Çağ­daş Azər­bay­can klas­sik mu­si­qi­si dün­ya mu­si­qi səh­nə­si­nə ne­cə çı­xır?

Zem­fi­ra Qa­fa­ro­va: "De­yə bi­lər­dim ki, bu gün ifa­çı­lıq bəl­kə də bəs­tə­kar­lıq­dan da­ha çox in­ki­şaf edir"

Azər­bay­can mu­si­qi­si bu gün dün­ya mu­si­qi are­na­sı­na çı­xa bi­lir­mi? Söh­bət ənə­nə­vi mu­si­qi­dən de­yil, pro­fes­sio­nal, klas­sik mu­si­qi­dən ge­dir. O mu­si­qi­dən ki, onun din­lə­yi­ci au­di­to­ri­ya­sı elə də ge­niş de­yil. Ona sa­də din­lə­yi­ci elə də qu­laq as­mır. Hal­bu­ki, bu pro­fes­sio­nal mu­si­qi öz məz­mun və ifa­də tər­zi­nə, elə­cə də me­lo­dik­li­yi­nə gö­rə də­rin, fəl­sə­fi, bə­şə­ri duy­ğu və dü­şün­cə­lər üzə­rin­də qu­ru­lub.

Də­rin, məz­mun­lu klas­sik mu­si­qi­mi­zin dün­ya ça­pın­da ta­nın­ma­sı, bö­yük au­di­to­ri­ya qar­şı­sın­da səs­lən­mə­si hə­qi­qə­tən də ar­zue­di­lən­dir. Bü­töv­lük­də Azər­bay­can mu­si­qi­si­nin özü bü­tün cə­hət­lə­ri­nə gö­rə, mil­liy­yə­tin­dən ası­lı ol­ma­ya­raq, din­lə­yi­ci­lə­rin ürə­yi­nə yol ta­pa bi­lir.

Bir mə­qa­mı da vur­ğu­la­yaq ki, ke­çən əs­rin 90-cı il­lə­ri­nin əv­vəl­lə­rin­də Azər­bay­can pro­fes­sio­nal mu­si­qi­si sa­hə­sin­də bir dur­ğun­luq var idi. Sirr de­yil ki, bu sa­hə­də pe­şə­kar olan bəs­tə­kar­lar, mu­si­qi­çi­lər, hət­ta ifa­çı­lar (mü­ğən­ni­lər) be­lə xa­ri­cə üz tu­tur­du. On­lar müx­tə­lif xa­ri­ci ali mək­təb­lər­də dərs de­yir, öz əsər­lə­ri ilə hə­min öl­kə­lə­rin mu­si­qi mə­də­niy­yə­ti­nə xid­mət edir­di. Say­sız mu­si­qi­çi­nin öl­kə­dən kə­nar­da fəa­liy­yət gös­tər­mə­si hə­qi­qə­tən də üzü­cü idi. La­kin Azər­bay­can döv­lə­ti­nin qay­ğı­sı sa­yə­sin­də bu sa­hə­də olan dur­ğun­luq so­na çat­dı və o mu­si­qi­çi­lə­rin bö­yük əsə­riy­yə­ti Və­tə­nə qa­yıt­dı. Əl­bət­tə, bu da mu­si­qi­mi­zin in­ki­şa­fı­na bö­yük tə­kan ver­di. Azər­bay­can bəs­tə­kar­la­rı­nın klas­sik mu­si­qi­nin gənc­lə­rə öy­rə­dil­mə­sin­də də əmə­yi da­nıl­maz­dır. Bəl­kə də o mu­si­qi­çi­lə­rin mü­vəq­qə­ti ola­raq öl­kə­dən kə­nar­da fəa­liy­yət gös­tər­mə­si son­ra­kı dövr­də mu­si­qi­mi­zə ye­ni müs­bət ça­lar­lar, ştrix­lər qa­zan­dır­dı. 

Mil­li pro­fes­sio­nal mu­si­qi­mi­zin dü­nə­ni, bu gü­nü, onun bey­nəl­xalq mu­si­qi are­na­sın­da özü­nə han­sı möv­qe­yi qa­zan­ma­sı mə­sə­lə­si ol­duq­ca ma­raq­lı­dır. Onu da vur­ğu­la­yaq ki, klas­sik mu­si­qi­dən söh­bət dü­şən­də bə­zi­lə­ri gənc­lə­rin bu sa­hə­yə küt­lə­vi ola­raq ma­raq gös­tər­mə­di­yi­ni de­yir. Bil­di­rir­lər ki, klas­sik mu­si­qi yo­lu ağır, mə­su­liy­yət­li ol­du­ğu üçün gənc nə­sil bu­ra­da ad­dım­la­maq­da tə­rəd­düd edir. Bir mə­qa­mı da qeyd edək ki, dün­ya üçün klas­sik mu­si­qi çox önəm­li­dir. Bü­tün xalq­la­rı bir çox hal­lar­da zən­gin pro­fes­sio­nal mu­si­qi­si­nə gö­rə ta­nı­yır­lar.

Möv­zu ilə bağ­lı Əmək­dar İn­cə­sə­nət Xa­di­mi, pro­fes­sor Zem­fi­ra Qa­fa­ro­va ilə əla­qə sax­la­dıq. Uzun il­lər bu sa­hə­nin təd­qi­qi, təd­ri­si və təb­li­ği ilə məş­ğul olan Z.Qa­fa­ro­va Azər­bay­can pro­fes­sio­nal mu­si­qi­si­nin nə­in­ki öl­kə­miz­də, hət­ta bü­tün dün­ya­da məş­hur ol­du­ğu­nu vur­ğu­la­dı.

"Bu ope­ra tək­cə Azər­bay­can mu­si­qi­si­nin in­ci­si yox, ümum­dün­ya ope­ra..."

O qeyd et­di ki, Azər­bay­can pro­fes­sio­nal mu­si­qi­si­nin ba­ni­si Üze­yir Ha­cı­bə­yov­dur və o, bö­yük bir ənə­nə­nin əsa­sı­nı qo­yub. Pro­fes­sor bil­dir­di ki, bu ənə­nə dü­nən də, bu gün də qo­ru­nur və da­vam et­di­ri­lir:"Bi­lir­siz ki, pro­fes­sio­nal bəs­tə­kar­lıq mək­tə­bi­nin əsa­sı­nı Üze­yir Ha­cı­bə­yov qo­yub. Üze­yir Ha­cı­bə­yo­vun "Ley­li və Məc­nun"dan tut­muş, ya­ra­dı­cı­lı­ğı­nın zir­və­si olan "Ko­roğ­lu" ope­ra­sı­na qə­dər ya­rat­dı­ğı bü­tün əsər­lər in­di də Azər­bay­can klas­sik mu­si­qi­si­nin gö­zəl ör­nək­lə­ri­dir. Hə­lə keç­miş vaxt­lar­da da bu əsər­lər Azər­bay­can­la ya­na­şı baş­qa öl­kə­lər­də də səs­lən­di­ri­lib. Bu gün də fəxr edə bi­lə­rik ki, Üze­yir Ha­cı­bə­yo­vun "Ko­roğ­lu" ope­ra­sı yal­nız Azər­bay­can­da de­yil, TÜRK­SOY-un xət­ti­lə bü­tün türk döv­lət­lə­rin­də səh­nə­yə qo­yu­lub. Bu ope­ra tək­cə Azər­bay­can mu­si­qi­si­nin in­ci­si yox, ümum­dün­ya ope­ra mu­si­qi­si sa­hə­sin­də özü­nə yer tu­tan bir əsər­dir. İlk də­fə Azər­bay­can mu­si­qi­sin­də dün­ya şöh­rə­ti qa­za­nan, dün­ya­nı gə­zib bir çox səh­nə­lər­də ta­ma­şa­ya qo­yu­lan və ek­ran­laş­dı­rı­lan "Ar­şın mal alan" mu­si­qi­li ko­me­di­ya­sı olub. Hət­ta bu gün Azər­bay­can de­yən­də "Ar­şın mal alan" ya­da dü­şür, "Ar­şın mal alan" de­yən­də Rə­şid Beh­bu­dov xa­tır­la­nır. Ümu­miy­yət­lə, Azər­bay­can pro­fes­sio­nal mu­si­qi­si­nin təb­li­ğin­də bi­zim ifa­çı­la­rı­mı­zın çox bö­yük ro­lu var. İfa­çı­la­rı­mız bəs­tə­kar­la­rı­mı­zın əsər­lə­ri­ni bir sı­ra öl­kə­lər­də səs­lən­di­rə­rək mu­si­qi­mi­zi dün­ya­ya ta­nı­dır­lar. Se­vin­di­ri­ci hal­dır ki, Üze­yir Ha­cı­bə­yov ənə­nə­lə­ri son­ra­dan baş­qa bəs­tə­kar­la­rın ya­ra­dı­cı­lı­ğı ilə da­vam et­di. Bö­yük bəs­tə­kar­lar Cöv­dət Ha­cı­yev, Qa­ra Qa­ra­yev, Ni­ya­zi, To­fiq Qu­li­yev ki­mi bəs­tə­kar­la­rın əsər­lə­ri­ni, de­mək olar ki, dün­ya ta­nı­yır. Ey­ni za­man­da da Qa­ra Qa­ra­yev dün­ya şöh­rə­ti qa­za­nan bir bəs­tə­kar­dır, onun ba­let ya­ra­dı­cı­lı­ğı, sim­fo­nik mu­si­qi­si bir çox öl­kə­lər­də ha­zır­da da səs­lə­nir. Son­ra­kı dövr­lər­də, de­yər­dim ki, ən po­pul­yar əsər­lər­dən bi­ri Arif Mə­li­ko­vun "Mə­həb­bət əf­sa­nə­si" ba­le­ti­dir ki, o bu ba­le­ti 1961-ci il­də - 27 ya­şı olan­da ya­zıb. Bu əsər 60-dan çox öl­kə­nin səh­nə­sin­də ta­ma­şa­ya qo­yu­lub və hət­ta onun li­be­ret­to mü­əl­li­fi olan Na­zim Hik­mə­ti bü­tün dün­ya­ya ta­nıt­dı. De­yim ki, o vaxt­lar Na­zim Hik­mət öz öl­kə­sin­də də o qə­dər ta­nın­mır­dı. Arif Mə­li­ko­vun ba­le­ti­nə gö­rə Na­zim Hik­mət ta­nın­dı və son­ra öz Və­tə­nin­də də la­yiq­li qiy­mə­ti­ni al­dı".

"Boş be­şik" ope­ra­sı və Tür­ki­yə mu­si­qi mə­də­niy­yə­ti...

Çağ­daş pro­fes­sio­nal mu­si­qi­yə gə­lin­cə, Z.Qa­fa­ro­va bil­dir­di ki, bu gün də ümid­ve­ri­ci mu­si­qi­çi­lər var və on­lar Azər­bay­can pro­fes­sio­nal mu­si­qi­si­nə xid­mət edir. Onun söz­lə­ri­nə gö­rə, ha­zır­da Azər­bay­can pro­fes­sio­nal mu­si­qi­si bü­tün dün­ya­da məş­hur­dur:"Bu sa­hə­də çox bö­yük iş­lər gö­rən, əsər­lə­ri bü­tün dün­ya­da şöh­rət qa­za­nan Bəs­tə­kar İt­ti­fa­qı­nın səd­ri, xalq ar­tis­ti Fi­rən­giz Əli­za­də­dir. Onun əsər­lə­ri, de­mək olar ki, Av­ro­pa­nın, Tür­ki­yə­nin bir çox səh­nə­lə­rin­də ta­ma­şa­ya qo­yu­lub. Hət­ta de­yər­dim ki, Fi­rən­giz Əli­za­də­nin Tür­ki­yə­nin mu­si­qi mə­də­niy­yə­tin­də xid­mət­lə­ri bö­yük­dür. Çün­ki bu öl­kə­də "Boş be­şik" ba­le­ti­ni ya­zıb. Onu da vur­ğu­la­yım ki, Mer­sin Te­at­rı­nın in­ki­şa­fın­da onun çox bö­yük ro­lu var. O, Al­ma­ni­ya­ya də­vət edil­miş­di, bu­ra­da bir çox əsər­lər ya­zıb və on­lar dün­ya şöh­rət­li mu­si­qi­çi­lə­rin ifa­sın­da dün­ya səh­nə­lə­rin­də səs­lən­di­ri­lib. Bir çox gör­kəm­li şəx­siy­yət­lər, o cüm­lə­dən də Ras­tro­po­viç Fi­rən­giz Əli­za­də­yə çox yük­sək qiy­mət ve­rib. Onu da qeyd edər­dim ki, bi­zim bir çox bəs­tə­kar­la­rın əsər­lə­ri keç­miş So­vet­lər mə­ka­nın­da və türk­dil­li res­pub­li­ka­lar­da səs­lən­di­ri­lib. On­lar­dan Sər­dar Fə­rə­cov, Cə­lal Ab­ba­sov, Ra­uf Əli­yev, Sev­da İb­ra­hi­mo­va, El­na­rə Da­da­şo­va, Azər Da­da­şov ki­mi bəs­tə­kar­la­rın əsər­lə­ri dün­ya­da səs­lə­nir. Se­vin­di­ri­ci hal­dır ki, da­hi bəs­tə­ka­rı­mız Üze­yir Ha­cı­bə­yo­vun ya­rat­dı­ğı ənə­nə­lər da­vam edir, Azər­bay­can bəs­tə­kar­lıq mək­tə­bi ya­şa­yır və ya­şa­maq­da­dır".

"Gənc­lər da­ha çox ins­tur­men­tal mu­si­qi­yə ma­raq gös­tə­rir"

Qeyd edək ki, gənc­lə­rin bu sa­hə­yə axı­nı­nın zə­if ol­ma­sı ba­rə­də fi­kir­lər var. On­la­rın bu sa­hə ilə ma­raq­lan­ma­dı­ğı­nı id­dia edən­lər də az de­yil. Bu mə­sə­lə­yə mü­na­si­bət bil­di­rən Z.Qa­fa­ro­va­nın fi­kir­lə­ri de­yi­lən­lə­rin əsas­sız ol­du­ğu­nu or­ta­ya qo­yur:"Gənc­lər ali təh­sil alır, Kon­ser­va­to­ri­ya­nı bi­ti­rir­lər. On­lar ara­sın­da ən də­yər­li­lə­ri, ən is­te­dad­lı­la­rı Bəs­tə­kar­lar İt­ti­fa­qı­na da­xil olur. Gən­cə­lə­rə dəs­tək ver­mək və on­la­rın is­te­da­dı­nı də­yər­lən­dir­mək üçün gənc bəs­tə­kar­lar­la bağ­lı  ple­num­lar olur. Bu ple­num­lar­da hə­min bəs­tə­kar­la­rın əsər­lə­ri səs­lə­nir, pe­şə­kar in­san­lar bu əsər­lə­rə qu­laq asır və on­la­ra qiy­mət ve­rir­lər. Tə­bii ki, gənc­lər da­ha çox ins­tru­men­tal mu­si­qi­yə ma­raq gös­tə­rir­lər. İns­tru­men­tal mu­si­qi de­yən­də bu­ra sim­fo­ni­ya, trio, kvar­tet, so­na­ta­lar və s aid­dir. On­la­rın ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da vo­kal mu­si­qi­si də çox bö­yük rol oy­na­yır. Bun­lar da la­zım­dır, an­caq yax­şı olar­dı ki, gənc bəs­tə­kar­lar iri həcm­li əsər­lə­rə mü­ra­ci­ət et­sin­lər. On­lar ba­let, ope­ra yaz­sın­lar. La­kin bu janr­la­ra mü­ra­ci­ət et­mək elə də asan de­yil. Nə üçün? Ope­ra ya­zan bəs­tə­kar dü­şün­mə­li­dir ki, bu əsər ha­ra­da ifa olun­ma­lı, ha­ra­da səs­lən­mə­li, ha­ra­da ta­ma­şa­ya qo­yul­ma­lı­dır? Bun­lar ha­mı­sı söz­süz ki, çox çə­tin bir pro­ses­dir. Ona gö­rə də gənc­lə­ri­miz iri həcm­li əsər­lər yaz­ma­ğa eh­ti­yat edir. Se­vin­di­ri­ci hal­dır ki, "Ko­roğ­lu"dan son­ra da ope­ra sa­hə­sin­də gö­zəl əsər­lər ya­ran­dı. Fik­rət Əmi­ro­vun "Se­vil", Ra­miz Mus­ta­fa­ye­vin "Va­qif" ope­ra­sı ol­duq­ca ma­raq­lı­dır. Ra­miz Mus­ta­fa­ye­vin ope­ra­sı in­di də Ope­ra və Ba­let Te­at­rı­nın səh­nə­sin­də­dir. Son il­lə­rin ən sam­ba­lı ope­ra­la­rın­dan bi­ri Fi­rən­giz Əli­za­də­nin "İn­ti­zar" ope­ra­sı­dır. Bu ope­ra­nın li­be­ret­to mü­əl­li­fi Nər­giz Pa­şa­ye­va­dır. Bu ope­ra 20 Yan­var fa­ciə­si ilə bağ­lı­dır. Bi­lir­siz ki, Azər­bay­can bəs­tə­kar­la­rı 20 Yan­var fa­ciə­si­nə, bu acı gü­nə mu­si­qi əsər­lə­ri bəs­tə­lə­yib. Bu əsər­lər sı­ra­sın­da sim­fo­ni­ya­lar, kon­sert­lər, mah­nı­lar, ro­mans­lar var. De­yər­dim, elə bir bəs­tə­kar yox­dur ki, bu mə­sə­lə­yə öz mü­na­si­bə­ti­ni gös­tər­mə­sin. La­kin iri həcm­li əsər ki­mi ope­ra jan­rın­da ilk də­fə ola­raq bu ha­di­sə­lər "İn­ti­zar" ope­ra­sın­da öz ək­si­ni ta­pıb".

Bu gün gənc bəs­tə­kar­la­rın Fik­rət Əmi­rov, Qa­ra Qa­ra­yev və di­gər bəs­tə­kar­la­rı mü­əy­yən qə­dər xa­tır­la­da bi­lir­mi? Sua­lı­na Zem­fi­ra xa­nı­mın ca­va­bı be­lə ol­du:"Üze­yir Ha­cı­bə­yo­vu ki­mə əvəz edə bi­lib­mi? Fik­rət Əmi­rov, Qa­ra Qa­ra­yev, Aq­şin Əli­za­də, Arif Mə­li­kov və di­gər bəs­tə­kar­la­rın hə­rə­si­nin öz dəst-xət­ti, öz nə­fə­si var. De­yə bil­məz­dim ki, on­la­rı kim­sə əvəz edə bi­lər. An­caq onu de­mə­li­yəm ki, bi­zim pro­fes­sio­nal mu­si­qi­miz in­ki­şaf­da­dır".

"An­caq bu gün bu sa­hə­də ifa­çı­lar da­ha çox­dur"

Z.Qa­fa­ro­va­nın söz­lə­ri­nə gö­rə, bu gün Azər­bay­can mu­si­qi­sin­də çox is­te­dad­lı ifa­çı­lar ye­ti­şib və on­lar dün­ya səh­nə­lə­rin­də Azər­bay­can bəs­tə­kar­la­rı­nın əsər­lə­ri­ni ifa edir:"Azər­bay­can mu­si­qi­sin­də çox is­te­dad­lı ifa­çı­lar ye­ti­şib. De­yə bi­lər­dim ki, bu gün ifa­çı­lıq bəl­kə də bəs­tə­kar­lıq­dan da­ha çox in­ki­şaf edir. Çün­ki bi­zim ifa­çı­la­rı­mız bəs­tə­kar­la­rın əsər­lə­ri­ni öir çox öl­kə­lər­də təb­liğ edir­lər. Əv­vəl de­yir­dik ki, ifa­çı­lar­dan Bül­bül, Rə­şid Beh­bu­dov, Müs­lüm Ma­qo­ma­yev, Po­lad Bül­bü­loğ­lu var. An­caq bu gün bu sa­hə­də ifa­çı­lar da­ha çox­dur. On­lar bey­nəl­xalq mü­sa­bi­qə­lə­rin iş­ti­ra­çı­sı və mü­ka­fat­çı­sı­dır. Bu gün elə is­te­dad­lı uşaq­lar mey­da­na çı­xır və öz­lə­ri­ni bu sa­hə­də gös­tə­rir­lər".

İra­də SA­RI­YE­VA