Azər­bay­ca­nın qə­dim əl­yaz­ma­la­rı UNES­CO-nun "Dün­ya­nın yad­da­şı" proq­ra­mın­da...

Pa­şa Kə­ri­mov: "Bu əl­yaz­ma­la­rın ya­şı qə­dim­dir və hər üçü tibb ta­ri­xi­nə aid əl­yaz­ma­lar­dır"
Ən­vər Çin­gi­zoğ­lu: "He­sab edi­rəm ki, di­gər qiy­mət­li əl­yaz­ma­la­rı­mız da bu proq­ram­da öz ək­si­ni ta­pa­caq"
Qiy­mət Mə­hər­rəm­li: "Bu bö­yük uğur­dur"

Azər­bay­can mə­də­niy­yə­ti­nin zən­gin xə­zi­nə­si­nə da­xil olan mad­di-mə­nə­vi də­yər­lə­ri­miz yal­nız özü­müz üçün önəm­li de­yil, bu sər­vət həm də bey­nəl­xalq aləm üçün bö­yük əhə­miy­yə­tə ma­lik­dir. Mə­nə­vi xə­zi­nə­mi­zin bey­nəl­xalq sə­viy­yə­də ta­nı­dıl­ma­sı, ey­ni za­man­da da qo­run­ma­sı ol­duq­ca zə­ru­ri mə­sə­lə­lər­dən bi­ri ki­mi gün­dəm­də­dir. Azər­bay­can-UNES­CO əmək­daş­lı­ğı nə­ti­cə­sin­də xal­qı­mı­zın mə­də­niy­yət in­ci­lə­ri  bü­tün dün­ya­da ta­nı­dıl­maq­da­dır. Azər­bay­ca­nın zən­gin mə­də­niy­yət xə­zi­nə­si­nə aid olan nü­mu­nə­lə­rin bə­şə­riy­yə­tə ver­di­yi töh­fə­lər haq­qın­da çox ya­zı­lıb, çox da­nı­şı­lıb. Biz də vax­ta­şı­rı ola­raq bu ba­rə­də təd­qi­qat tip­li ya­zı­lar ha­zır­la­mı­şıq. 

Onu da vur­ğu­la­yaq ki, mil­li mən­li­yi­mi­zin abi­də­si, pas­por­tu olan bir sı­ra də­yər­lə­ri­miz UNES­CO tə­rə­fin­dən qey­də alı­nıb, on­lar mü­va­fiq ser­ti­fi­kat­lar­la tə­min olu­nub.

O da mə­lum­dur ki, bir ne­çə il əv­vəl xal­qı­mı­zın ana abi­də­si olan "Ki­ta­bi-Də­də Qor­qud" epo­su da UNES­CO-da qey­diy­ya­ta alı­nıb. Dün­ya mə­də­niy­yə­ti xə­zi­nə­si­nə da­xil edi­lən "Ki­ta­bi-Də­də Qor­qud"un 1300 il­li­yi də UNES­CO çər­çi­və­sin­də qeyd olu­nub. Bun­dan baş­qa, şi­fa­hi və qey­ri-mad­di irs in­ci­lə­ri si­ya­hı­sı­na da­xil edi­lən Azər­bay­can mu­ğa­mı, aşıq sə­nə­ti, xal­ça­çı­lıq və di­gər ör­nək­lə­ri­miz bə­şə­riy­yə­tin in­ci­si ki­mi qo­ru­nur. Onu da vur­ğu­la­yaq ki, bu gün yük­sək tex­no­lo­gi­ya­lar, qlo­bal­laş­ma və in­for­ma­si­ya in­teq­ra­si­ya­sı döv­rün­də qey­ri-mad­di ir­sin qo­ru­nub sax­lan­ma­sı xü­su­si əhə­miy­yə­tə ma­lik­dir. Söz­süz ki, bü­tün bə­şə­riy­yət qey­ri-mad­di ir­sin qo­run­ma­sın­da çox ma­raq­lı­dır. Bu mə­sə­lə­də UNES­CO-nun ro­lu, şüb­hə­siz ki, çox bö­yük­dür.

Azər­bay­can qə­dim elm və mə­də­niy­yət mər­kəz­lə­rin­dən bi­ri ki­mi bü­tün dün­ya­da məş­hur­dur. Öl­kə­miz­də ay­rı-ay­rı şəxs­lə­rə, alim­lə­rə, məd­rə­sə­lə­rə məx­sus olan ki­tab­xa­na­lar­da min­lər­lə na­dir əl­yaz­ma qo­ru­nub sax­la­nı­lır­dı. O əl­yaz­ma­lar hə­min çağ­lar­da təd­ris və­sai­ti ki­mi is­ti­fa­də edi­lir­di.

Son 15-20 il­də dün­ya­nın ək­sər döv­lət­lə­ri öz əra­zi­lə­rin­də sax­la­nan na­dir və qə­dim əl­yaz­ma­la­rı UNES­CO-da "Dün­ya­nın yad­da­şı" no­mi­na­si­ya­sın­da qə­bul et­di­rib. Hət­ta qon­şu Gür­cüs­tan da bir ne­çə əl­yaz­ma­sı­nı UNES­CO-ya təq­dim edib.

Azər­bay­can­da da qə­dim əl­yaz­ma­lar çox­dur. Öl­kə­miz­də­ki əl­yaz­ma­la­rın bu mö­tə­bər qu­ru­ma da­xil edi­lib-edil­mə­di­yi­ni araş­dır­maq qə­ra­rı­na gəl­dik. Mə­lum ol­du ki, bir ne­çə il əv­vəl Azər­bay­can­da sax­la­nan qə­dim əl­yaz­ma­lar UNES­CO-da yer alıb.

Azər­bay­can Mil­li Elm­lər Aka­de­mi­ya­sı­nın (AME­A) M.Fü­zu­li adı­na Əl­yaz­ma­lar İns­ti­tu­tu­nun di­rek­tor müa­vi­ni Pa­şa Kə­ri­mov "Ba­kı-Xə­bər"ə açıq­la­ma­sın­da qeyd et­di ki, Azər­bay­can əl­yaz­ma­la­rı da UNES­CO-ya da­xil edi­lib. Onun söz­lə­ri­nə gö­rə, tə­ba­bət və əc­za­çı­lıq üz­rə Azər­bay­ca­na məx­sus üç na­dir əl­yaz­ma 2005-ci il iyu­lun 29-da UNES­CO-nun "Dün­ya yad­da­şı" proq­ra­mı­nın bey­nəl­xalq re­yes­tri­nə da­xil edi­lib və ar­tıq ser­ti­fi­kat alıb: "Bu əl­yaz­ma­lar Zey­nəd­din Cür­ca­ni­nin "Za­hi­re­yi-Ni­zam­şa­hi" (XIII əsr), Əbu Əli İbn Si­na­nın "Əl-Qa­nun fitt-Tibb" (XII əsr) və Əbül­qa­sım Zəh­ra­vi­nin "Əl-Mə­qa­lət əs-Sə­la­sun" əsər­lə­ri­dir (XI əsr). UNES­CO-nun "Dün­ya­nın yad­da­şı"  proq­ra­mı­na bü­tün bə­şə­riy­yət üçün bö­yük əhə­miy­yə­tə ma­lik ya­zı­lı abi­də­lə­rin mü­ha­fi­zə­si da­xil­dir".

P.Kə­ri­mov qeyd et­di ki, hər üç əl­yaz­ma tibb ta­ri­xi­nə aid­dir: "Bu əl­yaz­ma­la­rın ya­şı qə­dim­dir və hər üçü tibb ta­ri­xi­nə aid əl­yaz­ma­lar­dır. İbn Si­na­nın əsə­ri çox mü­kəm­məl əsər­dir. Xa­ri­ci öl­kə­lər­də, elə­cə də türk res­pub­li­ka­la­rın­da İbn Si­na­nın əsər­lə­rin­dən el­mi-tən­qi­di mətn­lə­ri tər­ti­bi üçün is­ti­fa­də edir­lər. De­yim ki, hər üç əl­yaz­ma­nın bə­şər ta­ri­xi, el­mi üçün əhə­miy­yə­ti çox bö­yük­dür".

Əl­yaz­ma­la­rı­mı­zın UNES­CO-nun "Dün­ya­nın yad­da­şı" proq­ra­mı­na sa­lın­ma­sı­nın əhə­miy­yət­siz ol­ma­dı­ğı­nı de­yən P.Kə­ri­mov bil­dir­di ki, bu əl­yaz­ma­lar bi­zim mə­də­niy­yə­ti­mi­zin zən­gin ol­du­ğu­nu bir da­ha dün­ya­ya çat­dı­rır: "Dün­ya bi­lir ki, Azər­bay­can mə­də­niy­yə­ti nə qə­dər zən­gin­dir. Mə­lum­dur ki, İbn Si­na Azər­bay­can ali­mi de­yil. An­caq onun qə­dim əl­yaz­ma­sı­nın Azər­bay­can­da sax­lan­ma­sı mə­də­niy­yə­ti­mi­zin, elm və təh­si­li­mi­zin, tibb ta­ri­xi­mi­zin qə­dim­li­yin­dən xə­bər ve­rir. Bu həm də onu gös­tə­rir ki, Azər­bay­can­da ki­tab­xa­na­la­rın ta­ri­xi qə­dim­dir, elm­lə məş­ğul olan adam­lar çox olub. Bu o dövr­dü ki, or­ta əsr­lər­dir. Açıq gör­sə­nir ki, bu çağ­lar­da öl­kə­miz­də elm ne­cə yük­sək sə­viy­yə­də in­ki­şaf edib­miş. Hə­min dövr­də Azər­bay­can el­mi ilə Av­ro­pa el­mi­ni mü­qa­yi­sə et­sək, biz­də elm on­la­rın el­min­dən çox yük­sək idi. Bu əl­yaz­ma­la­ra diq­qət­lə ya­na­şıl­sa, bu, dün­ya el­mi­nə bir cid­di me­saj ki­mi qə­bul olu­na bi­lər".

Əl­yaz­ma­lar İns­ti­tu­tun­da sax­la­nan di­gər əl­yaz­ma­la­rın da UNES­CO-ya sa­lın­ma­sı­nın pers­pek­ti­vi­nin olub-ol­ma­ma­sı­nı da öy­rən­mə­yə ça­lış­dıq. P.Kə­ri­mov bil­dir­di ki, ar­tıq Fü­zu­li­nin na­dir di­va­nı mü­va­fiq qu­rum­la­ra təq­dim edi­lib: "Biz Mə­də­niy­yət və Tu­rizm Na­zir­li­yi­nə və Xa­ri­ci İş­lər Na­zir­li­yi­nə bir əl­yaz­ma da təq­dim et­mi­şik. Bu əl­yaz­ma haq­qın­da bü­tün mə­lu­mat­la­rı, gös­tə­ri­ci­lə­ri sə­nəd­də əks et­dir­mi­şik. Fü­zu­li­nin qə­dim əl­yaz­ma­sı­dır. Ar­zu edər­dik ki, o da "Dün­ya­nın yad­da­şı" proq­ra­mı­na da­xil ol­sun. İn­di bu nə vaxt həl­li­ni ta­pa­caq bil­mi­rəm. Biz ça­lı­şa­ca­ğıq ki, bu proq­ra­ma da­ha çox əl­yaz­ma   

sa­lın­sın, am­ma bu tək­cə biz­lik iş de­yil, bu­ra­da mü­va­fiq qu­rum­la­rın da ro­lu var. Bu sa­hə­də Mə­də­niy­yət və Tu­rizm Na­zir­li­yi, Xa­ri­ci İş­lər Na­zir­li­yi fəa­liy­yət gös­tə­rir. Biz öz üzə­ri­mi­zə dü­şən işi hə­ya­ta ke­çi­ri­rik".

P.Kə­ri­mov qeyd et­di ki, Azər­bay­can­da sax­la­nan əl­yaz­ma­la­rın bü­tün dün­ya­da ta­nı­dıl­ma­sı­na bö­yük is­tək var.

Son za­man­lar əl­yaz­ma al­ma­dıq­la­rı­nı bil­di­rən P.Kə­ri­mov de­di ki, xa­ri­ci öl­kə ki­tab­xa­na­la­rın­da sax­la­nan Azər­bay­ca­na aid qə­dim əl­yaz­ma­la­rın su­rə­ti­ni öl­kə­mi­zə gə­ti­rib­lər: "Biz­də əl­yaz­ma al­maq pro­se­si də ge­dir. Əha­li mü­ra­ci­ət et­sə, ala­rıq. Ən bö­yük nai­liy­yət­lə­ri­miz isə dün­ya ki­tab­xa­na­la­rın­dan bi­zim əl­yaz­ma­la­rın su­rət­lə­ri­nin alın­ma­sı ilə bağ­lı­dır. Qə­dim və qiy­mət­li əl­yaz­ma­la­rın öz­lə­ri­ni ala bil­mi­rik, an­caq su­rət­lə­ri­ni əl­də edi­rik.  

Er­mə­ni­lə­rin mad­di mə­də­niy­yət abi­də­lə­ri­mi­zə id­dia­lı ol­du­ğu­nu de­yən P.Kə­ri­mov bil­dir­di ki, Azər­bay­can alim­lə­ri­nin bey­nəl­xalq qu­rum­la­ra təq­dim et­di­yi fakt­lar nə­ti­cə­sin­də on­lar ge­ri çə­ki­lir: "Bi­lir­si­niz ki, er­mə­ni­lər bi­zim çox ör­nək­lə­ri­mi­zə sa­hib çıx­maq is­tə­yir. La­kin na­il ola bil­mir­lər. Çün­ki hər şe­yin bir el­mi sü­bu­tu var. De­yək ki, Ni­za­mi­ni, Fü­zu­li­ni, Nə­si­mi­ni be­lə bi­zim əli­miz­dən al­maq is­tə­yən­lər çox­dur. Biz də fakt­lar­la ya­zıb sü­but edi­rik ki, siz haq­lı de­yil­si­niz, on­lar bi­zim klas­sik­lər­dir. Yə­ni be­lə hal­lar çox olur. Bun­dan son­ra da çox ola­caq. Sa­də­cə ola­raq bi­zim el­mi­miz bu id­dia­la­ra tu­tar­lı ca­vab ver­mə­li­dir".

Azər­bay­can Mil­li Elm­lər Aka­de­mi­ya­sı­nın Ar­xeo­lo­gi­ya və Et­noq­ra­fi­ya İns­ti­tu­tu­nun dok­to­ran­tı, jur­na­list-et­noq­raf Ən­vər Çin­gi­zoğ­lu­nun söz­lə­ri­nə gö­rə, Azər­bay­ca­na aid üç əl­yaz­ma­nın UNES­CO-nun "Dün­ya­nın yad­da­şı" proq­ra­mı­na da­xil edil­mə­si hə­qi­qə­tən də bö­yük uğur­dur: "Bü­tün dün­ya xalq­la­rı ça­lı­şır ki, öz­lə­ri­nə aid, ya­xud baş­qa xalq­la­ra aid olan, la­kin on­la­rın ki­tab­xa­na, mu­zey və əl­yaz­ma­lar fon­dun­da sax­la­nan qə­dim əl­yaz­ma­la­rı UNES­CO-nun mü­va­fiq proq­ra­mı­na da­xil et­sin. Bi­lir­si­niz ki, Azər­bay­can­da zən­gin əl­yaz­ma­lar var və on­lar Əl­yaz­ma­lar İns­ti­tu­tun­da yük­sək sə­viy­yə­də qo­ru­nur, təd­qiq edi­lir. Bu əl­yaz­ma­la­rın için­dən 3 əl­yaz­ma­nın "Dün­ya­nın yad­da­şı" ir­si­nə sa­lın­ma­sı az iş de­yil. Söz­süz ki, bu­ra­da öl­kə­mi­zin Bi­rin­ci vit­se-pre­zi­den­ti, Hey­dər Əli­yev Fon­du­nun rəh­bə­ri Meh­ri­ban Əli­ye­va­nın ro­lu və qay­ğı­sı mi­sil­siz­dir. Onu da bil­di­rim ki, o dövr­də UNES­CO-nun baş ka­ti­bi olan Koi­çi­ro Mat­suu­ra kon­frans iş­ti­rak­çı­la­rı­na gön­dər­di­yi təb­rik mək­tu­bun­da qeyd edir­di ki, bu nü­mu­nə­lər dün­ya üçün əhə­miy­yət­li­dir: "Azər­bay­can­da sax­la­nan əl­yaz­ma­lar "Dün­ya yad­da­şı" proq­ra­mı­na əhə­miy­yət­li xə­zi­nə­dir, bu da dün­ya tə­ba­bə­ti­nin in­ki­şa­fın­da Azər­bay­ca­nın ro­lu­nu gös­tə­rir". Bu bir ne­çə il əv­vəl de­yi­lən də­yər­li söz­lər­dir. Bu iş­də Hey­dər Əli­yev Fon­du mi­sil­siz xid­mət gös­tə­rib.

O proq­ra­ma or­ta əsr tibb əl­yaz­ma­la­rı, qə­dim və or­ta əsr əc­za­çı­lı­ğı, klas­sik ədə­biy­yat­da tibb, xalq tə­ba­bə­ti da­xil idi. Səhv et­mi­rəm­sə, bu, 2006-cı il idi. Bu bö­yük nai­liy­yət­dir. He­sab edi­rəm ki, di­gər qiy­mət­li əl­yaz­ma­la­rı­mız da bu proq­ram­da öz ək­si­ni ta­pa­caq. Çün­ki qə­dim ta­ri­xə ma­lik olan Azər­bay­can el­mi, ədə­biy­ya­tı, mə­də­niy­yə­ti bə­şə­riy­yət üçün çox də­yər­li­dir. Ümu­miy­yət­lə, qlo­bal­laş­ma dal­ğa­sı­nın tüğ­yan et­di­yi bir ərə­fə­də na­dir və bə­şə­riy­yət üçün qiy­mət­li olan əl­yaz­ma­la­rın UNES­CO-ya sa­lın­ma­sı təq­di­rə­la­yiq­dir".

AMEA-nın Folk­lor İns­ti­tu­tu­nun əmək­da­şı, fi­lo­lo­gi­ya üz­rə fəl­sə­fə dok­to­ru Qiy­mət Mə­hər­rəm­li də qə­dim əl­yaz­ma­la­rın UNES­CO-ya sa­lın­ma­sı­nı yük­sək qiy­mət­lən­di­rir: "Bu əl­yaz­ma­lar il­lər­lə zər­rə-zər­rə top­la­nıb. Hər bi­ri bö­yük də­yə­rə ma­lik­dir. Mən Əl­yaz­ma­lar İns­ti­tu­tun­da ça­lış­mı­şam. Bu­ra­da gö­rü­lən iş­lər çox yük­sək sə­viy­yə­də­dir. De­yim ki, AMEA-nın Mə­həm­məd Fü­zu­li adı­na Əl­yaz­ma­lar İns­ti­tu­tu dün­ya­nın ən zən­gin əl­yaz­ma xə­zi­nə­lə­rin­dən bi­ri­dir, bu­ra­da­kı ərəb qra­fi­ka­lı ya­zı­lı abi­də­lər məz­mu­nu və na­dir­li­yi ba­xı­mın­dan ən məş­hur ki­tab­xa­na və mu­zey­lə­rin eks­po­nat­la­rın­dan heç də ge­ri qal­mır. Əl­yaz­ma­lar İns­ti­tu­tu or­ta əsr elm­lə­ri­nin bü­tün sa­hə­lə­ri­nə aid Azər­bay­can, türk, ərəb, fars və baş­qa dil­lər­də zən­gin və na­dir əl­yaz­ma kol­lek­si­ya­sı­na ma­lik­dir.

Bil­di­yim qə­dər, Mə­həm­məd Fü­zu­li adı­na Əl­yaz­ma­lar İns­ti­tu­tun­da 12 el­mi-təd­qi­qat şö­bə­si, 1 la­bo­ra­to­ri­ya fəa­liy­yət gös­tə­rir".

Q.Mə­hər­rəm­li qeyd et­di ki, Zey­nəd­din Cür­ca­ni­nin "Za­hi­re­yi- Ni­zam­şa­hi" (XIII əsr), Əbu Əli İbn Si­na­nın "Əl-Qa­nun fitt-Tibb" (XII əsr) və Əbül­qa­sım Zəh­ra­vi­nin "Əl-Mə­qa­lət əs-Sə­la­sun" əsər­lə­ri­nin (XI əsr) UNES­CO-nun "Dün­ya­nın yad­da­şı"  proq­ra­mı­na sa­lın­ma­sı bi­zim bu sa­hə­də bö­yük nai­liy­yə­ti­miz­dir: "Bu bö­yük uğur­dur. Əl­bət­tə, da­ha çox əl­yaz­ma­mız o si­ya­hı­ya düş­mə­li­dir. Çün­ki də­yər­li nü­mu­nə­lə­ri­miz həd­din­dən ar­tıq çox­dur. Gü­man edi­rəm ki, za­man-za­man el­min, ədə­biy­ya­tın və di­gər sa­hə­lə­rin par­laq nü­mu­nə­lə­ri olan əl­yaz­ma­lar da UNES­CO-ya sa­lın­sa, yax­şı olar. Bu, Azər­bay­can mə­də­niy­yə­ti­nin təb­li­ği, qo­run­ma­sı is­ti­qa­mə­tin­də da­ha bir ad­dım olar­dı".

İra­də SA­RI­YE­VA