Şa­ir­lər, ya­zı­çı­lar bir uc­dan ya­zıb tö­kür­lər, pul ne­cə, qa­za­nır­lar­mı...

Yu­nus Oğuz: "Xa­ric­dən qo­no­rar alı­ram, am­ma biz­də mət­bəə­lər bi­zi so­yur"
Sə­hər Əh­məd: "Biz­də qo­no­rar­lar heç ki­mi ya­şa­da­caq güc­də de­yil"
İb­ra­him İl­yas­lı: "He­sab edi­rəm ki, biz­də bu mə­sə­lə qis­mən həl­li­ni ta­pıb"
Ba­ba Və­zi­roğ­lu: "Ya­zar var pul ve­rir ki­ta­bı­nı nəşr et­di­rir, ya­zar var ki­ta­bı­nın nəş­rin­dən və sa­tı­şın­dan pul alır"
Məm­məd Qə­dir: "Ya­zı­çı və şa­ir ki­ta­bı­na gö­rə əs­la do­la­na bil­mir"
Kə­nan Ha­cı: "Ümu­miy­yət­lə, nəşr olu­nan ki­tab­dan beş-on ma­na­tı he­sa­ba al­ma­saq, xe­yir, gə­lir əl­də et­mə­mi­şəm"
Müş­fiq Xan: "Ki­tab sa­tı­şı­nın xey­li azal­dı­ğı bir dövr­də bu müm­kün de­yil"
Eh­ti­ram İl­ham: "Hə­lə­lik çağ­daş Azər­bay­can ya­za­rı üçün qo­no­rar he­sa­bı­na do­lan­maq bir xə­yal ki­mi gö­rü­nür"

Dün­ya­nın ək­sər öl­kə­lə­rin­də ya­zı­çı və şa­ir öz yaz­dı­ğı ki­ta­ba gö­rə qo­no­rar alır və bu qo­no­rar­la həm ya­şa­yır, gü­zə­ra­nı­nı tə­min edir, həm də nor­mal is­ti­ra­hət et­mək im­ka­nı qa­za­nır. Bu gün Ame­ri­ka­da, Av­ro­pa öl­kə­lə­rin­də, Tür­ki­yə­də, Ru­si­ya­da və di­gər yer­lər­də ya­zı­çı­nın ki­ta­bı nəşr edi­lir­sə, onun sa­tı­şın­dan kül­li məb­ləğ­də gə­lir əl­də edir. Şa­ir və ya­zı­çı ki­ta­bı­na gö­rə həm şöh­rət qa­za­nır, həm də mad­di gə­lir sa­hi­bi olur.

Qeyd edək ki, mü­əl­li­fin işi yaz­maq­dır. Onun ha­zır məh­su­lu na­şir tə­rə­fin­dən çap olu­nur, müx­tə­lif qu­rum­lar isə onun sa­tı­şı­nı təş­kil edir. Bu da var ki, gör­kəm­li əc­nə­bi ya­zı­çı­la­rın hər bi­ri­nin na­şir­lə­ri, ya­yım­çı­la­rı var. Mü­əl­lif na­şir­lə mü­qa­vi­lə bağ­la­yır və on­la­ra uy­ğun şərt­lər əsa­sın­da ki­tab­lar nəşr edi­lir və sa­tı­şa çı­xa­rı­lır. Bu, ya­zı­çı və şa­ir üçün da­ha əl­ve­riş­li­dir. Be­lə olan hal­da, ya­zı­çı, şa­ir yaz­dıq­la­rı­nı qol­tu­ğu­na vu­rub qa­pı-qa­pı gəz­mir ki, mə­nim ki­ta­bı­mı nəşr edin. Bu ol­duq­ca nü­mu­nə­vi bir gös­tə­ri­ci­dir.

Qeyd edək ki, bu gün Azər­bay­can­da da bir sı­ra na­şir­lər müa­sir ya­zar­la­rın əsər­lə­ri­ni çap edib sa­tı­şa ve­rir. Bu ba­xım­dan ya­zı­çı və şa­ir­lə­rin mad­di və­ziy­yə­ti pis ol­ma­lı de­yil.

Möv­zu­nun ma­raq­lı ol­du­ğu­nu nə­zə­rə ala­raq onu şa­ir və ya­zı­çı­la­rın iş­ti­ra­kı ilə nə­zər­dən ke­çir­mək is­tə­dik.

Müa­sir Azər­bay­can ya­zı­çı və şa­ir­lə­ri çap olu­nan ki­tab­la­rı­na gö­rə qo­no­rar alır­mı? Ümu­miy­yət­lə, şa­ir və ya­zı­çı əsə­ri he­sa­bı­na do­la­na bi­lir­mi?

On­la­rın fi­kir­lə­ri­nə keç­mə­miş­dən əv­vəl vur­ğu­la­yaq ki, Azər­bay­can­da so­vet döv­rün­də ya­zı­çı və şa­ir­lər döv­lət xət­ti ilə çap olu­nur­du və ki­tab­la­rı­na gö­rə kül­li məb­ləğ­də qo­no­rar alır­dı. Bu qo­no­rar isə on­la­rın, be­lə de­mək müm­kün­sə, hə­ya­tı­nı də­yi­şir­di. Ya­zı­çı, şa­ir do­la­nı­şıq dər­di çək­mir­di, ye­ni ya­ra­dı­cı­lıq ax­ta­rış­la­rı ilə məş­ğul olur­du. Yə­ni bu fakt­dır və bu­nu müt­ləq qeyd et­mə­li­yik. 

"Ki­tab sa­tı­şın­dan isə da­nış­maq müm­kün de­yil"

Ta­nın­mış şai­rə, ya­zı­çı Sə­hər Əh­məd "Ba­kı-Xə­bər"ə açıq­la­ma­sın­da bil­dir­di ki, onun özü də da­xil ol­maq­la, şa­ir və ya­zı­çı­la­rın ki­tab sa­tı­şın­dan əl­də et­di­yi qo­no­ra­ra gö­rə do­lan­ma­sı müm­kün de­yil: "Biz­də qo­no­rar­lar heç ki­mi ya­şa­da­caq güc­də de­yil. Na­dir hal­lar­da qo­no­rar­la do­lan­maq müm­kün­dür. Gə­rək hər gün ya­za­san və həm də eh­ti­ya­cın olan qə­zet və sayt ol­sun. Ki­tab sa­tı­şın­dan isə da­nış­maq müm­kün de­yil. Biz­də ki­tab ba­za­rı ha­zır­da ölü və­ziy­yət­də­dir".

Qeyd edək ki, bə­zi na­şir­lə­rin id­dia­sı­na gö­rə, on­lar şa­ir və ya­zı­çı­la­rın ki­tab­la­rı­nı nəşr edib sat­maq­la mü­əl­lif­lə­rə pul qa­zan­dı­rır. Bu mə­sə­lə­yə gə­lin­cə, Sə­hər Əh­məd "şəx­sən mən bu­nu gör­mə­mi­şəm" - de­yə ca­vab ver­di.

"Nə­zə­rə alaq ki, ki­tab ma­ğa­za­la­rı­nı bar­maq­la say­maq olar"

Ta­nın­mış ya­zı­çı, müa­sir dövr­də ma­raq­lı ta­ri­xi ro­man­la­rın mü­əl­li­fi Yu­nus Oğu­zun bil­dir­di­yi­nə gö­rə, o, Azər­bay­can­da qo­no­rar al­ma­yıb. Y.Oğu­zun söz­lə­ri­nə gö­rə, an­caq öl­kə xa­ri­cin­də nəşr edi­lən ki­tab­la­rı­na gö­rə qo­no­rar alıb: "Biz­də hə­lə şə­ra­it ye­tiş­mə­yib. Xa­ric­dən qo­no­rar alı­ram, am­ma biz­də mət­bəə­lər bi­zi so­yur. Ki­ta­bın sa­tı­la­caq, sa­tıl­ma­ya­caq, on­lar üçün fər­qi yox­dur. Qa­baq­ca­dan pu­lu­nu ödə. Nə­zə­rə alaq ki, ki­tab ma­ğa­za­la­rı­nı bar­maq­la say­maq olar. "Bi­lik", "Səy­yar ki­tab­xa­na" ki­mi qu­rum­lar ya si­fa­riş ye­ri­nə ye­ti­rir, ya da qrant si­lir­lər. Hə­rə öz ba­şı­nın ha­yın­da­dır".

"Yu­nus bəy, bə­zi na­şir­lər de­yir ki, biz ya­zar­la­rın ki­ta­bı­nı çap edib on­la­ra pul qa­zan­dı­rı­rıq. De­yi­lən­lər­lə bağ­lı fik­ri­niz ne­cə­dir?" - de­yə Y.Oğuz­dan so­ruş­duq.

Sua­la onun ca­va­bı be­lə ol­du: "Ola bi­lər ol­sun, am­ma hə­min na­şir­lər xa­ric­dən qran­tın he­sa­bı­na bu­nu edir, özü də qrant ve­rə­nin si­ya­hı­sı üz­rə, yə­ni Av­ro­pa də­yər­lə­rin­dən, kos­mo­po­li­tizm­dən ya­zan­la­ra üs­tün­lük ve­ri­lir. Öz döv­lə­tin­dən, mil­lə­tin­dən ya­zan­la­ra ora­da yer yox­dur".

"Döv­lət dəs­tə­yi..."

Şa­ir Məm­məd Qə­di­rin fik­rin­cə də ya­zı­çı, şa­ir nəşr olu­nan ki­ta­bı­na gö­rə qo­no­rar ala bil­mir, al­sa da, o pu­la do­lan­maq müm­kün de­yil. M.Qə­di­rin söz­lə­ri­nə gö­rə, bu sa­hə­də döv­lət dəs­tə­yi­nə eh­ti­yac var: "Yox, ya­zı­çı və şa­ir ki­ta­bı­na gö­rə əs­la do­la­na bil­mir, bu­ra­da döv­lət dəs­tə­yi va­cib­dir!

Yal­nız döv­lə­tin is­te­dad­lı ya­zar­la­rı hi­ma­yə et­mə­si nə­ti­cə­sin­də ya­zar­lar do­la­na bi­lər. Yox­sa, çö­rək dər­di çə­kən ya­za­rın or­ta­ya sə­nət əsə­ri qo­ya bi­lə­cə­yi­nə şüb­həm var!".

"Çox ağ­rı­lı möv­zu­dur"

Ta­nın­mış ya­zı­çı Kə­nan Ha­cı da bi­zim­lə söh­bə­tin­də ya­zı­çı və şai­rin ki­tab ça­pı he­sa­bı­na do­lan­ma­sı­nın müm­kün­süz ol­du­ğu­nu de­di: "Çox ağ­rı­lı möv­zu­dur. Hər də­fə bu səp­ki­li su­al­lar­la üz­lə­şən­də özü­mü məğ­lub ki­mi hiss edi­rəm. Ya­zı­çı lə­nət­lə­nib elə bil. Təq­di­mat ke­çi­rib beş-üç dost-ta­nı­şı ba­şı­mı­za yığ­maq­la özü­mü­zü al­da­dı­rıq. Har­da­dır oxu­cu? Təq­di­mat­lar­da an­caq ya­zı­çı­la­rı gö­rü­rük. Bəs oxu­cu ni­yə yox­dur? Oxu­cu­nun is­teh­lak sə­bə­ti­nə ki­tab da­xil de­yil. Hə­qi­qət bu­dur. Biz ki­tab oxu­yan xalq de­yi­lik. Ya­xın qon­şu­muz Gür­cüs­tan ki­tab oxu­ma fai­zin­də bi­zi üs­tə­lə­yir. Be­lə olan hal­da, han­sı qa­zanc­dan, qo­no­rar­dan söh­bət ge­də bi­lər? Döv­lət ya­zı­çı­la­ra tə­qa­üd ve­rir, is­te­dad­lı gənc­lər mü­əy­yən la­yi­hə­lər­də iş­ti­rak edir. Bu çox yax­şı­dır. Am­ma in­san­lar ki­tab oxu­maq is­tə­mir. Ya­zı­çı­nı yal­nız oxu­cu xi­las edə bi­lər. Dost­la­rın im­za gün­lə­rin­də ara­da iş­ti­rak edi­rəm. Or­ta he­sab­la 50-60 ki­tab sa­tı­lır. Onu da öz həm­kar­la­rı­mız alır. Gül­mə­li rə­qəm­dir, de­yil­mi?".

Na­şir­lə­rin ya­zar­la­rın ki­ta­bı­nı çap edib on­la­ra qo­no­rar ödə­mə­di­yi­ni de­yən K.Ha­cı qeyd et­di ki, han­sı­sa na­şi­rin mü­əl­li­fə nor­mal qo­no­rar ödə­mə­si haq­qın­da mə­lu­ma­tı yox­dur: "Mə­nim o ba­rə­də mə­lu­ma­tım yox­dur. "Qa­nun" nəş­riy­ya­tı mə­nim iki ki­ta­bı­mı nəşr edib. O iki ki­tab­dan cə­mi 70-80 ma­nat qa­zanc gö­tür­mü­şəm. Mə­nim mad­di im­ka­nım ol­ma­dı­ğı üçün nəş­riy­yat çap edib. Ümu­miy­yət­lə, nəşr olu­nan ki­tab­dan beş-on ma­na­tı he­sa­ba al­ma­saq, xe­yir, gə­lir əl­də et­mə­mi­şəm. Bi­lir­si­niz, ya­zı­çı­nın 50-100 ma­nat ki­tab­dan gə­lir əl­də et­mə­si bia­bır­çı­lıq­dır. Mən Şah­baz bəy­dən qə­ti na­ra­zı de­yi­ləm. Yə­ni ra­zı­laş­ma ilə olub hər şey. O da sağ ol­sun, çap edib. Am­ma sa­tıl­ma­yan ki­tab­dan mən nə qa­zanc umum? Ümu­mi­lik­də və­ziy­yət acı­na­caq­lı­dır. Ara­da mü­ka­fat­lar ve­rir­lər, sağ ol­sun­lar. O da ol­ma­sa, və­ziy­yə­ti­miz lap dö­zül­məz olar. Ümid edək ki, gə­lə­cək­də və­ziy­yət yax­şı­ya doğ­ru də­yi­şə­cək. Hen­rix Böll de­miş­kən, bi­zim yaz­maq­dan baş­qa çı­xış yo­lu­muz yox­dur".

"Mə­nim və­ziy­yə­tim be­lə­dir..."

Ta­nın­mış şa­ir, əmək­dar in­cə­sə­nət xa­di­mi Ba­ba Və­zi­roğ­lu bi­zim­lə söh­bə­tin­də bil­dir­di ki, özü­nün oxu­cu prob­le­mi yox­dur və ki­tab­la­rı da sa­tı­lır: "Mə­nim və­ziy­yə­tim be­lə­dir. Ev­də bir nüs­xə ki­ta­bı ta­pıl­ma­yan ya­za­rın və­ziy­yə­ti...

Əl­bət­tə, mə­nim bir xoş­bəxt­li­yim də on­da­dır ki, həm oxu­cu­la­rım var, həm din­lə­yi­ci­lə­rim, həm də ta­ma­şa­çı­la­rım. Ha­mı­sı sağ ol­sun".

Bu­nun­la be­lə, B.Və­zi­roğ­lu prob­lem­lə bağ­lı fi­kir­lə­ri­ni də bil­dir­di: "Bu gün sta­bil so­vet dö­nə­min­dən fərq­li, ka­pi­tal-ba­zar iq­ti­sa­diy­ya­tı­nın hökm sür­dü­yü bir cə­miy­yət­də ya­şa­yı­rıq. Ona gə­rə də ha­mı­nı bir ar­şın­la ölç­mək müm­kün­süz­dür. Ya­zar var pul ve­rir ki­ta­bı­nı nəşr et­di­rir, ya­zar var ki­ta­bı­nın nəş­rin­dən və sa­tı­şın­dan pul alır. Bir söz­lə, hər şey əla­həz­rət ba­za­rın diq­tə­si ilə cə­rə­yan edir".

"Mə­nim iki nəş­riy­yat­la an­laş­mam var"

Əli Kə­rim adı­na Sum­qa­yıt Poe­zi­ya Evi­nin rəh­bə­ri, ta­nın­mış şa­ir-tər­cü­mə­çi İb­ra­him İl­yas­lı­nın fik­rin­cə, ki­tab nəş­ri­nə gö­rə gə­lir əl­də edən ya­zar­lar yox de­yil: "He­sab edi­rəm ki, biz­də bu mə­sə­lə qis­mən həl­li­ni ta­pıb. Mə­nim iki nəş­riy­yat­la an­laş­mam var. Tər­cü­mə və adap­ta­si­ya (iri­həcm­li əsər­lə­rin mək­təb­li­lər üçün iş­lən­mə­si) ilə məş­ğul olu­ram və bu­nun mü­qa­bi­lin­də qo­no­ra­rı­mı alı­ram. Əsər­lə­ri­nin sa­tı­şın­dan cid­di məb­ləğ­də pa­ra qa­za­nan ya­zar­la­rı­mız da yox de­yil.

Sa­də­cə, biz­də ki­ta­bın rek­la­mı, ya­yı­mı və sa­tı­şın­da cid­di prob­lem­lər var. Bu prob­lem­lər həll olu­nun­ca, hər şey yer­bə­yer ola­caq, be­lə dü­şü­nü­rəm. Axı elə ya­zar­lar da var ki, on­la­rın ki­ta­bı alın­ma­ğa la­yiq de­yil. Oxu­cu o ki­ta­ba ni­yə pul ver­mə­li­dir ki? Ki­tab ba­za­rı üçün mün­bit şə­ra­it ya­ra­dıl­ma­lı, alı­cı­la­ra se­çim im­ka­nı ve­ril­mə­li­dir.

Ya­zı­çı var ki, onun ro­ma­nı­nı re­dak­tor ola­raq oxu­yub, ça­lış­dı­ğım nəş­riy­ya­ta tək­lif et­mi­şəm və ön­cə­dən mü­əl­lif pa­ra­sı­nı ödə­mək şər­ti­lə nəşr et­mi­şik. Bü­tün si­vil şərt­lər da­xi­lin­də. Biz­də na­şir-ya­zar mü­na­si­bət­lə­ri tən­zim­lən­mə­li­dir".

"Mən bü­tün ki­tab­la­rı­ma gö­rə qo­no­rar al­mı­şam"

Ta­nın­mış ya­zar Müş­fiq Xan da bil­dir­di ki, öz ki­tab­la­rı­na gö­rə qo­no­rar qa­za­nır: "Mən bü­tün ki­tab­la­rı­ma gö­rə qo­no­rar al­mı­şam, alı­ram. Mə­nim üçün ma­raq­lı de­yil ki, kim­sə mə­nim ay­lar­la üzə­rin­də iş­lə­yib yaz­dı­ğım ro­ma­nı nəş­riy­yat he­sa­bı­na çap edə­cək, va­cib mə­sə­lə zəh­mə­tim qar­şı­lı­ğın­da ödə­ni­lə­cək qo­no­rar­dır. Ək­si­ni və baş­qa for­ma­sı­nı dü­şün­mü­rəm və dü­şü­nə bil­mi­rəm. Əl­bət­tə, da­ha yax­şı­sı ola bi­lər - yük­sək qo­no­rar. Am­ma de­yim ki, bi­zim öl­kə üçün ən yük­sək qo­no­ra­rı al­mı­şam in­di­yə qə­dər. Bun­dan son­ra nə za­man­sa ki­tab­la­rı­ma dəy­mə­yən qo­no­rar tək­lif edi­lər­sə, tə­rəd­düd­süz rədd edə­rəm. Ümu­miy­yət­lə isə, biz­də bir əlin bar­maq­la­rı­nın sa­yı qə­dər ya­zı­çı (şa­ir yox!) qo­no­rar­la az-çox do­la­na bi­lir­di, yə­ni bir ne­çə ilə bun­dan ön­cə­yə qə­dər. Am­ma in­di­ki du­rum­da - ki­tab sa­tı­şı­nın xey­li azal­dı­ğı bir dövr­də bu müm­kün de­yil. Eşit­sə­niz, inan­ma­yın. İm­za­sı­nı təs­diq et­di­yi­ni dü­şü­nən, ədə­bi ca­meə­də üz­də olan im­za­lar - han­sı­lar ki, məc­lis dost­la­rı­nı nə­zə­rə al­ma­saq, 5-10 nə­fər oxu­cu­su var, on­la­rın ye­ni ki­tab­la­rı nəşr olu­nan­da yal­nız bir ay - çap olu­nan ay çox­sa­tı­lan­lar si­ya­hı­sı­na dü­şə bi­lir və bu­nu bö­yük şövq­lə, hey­rə­ta­miz­lik­lə rek­lam edir­lər. Am­ma bu özü­nü al­dat­maq­dan baş­qa bir şey de­yil, bir ya­zı­çı­nın fa­ciə­si­dir. Mə­nim be­lə bir prob­le­mim yox­dur. Ona gö­rə də ya­ra­dı­cı­lı­ğa da­vam edi­rəm".

"Çox ar­zu­la­yıb, çox is­tə­sək də..."

Ta­nın­mış şa­ir Eh­ti­ram İl­ha­mın fik­rin­cə isə, ha­zır­da ya­zı­çı və şa­ir­lər qo­no­rar he­sa­bı­na do­la­na bil­mir. Onun söz­lə­ri­nə gö­rə, so­vet il­lə­rin­də ya­zar­lar da­ha yax­şı do­la­nıb: "So­vet dö­nə­min­də ya­ra­dı­cı adam­lar nor­mal qo­no­rar alıb, ra­hat do­la­na bi­lib. İn­di­ki vaxt­da isə ya­ra­dı­cı in­san­lar, xü­su­si­lə də ya­zar­lar mad­di kö­mək ol­ma­dan əsər­lə­ri­ni çap et­dir­mək çə­tin­li­yi­lə qar­şı-qar­şı­ya­dır. Nəş­riy­yat­la­rın bu sa­hə­də gör­dü­yü iş­lər is­te­dad­lı qə­ləm adam­la­rı üçün bir sti­mul ro­lu­nu oy­na­yır. Ən azı, əsə­ri­nin işıq üzü gör­mə­si və mü­əy­yən miq­dar­da qo­no­rar al­ma­sı mü­əl­lif üçün çox əhə­miy­yət­li­dir. Hə­lə­lik çağ­daş Azər­bay­can ya­za­rı üçün qo­no­rar he­sa­bı­na do­lan­maq bir xə­yal ki­mi gö­rü­nür. Tə­bii ki, bu­ra­da mü­əy­yən is­tis­na­lar da var. Am­ma çox ar­zu­la­yıb, çox is­tə­sək də, şa­ir və ya­zı­çı­la­rın öz ha­lal zəh­mə­ti he­sa­bı­na ala­ca­ğı qo­no­rar­la do­lan­ma­sı hə­lə xey­li müd­dət müm­kün gö­rün­mür, həm də gö­rü­nür, cə­miy­yə­ti­mi­zin özü bu­na ha­zır de­yil".

Bə­zi na­şir­lə­rin ya­zar­la­ra pul qa­zan­dır­ma­sı mə­sə­lə­si­nə gə­lin­cə, E.İl­ham de­di ki, o da var, əl­bət­tə: "Am­ma, bü­töv­lük­də, ya­zar­la­rın qo­no­rar prob­le­mi bü­tün cid­diy­yə­ti­lə qar­şı­da du­rur və cid­di qə­ləm adam­la­rı­nın ək­sə­riy­yə­ti qo­no­rar­dan da­ha çox, əsər­lə­ri­ni çap et­dir­mək ba­rə­də dü­şün­mə­li olur".

İra­də SA­RI­YE­VA