lu­mat­la­rın ha­mı­sı sə­nəd­lə­rə əsas­la­nır. Mil­lət və­ki­li­nin de­di­yi­nə gö­rə, də­də-ba­ba­dan eşi­dil­miş mə­lu­mat­lar­la han­sı­sa əsər ya­rat­maq doğ­ru de­yil.

O vur­ğu­la­yıb ki, Aşıq Ələs­gə­rin məhz 1821-ci il­də Ağ­kil­sə kən­din­də ana­dan ol­ma­sı ilə bağ­lı heç bir sə­nəd yox­dur.

Qeyd edək ki, ki­ta­ba qar­şı eti­raz­lar ye­ni baş­la­yan gün­lər­də N.Əh­məd­li "Xə­zər-Xə­bər"ə bil­dir­miş­di ki, sə­nəd­lə­ri Sankt-Pe­ter­burq Döv­lət Ar­xi­vin­dən əl­də edib və ha­mı­sı rəs­mi sə­nəd­lər­dir. O, həm­çi­nin, qeyd edir­di ki, er­mə­ni­lə­rin ta­ri­xi sə­nəd­lə­rə mü­da­xi­lə­si qey­ri-müm­kün­dür.

N.Əh­məd­li­nin ki­ta­bı ilə bağ­lı yer­li me­dia­da və so­si­al şə­bə­kə­lər­də ol­duq­ca cid­di şə­kil­də eti­raz­lar yer alır.

Həm Q.Hü­seyn­li­nin, həm Aşıq Ələs­gə­rin nə­ti­cə­si Xə­tai Ələs­gər­li­nin, həm də di­gər­lə­ri­nin ki­tab­la və onun mü­əl­li­fi ilə bağ­lı səs­lən­dir­di­yi fi­kir­lər­lə əla­qə­dar mü­əl­li­fin möv­qe­yi­ni öy­rən­mək is­tə­dik. Gün ər­zin­də də­fə­lər­lə N.Əh­məd­li­nin mo­bil te­le­fo­nu­na zəng vur­saq da, te­le­fo­na zəng çat­ma­dı. Onun əmək­da­şı ol­du­ğu Ata­türk Mər­kə­zin­dən isə bi­zə bil­dir­di­lər ki, N.Əh­məd­li ha­zır­da mə­zu­niy­yət­də­dir və xa­ri­cə ge­dib. Odur ki, mə­sə­lə­yə N.Əh­məd­li­nin möv­qe­yi­ni öy­rə­nə bil­mə­dik. Növ­bə­ti say­la­rı­mız­da N.Əh­məd­li­nin de­yi­lən­lər­lə bağ­lı fi­kir­lə­ri ilə si­zi ta­nış et­mə­yə ça­lı­şa­ca­ğıq.

Onu da vur­ğu­la­yaq ki, bir müd­dət əv­vəl N.Əh­məd­li mət­bua­ta bil­di­rib ki, so­si­al şə­bə­kə­lər­də ona qar­şı təh­qir, sö­yüş kam­pa­ni­ya­sı baş­la­yıb. "Ba­şa sal­ma­ğa ça­lı­şı­ram ki, bun­lar ta­ri­xi sə­nəd­lər­dir. Əsr­lər keç­dik­dən son­ra han­sı­sa hə­qi­qə­tin üzə çıx­ma­sı ta­ri­xi səh­vi, ək­si­nə, dü­zəl­dir" - de­yə N.Əh­məd­li möv­qe­yi­ni ifa­də edib.

Qeyd edək ki, N.Əh­məd­li­nin ki­ta­bı Qər­bi Azər­bay­can zi­ya­lı­la­rı­nın küt­lə­vi eti­ra­zı­na sə­bəb olub.

İra­də SA­RI­YE­VA