Xa­ri­ci na­ğıl­la­rı Azər­bay­can he­ka­yə­lə­ri ki­mi təq­dim edən­lər...

Xə­ya­lə Ra­is: "Bu həm mü­əl­lif hü­quq­la­rı­nın po­zul­ma­sı­dır, həm də uşaq­la­rı­mı­zı yan­lış is­ti­qa­mə­tə yö­nəlt­mək­dir"  
Gül­zar İb­ra­hi­mo­va: "Bu hər bi­ri­mi­zi na­ra­hat edən bir mə­sə­lə ol­ma­lı­dır"
Nər­giz Al­lah­ver­di­ye­va: "Bu çox təh­lü­kə­li­dir"

Uşaq­lar hər gün na­ğıl is­tə­yir. Na­ğıl­sız yat­maq is­tə­mir ba­la­ca­lar. Bu çox yax­şı­dır. Na­ğıl uşaq tə­fək­kü­rü­nü in­ki­şaf et­di­rir, yad­da­şı­nı güc­lən­di­rir, tə­xa­yü­lü­nü, ya­ra­dı­cı­lıq qa­bi­liy­yə­ti­ni ar­tı­rır. Na­ğı­la qu­laq as­ma­yan, na­ğı­lı sev­mə­yən uşaq gə­lə­cək hə­ya­tın­da özü­nü ifa­də et­mək­də çə­tin­lik çə­kir. Uşaq­la­rın in­ki­şa­fın­da, ya­ra­dı­cı tə­fək­kü­rü­nün for­ma­laş­ma­sın­da söz­süz ki, se­hir­li, cə­sur­lu­ğu, qəh­rə­man­lı­ğı tə­rən­nüm edən na­ğıl­la­rın əvəz­siz ro­lu var. Bu na­ğıl­la­rın han­sı xal­qa məx­sus ol­ma­sın­dan ası­lı ol­ma­ya­raq, uşaq­la­rın in­ki­şa­fı­na tə­kan ve­rir.

Re­al­lıq bu­dur ki, uşaq­lar əsa­sən na­ğıl oxu­maq is­tə­mir, ya ana­la­rı­nın on­la­ra na­ğıl da­nış­ma­sı­nı is­tə­yir, ya da o na­ğıl­la­ra in­ter­net va­si­tə­si­lə qu­laq asır. Bir sı­ra hal­lar­da uşaq­la­rı­mı­zın qar­şı­sı­na çı­xan na­ğıl­lar on­la­rın hə­ya­tı­na, dü­şün­cə­si­nə mən­fi tə­sir gös­tə­rir. Bu ba­xım­dan, uşaq­la­ra na­ğıl təq­dim edər­kən va­li­deyn­lər diq­qət­li ol­ma­lı­dır. Bu va­cib mə­sə­lə­dir.

Uşaq­la­rı­mız in­ter­net­dən is­ti­fa­də­ni mə­nim­sə­dik­cə, da­ha çox on­dan ası­lı olur. Bə­zən on­la­ra elə gə­lir ki, bu­ra­da na­ğı­la qu­laq as­maq ki­tab oxu­maq­dan, ya­xud na­ğı­lı ana­sın­dan eşit­mək­dən yax­şı­dır. İn­ter­net sayt­la­rın­da yer­ləş­di­ri­lən na­ğıl­la­rın bir qis­mi isə on­la­rın ya­şı­na, dün­ya­gö­rü­şü­nə uy­ğun de­yil. Biz ha­mı­mız əc­nə­bi xalq­la­rın na­ğıl­la­rı­nı oxu­mu­şuq, o na­ğıl­la­rı se­vi­rik, am­ma keç­miş çağ­lar­da bi­zə təq­dim edi­lən na­ğıl­lar sırf uşaq­lar üçün olan na­ğıl­lar idi. Biz o na­ğıl­la­rın qəh­rə­man­la­rı­na bən­zə­mək is­tə­yir­dik. Al­dı­ğı­mız in­for­ma­si­ya bi­zi müs­bət yön­də for­ma­laş­dı­rır­dı. Bu gün təq­dim edi­lən əc­nə­bi na­ğıl­lar isə ta­ma­mi­lə fərq­li­dir. Əc­nə­bi na­ğıl­lar uşaq­la­ra mən­fi is­ti­qa­mət­də təq­dim edi­lir. Ana­lo­ji hal həm son il­lər çap olu­nan nəşr­lər­də və in­ter­ne­tə yük­lə­nən vir­tu­al na­ğıl­lar­da da gör­sə­nir. Bə­la on­da­dır ki, əc­nə­bi na­ğıl­lar in­ter­net sayt­la­rın­da, müx­tə­lif vir­tu­al ka­nal­lar­da "Azər­bay­can he­ka­yə­lə­ri" adı al­tın­da təq­dim edi­lir. Na­ğı­la qu­laq asan­da isə gö­rür­sən ki, bu, sırf xa­ri­ci öl­kə xalq­la­rı­na aid na­ğıl­dır və bu­ra­da sev­gi­dən, qəh­rə­ma­nın sev­gi­li­si­nə qo­vuş­maq üçün ver­di­yi mü­ca­di­lə­dən bəhs edi­lir. Əsas prob­lem­lər­dən bi­ri on­la­rın "Azər­bay­can he­ka­yə­lə­ri" adı al­tın­da uşaq­la­rı­mı­zın şüu­ru­na aşı­lan­ma­sı­dır.

Fran­sız ya­zı­çı­sı Şarl Per­ro­nun 1697-ci il­də yaz­dı­ğı "Yat­mış gö­zəl" na­ğı­lı bir Av­ro­pa na­ğı­lı­dır. Bu­nun sa­vad­sız­ca­sı­na Azər­bay­can na­ğı­lı ki­mi təq­dim edil­mə­si nə məq­sə­di da­şı­yır? İş­baz­lar bu va­si­tə ilə uşaq­la­rı­mı­zın dü­şün­cə­si­nə ya­lan to­xu­mu əkir.

"Gö­zəl və Bəd­hey­bət", "Düy­mə­cik", "Ra­pu­sel", "Kö­kə adam", "Sin­drel­la", "Zo­luş­ka", "Şə­hər si­ça­nı və kənd si­ça­nı" və s. na­ğıl­lar əc­nə­bi na­ğıl­lar­dır. Bə­zi is­tis­na­la­rı nə­zə­rə al­ma­saq, o na­ğıl­la­rın ha­mı­sı mə­həb­bət möv­zu­sun­da­dır.   

Hans Xris­ti­an An­der­se­nin məş­hur "Ey­bə­cər ör­dək ba­la­sı" na­ğı­lı­nın "Azər­bay­can he­ka­yə­si"nə nə dəx­li var?

Bu na­ğıl­la­ra qu­laq asan­dan son­ra uşaq­la­rı­mız­da "bu bi­zim na­ğıl­lar­dır, bəs ni­yə ad­lar baş­qa cür­dür" sua­lı ya­ra­nır.

Uşaq­la­rı­mı­zın tə­fək­kü­rü­nü zə­də­lə­yən bu cür təq­di­mat­lar hə­qi­qə­tən də na­ra­hat­lıq do­ğu­rur.

Eks­pert­lər qeyd edir ki, qal­dır­dı­ğı­mız mə­sə­lə bö­yük prob­lem­dir və hər kəs bu­nun həl­li­nə ça­lış­ma­lı­dır.   

Te­atr­şü­nas Xə­ya­lə Ra­is bi­zim­lə söh­bə­tin­də mə­sə­lə­nin kök­lü şə­kil­də həl­li­nə eh­ti­yac ol­du­ğu­nu bil­dir­di: "Biz ha­mı­mız uşaq­lıq­da əsa­sən öz na­ğıl­la­rı­mı­za qu­laq as­mı­şıq. Bu na­ğıl­la­rı bi­zə nə­nə­lə­ri­miz, ana­la­rı­mız da­nı­şıb. Əc­nə­bi na­ğıl­la­rı isə xa­ri­ci ədə­biy­yat nü­mu­nə­lə­rin­dən oxu­mu­şuq. Bu na­ğıl­lar bi­zim ya­şı­mı­za uy­ğun na­ğıl­lar olub. O dövr­də na­ğı­lı tər­cü­mə edən bə­dii tər­cü­mə­çi­lər, pe­şə­kar re­dak­tor­lar on­la­rı elə sə­viy­yə­də təq­dim edir­di­lər ki, bu­ra­da uşaq psi­xo­lo­gi­ya­sı­nı baş­qa is­ti­qa­mət­lə­rə yö­nəl­dən nü­ans­lar ol­mur­du. Si­zin ak­tu­al­laş­dır­dı­ğı­nız prob­le­mə gə­lin­cə, bu mə­ni doğ­ru­dan da çox na­ra­hat edir. Ad­la­rı­nı çək­di­yi­niz na­ğıl­la­rı 10-11-ci si­nif­də oxu­yar­dıq. Yə­ni ya­şı­mı­zın o döv­rü idi ki, on­la­rı oxu­ma­ğa da­xi­li tə­lə­ba­tı­mız var­dı. Əc­nə­bi na­ğıl­lar təq­dim edi­lir­sə, on­la­rın müt­ləq han­sı xal­qa mən­sub ol­ma­sı da qeyd edil­mə­li­dir. Uşaq bil­mə­li­dir ki, din­lə­di­yi, ya­xud oxu­du­ğu na­ğıl Azər­bay­can xal­qı­na de­yil, rus­la­ra, in­gi­lis­lə­rə, al­man­la­ra, fran­sız­la­ra aid­dir. Bu na­ğıl­da o xal­qın dün­ya­gö­rü­şü, mə­də­niy­yə­ti, ai­lə­yə ya­naş­ma­sı əks olu­nur. An­caq on­la­rın "Azər­bay­can he­ka­yə­lə­ri" adı al­tın­da təq­dim edil­mə­si müs­bət gös­tə­ri­ci de­yil. Bu həm mü­əl­lif hü­quq­la­rı­nın po­zul­ma­sı­dır, həm də uşaq­la­rı­mı­zı yan­lış is­ti­qa­mə­tə yö­nəlt­mək­dir".  

X.Ra­is qeyd et­di ki, bu ki­mi çaş­qın­lıq ya­ra­dan prob­le­min ara­dan qal­dı­rıl­ma­sın­da uşaq ya­zar­la­rı­nın və mət­bu­at nü­ma­yən­də­lə­ri­nin çi­yin­lə­ri­nə bö­yük yük dü­şür. O he­sab edir ki, KİV təm­sil­çi­lə­ri və uşaq ya­zar­la­rı bu ki­mi hal­lar­la ba­rış­ma­lı de­yil: "Mət­bua­tın və uşaq ya­zar­la­rı­nın və­zi­fə­si bu ki­mi ne­qa­tiv hal­la­rı ak­tu­al­laş­dır­maq və onun qar­şı­sı­nı al­maq ol­ma­lı­dır. Çün­ki biz müa­sir dövr­də uşaq­la­rı­mı­za da­nış­ma­ğa ye­ni na­ğıl­lar, on­la­rın ma­raq­la­rı­nı tə­min edən əh­va­lat­lar, he­ka­yət­lər tap­mı­rıq. Ana­lar da məc­bur olub ey­ni na­ğıl­la­rı tək­rar­la­yır. Bu na­ğıl­lar da uşaq­lar üçün çox da ma­raq­lı ol­mur, ona gö­rə ki, hər ax­şam ey­ni na­ğıl­la­ra qu­laq asır­lar. Odur ki, in­ter­net va­si­tə­si­lə na­ğıl ax­ta­rı­şı­na çı­xır­lar. Bu da möv­cud prob­le­mi mey­da­na çı­xa­rır".

Mü­sa­hi­bi­miz, həm­çi­nin, qeyd et­di ki, uşaq ya­zar­la­rı uşaq­lar üçün yaz­sa da, o na­ğıl­lar uşaq­la­ra çat­mır, ya ya­za­rın ma­sa­sı­nın üs­tün­də qa­lır, ya da məh­dud say­da uşa­ğa ça­tır: "Uşaq ya­zar­la­rı­mız bə­zən yaz­dıq­la­rı ilə uşaq­lar­da ma­raq oya­da bil­mir. Ma­raq­lı yaz­ma­lı­dır­lar ki, uşaq­lar da on­la­rı oxu­sun. O na­ğıl­lar əc­nə­bi mə­həb­bət na­ğıl­la­rı­nın əvə­zi­nə müx­tə­lif stu­di­ya­lar­da pe­şə­kar sə­viy­yə­də səs­lən­di­ri­lib in­ter­net re­surs­la­rın­da da yer­ləş­di­ri­lə bi­lər. Uşaq da na­ğıl ax­ta­ran­da o na­ğıl­la­rı ta­par. Müa­sir ya­zar­la­rın yaz­dı­ğı na­ğıl­lar­dan heç bir tər­bi­yə­vi me­saj, in­for­ma­si­ya ala bil­mir. Bu da prob­lem­dir".

"Se­hir­li dün­ya" uşaq jur­na­lı­nın baş re­dak­to­ru, ta­nın­mış uşaq na­ğıl­çı­sı, ya­za­rı Gül­zar İb­ra­hi­mo­va (Gül­zar nə­nə) "Ba­kı-Xə­bər"ə açıq­la­ma­sın­da cid­di prob­le­mə to­xun­du­ğu­mu­zu bil­dir­di: "Ol­duq­ca va­cib bir mə­sə­lə­yə to­xu­nur­su­nuz. Bu hər bi­ri­mi­zi na­ra­hat edən bir mə­sə­lə ol­ma­lı­dır. Uşaq­la­rı­mı­za əv­vəl­cə öz na­ğıl­la­rı­mı­zı öy­rət­mə­li­yik. Xa­ri­ci na­ğıl­la­rın əley­hi­nə de­yi­ləm, hər bir xal­qın na­ğı­lı­na say­ğı və sev­gi ilə ya­na­şı­ram. Bu na­ğıl­lar da la­zım­dır. Am­ma on­la­rı se­çib təq­dim et­mək la­zım­dır. Müx­tə­lif xalq­la­rın na­ğıl­la­rı­nı "Azər­bay­can he­ka­yə­lə­ri" adı al­tın­da uşaq­la­ra din­lət­mək, bi­rin­ci­si, pla­gi­at­lıq­dır, ikin­ci­si, öz uşaq­la­rı­mı­za hör­mət­siz­lik­dir. Uşaq bil­mə­li­dir ki, qu­laq as­dı­ğı, ya­xud oxu­du­ğu na­ğıl han­sı xal­qa aid­dir. Bi­zim pla­gi­at na­ğıl­la­ra eh­ti­ya­cı­mız yox­dur axı. Həm özü­mü­zün zən­gin na­ğıl­la­rı­mız var, həm də keç­miş­də, in­di də uşaq ya­zar­la­rı­mız bu möv­zu­ya mü­ra­ci­ət edib.

Müx­tə­lif, adı bi­lin­mə­yən stu­di­ya­lar­da "is­teh­sal" edi­lən bu na­ğıl­lar bi­zə yax­şı heç nə ver­mir. İş­baz­la­rı diq­qət­li ol­ma­ğa ça­ğı­rı­rıq. On­lar uşaq­la­rı se­vir­sə, gə­lə­cə­yi­mi­zi dü­şü­nür­sə, bu iş­lər­dən əl çə­kib nor­mal işin qul­pun­dan ya­pış­sın. Uşa­ğa bi­rin­ci öz dün­ya­gö­rü­şü­mü­zü təl­qin et­mə­li­yik, on­la­ra ai­lə də­yər­lə­ri­mi­zi, ta­ri­xi­mi­zi mə­nim­sət­mə­li­yik. Ye­nə də de­yi­rəm, mən əc­nə­bi na­ğıl­la­rın əley­hi­nə de­yi­ləm, an­caq on­la­rın ara­sın­dan se­çib uşaq­la­ra aid olan­la­rı təq­dim et­mək la­zım­dır. Mə­həb­bət mo­ti­vi­ni əks et­di­rən əc­nə­bi na­ğıl­la­rı ciz­gi film­lə­ri­nin gö­rün­tü­lə­ri əsa­sın­da təq­dim et­mək düz­gün de­yil. Bu­ra­da bir ne­çə tə­rəf­dən mü­əl­lif hü­quq­la­rı tap­da­nır. Ol­maz be­lə şey. Bu na­ğıl­la­rın ək­sə­riy­yə­ti­nin sev­gi möv­zu­sun­da ol­ma­sı uşaq­la­ra pis tə­sir edir. Bu on­lar­da həm bio­lo­ji, həm də psi­xi cə­hət­dən er­kən oyan­ma ref­leks­lə­ri ya­ra­dır. Uşaq oyun­caq­la oy­na­ma­lı, se­hir­li na­ğı­la qu­laq as­ma­lı, onu tər­bi­yə edən ki­tab­lar oxu­ma­lı­dır. Am­ma 6-7 yaş­lı uşa­ğa mə­həb­bət möv­zu­sun­da na­ğıl­lar ve­rir­lər ki, bu­na qu­laq as­ma­lı­san. Bu, uşaq­la­rı­mı­zın gə­lə­cə­yi­ni təh­lü­kə­yə atır. Bu na­ğıl­lar va­si­tə­si­lə uşaq­la­rı­mı­zın bey­ni­nə, şüu­ru­na is­tə­dik­lə­ri in­for­ma­si­ya­nı yer­ləş­di­rə bi­lir­lər. Rek­lam olu­nan nə var­sa, uşaq ona qa­çır. Əc­nə­bi­lə­rin öz uşaq­la­rı­na qu­laq as­dır­ma­dı­ğı na­ğıl­la­rı bə­zi iş­baz­la­rın bi­zim uşaq­la­ra din­lət­mə­si yax­şı hal de­yil. Mən İta­li­ya­da olan­da bir şey mü­şa­hi­də et­dim, on­la­rın te­le­ka­nal­la­rın­da uşaq tər­bi­yə­si­nə zidd ki­çik bir in­for­ma­si­ya be­lə yox idi. Am­ma biz­də isə, tə­əs­süf ki, on­la­rın mə­həb­bət na­ğıl­la­rı­nı uşaq­la­ra təq­dim edib on­lar­da öpüş­mək və s. hiss­lər oya­dı­rıq. Bi­zim uşaq­lar sa­vad­lı, və­tə­nə, xal­qa ya­rar­lı, cə­sur, hu­ma­nist uşaq­lar ki­mi bö­yü­mə­li­dir. Qan-qa­da sa­çan, öl­dür­mək, vu­rub-yıx­maq səh­nə­lə­ri olan na­ğıl­la­rı uşaq­la­rı­mı­za ve­rib on­la­rın psi­xi­ka­sı­nı zə­də­lə­mə­yək".

G.İb­ra­hi­mo­va onu da qeyd et­di ki, özü yaz­dı­ğı uşaq na­ğıl­la­rı­nı "You­Tu­be"da yer­ləş­di­rib. Onun söz­lə­ri­nə gö­rə, bu na­ğıl­la­ra küt­lə­vi ma­raq var: "Mə­nim na­ğıl­la­rı­mı oxu­yan­lar  çox­dur. Çox ar­zu edər­dim ki, stu­di­ya­lar mə­nim və həm­kar­la­rı­mın na­ğıl­la­rı­nı səs­lən­di­rib in­ter­ne­tə qoy­sun. Çün­ki biz uşaq­la­rı­mı­zın dün­ya­gö­rü­şü­nə uy­ğun na­ğıl­lar ya­zıb on­la­rı və­tən­pər­vər­lik ru­hun­da, cə­sur, hu­ma­nist ye­tiş­dir­mək is­tə­yi­rik. Mə­sə­lə bu­ra­sın­da­dır ki, bu gün bə­zi na­şir­lər bi­zim na­ğıl­çı­la­rı de­yil, əc­nə­bi na­ğıl­la­rı ne­cə gəl­di tər­cü­mə et­di­rib ti­raj­la­yır. Öz ya­zar­la­rı­mı­zın əsər­lə­ri­ni çap edin ki, uşaq­la­rı­mız biz­dən in­for­ma­si­ya al­sın".

Psi­xo­loq Nər­giz Al­lah­ver­di­ye­va isə diq­qə­ti psi­xo­lo­ji mə­sə­lə­yə yö­nəl­dir. O he­sab edir ki, uşaq­la­ra er­kən yaş­da əc­nə­bi na­ğıl qəh­rə­man­la­rı­nın ta­nı­dıl­ma­sı yax­şı ten­den­si­ya de­yil. Onun fik­rin­cə, bu, uşaq­la­rın öz kö­kü­müz­dən uzaq­laş­ma­sı­na gə­ti­rib çı­xa­ra bi­lər: "Bu çox təh­lü­kə­li­dir. Ça­lı­şın uşaq­lar o cür ciz­gi film­lə­ri­nə bax­ma­sın, o na­ğıl­la­ra qu­laq as­ma­sın. Bi­rin­ci­si, tər­cü­mə pis edi­lib, ikin­ci­si, səs­lən­dir­mə key­fiy­yət­siz­dir, üçün­cü­sü də mə­həb­bət na­ğıl­la­rı uşaq­lar üçün de­yil".

İra­də SA­RI­YE­VA