Vətənin köksündə Qarabağ boyda bir yara var. Hər kəs bu yaranı sarımaq istəyir, ancaq təəssüf ki, sarımaq mümkünsüzdür. Ədəbiyyat adamları, şair və yazıçılar Qarabağ mövzusuna sıx-sıx müraciət edir və bu mövzuda xeyli ədəbiyyat nümunələri yaranıb. Azərbaycan ədəbiyyatında qadın yazıçı və şairələrin yaratdığı əsərlər xüsusilə seçilir.
Bu ifadənin əleyhinə olsaq da, amma reallıqdan çıxış etsək, Azərbaycan ədəbiyyatında qadın ədəbiyyatı adlanan bir deyim də formalaşıb. Əlbəttə, ədəbiyyatda qadın və kişi söhbəti yoxdur, əsas yaradılan əsərdir.
Ən yaralı yerimiz olan Qarabağ mövzusu ədəbiyyatda işıqlandırılıb, bu yöndə ciddi əsərlər meydana çıxıb. Doğrudur, hələ bu biz istəyən səviyyədə olmasa da, ortalıqdakı əsərlər bir az ürəyimizə sərinlik gətirir.
Azərbaycan qadını cəmiyyətin bütün sferalarında təmsil oluna bilir və hər kəs öz sahəsində işlər görür.
Qarabağ mövzusunda ədəbiyyatın formalaşmasında Azərbaycanın qadın şairə və yazıçılarının rolu hansı səviyyədə görsənir?
Mövzuya sözsüz ki, hər bir ekspertin öz baxışı, yanaşması oldu.
Qarabağ mövzusunda ədəbiyyatın formalaşmasında qadınların rolunu şərh edən Azərbaycan Respublikası "Xatirə kitabı" redaksiyasının baş redaktoru, tanınmış şairə Nəzakət Məmmədli bildirdi ki, müharibə ağrısını qadın daha dərindən hiss edir, yaşayır. Onun sözlərinə görə, bu baxımdan qadın yazarların yaradıcılığından müharibə mövzusu daha böyük ağrı-acı ilə keçir: "Ümumiyyətlə, müharibələrin əziyyətini çəkən, onun ağır yükünü daşıyan ən çox qadınlar olur. Oğlunu, qardaşını, ərini itirən anaların ömrü də elə şəhid ömrü kimidir. Onların ömrü, həyatı da itirdikləri ilə bərabər şəhid olur. Müharibə mövzusu qadınlara daha çox yaxın olur desəm yanılmaram. Bu istiqamətdə ədəbiyyatın formalaşmasında ağrı-acı çəkən, onu yazıya çevirən qadınların rolu əvəzsizdir. Bu da ondan irəli gəlir ki, qadınlarımız müharibənin əziyyətini çiyinlərində və ürəklərində daşıyır. Qarabağ müharibəsini hamımız yaşadıq. Bu elə bir məsələdir ki, ona heç bir qadın yazıçı, şair biganə yanaşa bilməz. Bu müharibə bizim gözümüzün qarşısında baş verdi, nə qədər övladımızı şəhid verdik. Mənim özümün də yaradıcılığımda bu mövzu əks olunub, "Şəhid zirvəsi" adlı böyük bir poema yazmışam. "Bağışlama bizi, Vətən" adlı şeirim var. Hətta hər kəs hansısa bir günahına görə Allahdan onu bağışlamağı xahiş edir, amma mən Vətənin bizi bağışlamasını istəmirəm, çünki Vətən qarşısında çox böyük günahlarımız var. Elə bilirəm ki, bizim artıq Vətəndən əfv diləməyə haqqımız yoxdur.
Mənim taleyimi Qarabağ mövzusu ilə birləşdirən "Xatirə kitabı" oldu. Hər gün qarşılaşdığım vəziyyət, eşitdiyim mövzu birbaşa Qarabağla, şəhidlərlə, şəhid ailələri ilə bağlı olur. Tez-tez yanıma şəhid atası, şəhid anası, şəhid həyat yoldaşı, şəhid övladı, şəhid qohumları gəlir. Şəhid ailələri öz itirdiyini axtarmaq üçün bizim redaksiyanın qapısını döyür. Mən hər gün Qarabağ müharibəsinin ağrısını yaşayıram və bunlar yaradıcılığımda da əks olunur. Bu redaksiya mənim üçün bir səngərdir, elə bilirəm ki, mən buradan döyüşürəm. İndiyə qədər çap etdiyimiz kitablara baxıram, orada yatan talelər, qırılan ömürlər, məhv olan ümidlər, gözü yolda qalan analar, bacılar, balalar, qadınlar... Bu ağrını yaşamaq çətindir.
Yazıçı şair və qadınlarımız üçün Qarabağ mövzusu çox həssas bir nöqtədir. Bu ağrı, dərd sanki qadın üçün biçilib. O bu ağrını daha içdən duyur, hiss edir, yaşayır".
N.Məmmədova qeyd etdi ki, Qarabağ mövzusu onu bir yazar kimi çox ağrıdır. O hesab edir ki, bu mövzunu gələcək nəsillərə ötürməməliyik: "Kaş ki, qələbəni görəydik. Bundan sonra yaranan ədəbiyyat qələbə ruhlu olaydı. Bizdən sonra gələn nəsil bu ağrı-acını yaşamayaydı".
Əli Kərim adına Poeziya Evinin direktoru, şair İbrahim İlyaslı bizimlə söhbətində bildirdi ki, Qarabağ mövzusu ədəbiyyatımızda geniş şəkildə tərənnüm edilib. Onun sözlərinə görə, kişi yazıçı və şairlərlə yanaşı, qadın şairə və yazıçılar da bu mövzuya müraciət edib: "Qarabağ mövzusu millətini, məmləkətini sevən hər bir yazarın ən yaralı yeridir təbii ki... Bu mənada qadın yazarlarımız mövzuya daha həssas yanaşa bilər. Amma, istənilən halda, sonuc istedada bağlıdır. Düşünürəm ki, istedadlı xanım yazarlarımızın da bu mövzuda ciddi əsərləri yox deyil. Nasirlərdən Natəvan Dəmirçioğlunun və Almaz Sahilənin, şairələrdən Fərqanənin və Adilə Nəzərin bu mövzuda yazılmış əsərlərini təqdirəlayiq hesab edirəm".
"Ulduz" jurnalının şöbə müdiri, tanınmış şairə Fərqanə Mehdiyeva mövzu ilə bağlı "Bakı-Xəbər"ə bildirdi ki, o, Qarabağ müharibəsi başlayan zamandan mütəmadi olaraq bu mövzunu yaradıcılığının əsas dəst-xətti seçib: "Qarabağ mövzusu nəinki qadın yazarların, bütün qələm adamlarının ən yaralı nöqtəsidir. Qadınlarımızın yaradıcılığında bu mövzuya daha çox rast gəlmək mümkündür. Sona Vəliyevanın, Məlahət Yusifqızının, Həyat Şəminin, Nəzakət Məmmədovanın, Narıgülün və başqalarının yaradıcılığı bu hissə, bu ağrıya köklənib. Öz yaradıcılığıma gəldikdə, mənim də yaradıcılığımda bu mövzuya geniş yer verilib.
"Qırmızı geyinə bilməyir anam", "Uşaq bağçasından gəlin köçən qız", "Laçınsız Laçını oynama qardaş", "Daşyonanla söhbət", "Şəhid şairlərimizə" və başqa şeirlərim Qarabağ mövzusundadır. Bəzən yaradıcılığımı izləyənlər məni Qarabağlı kimi tanıyır. Hətta bir dəfə Laçının işğalı günü Azərbaycan Televiziyası məni verilişə dəvət etmişdi.
Qarabağ hadisələri başlayandan mənim sevgi şeirləri yazmağa nə əlim gəlir, nə də ürəyim. Qarabağa atılan mərmilərin qəlpələri mənim sevgi şeirlərimə dəydi...
Şeirlə bölürəm bu tən dərdimi,
Varaqlar üstündə bitən dərdimi,
Yazıram yurd-yuva, Vətən dərdimi,
Sevgi şeirləri yaza bilmirəm.
Anam rəhmətlik 1941-45-in ağrılarını yaşadı... Qırmızı donu, qırmızı yaylığı boğçasında qaldı. Mən isə Qarabağın ağrısını yaşayıram. Kaş Qələbə gününü görə biləydim və yenidən sevgi şeirləri yazaydım. Kaş ki, o gün tez gələydi".
Tanınmış şair Namiq Dəlidağlının fikrincə də hələ Qarabağ mövzusunda müharibənin reallığını tam təsvir edən əsər yaranmayıb: "Bəri başdan deyim ki, yaradıcılıq məsələsində cinsi ayrı-seçkiliyin tərəfdarı deyiləm. Müharibə mövzusunda qadın yazarlar, adətən, insanları daha çox sülhə, barışığa səslədiyi halda, əks cinsin nümayəndələri savaşmağı, döyüşü, qana qanla cavab verməyi daha üstün tutur.
Qeyd edim ki, hər hansı bir hadisənin ədəbiyyata gətirilməsi, onun motivləri əsasında yazılan əsərlər zamanın ixtiyarına buraxılmalıdır. Çünki hamımız bilirik ki, II Dünya Müharibəsi haqqında ən gözəl əsərlər savaşdan 20-30 il sonra yazılıb. Bu nöqteyi-nəzərdən yanaşsaq, hesab edirəm ki, reallığı tam açıqlığı ilə təsvir edən bir əsər yazılmayıb hələ. Çünki burada baş verənlərin mahiyyətini anlamaq, dərk etmək üçün mütləq zaman lazımdır.
Ədəbiyyat reallığın insan təfəkküründə obrazlı əksi olduğu üçün, onu qavramaq, hadisələri şüur süzgəcindən keçirmək lazımdır.
Qarabağ mövzusunda qadınların roluna gəldikdə isə, etiraf etmək istəyirəm ki, qadınlar bu sahədə hələ öz sözlərini deməyib. Bunu 2 səbəblə bağlayardım: Qarabağ müharibəsində xalqın mənəviyyatına, qüruruna dəymiş zərbənin ağırlığı; tarixi gerçəkliklərin tam aydın olmaması.
Digər bir tərəfdən, qadın yazarlarımıza öz iradımı bildirmək istəyirəm. Bir yerdə ki, insana bəxş olunmuş ən əvəzsiz nemət- həyat əlindən alınır, bununla müqayisədə cılız görünən itkilərdən yazmayın. Hər şeyi qaytarmaq olur. Həyat və sağlamlıqdan başqa".
Tanınmış şairə və telejurnalist Telli Pənahqızı bizimlə söhbətində bunları dedi: "Əslində, mən peşəkar ədəbiyyatda "qadın və kişi yazarlar" bölgüsünün qəti əleyhinəyəm. Mənim üçün istedadlı yazıçı ve ya şair anlayışı daha önəmlidir, yetər ki, yazmağı bacarsın, oxucuya təzə nəsə desin, onun mənəvi aləminə, duyğularının alt qatına nüfuz etməyi, cəmiyyətin diqqətini hər hansı bir problemin həllinə yönəltməyi bacarsın. Qarabağ mövzusuna ayrıca götürülmüş bir məsələ kimi baxmaq da caiz deyil. Bu, 200 ildən bəri zaman-zaman gündəmə gələn, günahsız insanların faciəsi ilə bir müddət masaya yatırılan və sonda bizim xalqın məğlubiyyəti hesabına əldən gedən torpaqların hay-harayının ədəbiyyatda pərakəndə əks olunmasından başqa bir şey deyil. Halbuki, bu mövzuya dəfələrlə müraciət olunub, lakin yenə sirlər, olanlar və yaşanan olaylar çözülməyib, hardan baxsan yenə bir boşluq, bir natamamlıq, tarixi məqamların hələ də tam açılmadığı görünməkdədir. Elə buna görə də Qarabağ mövzusunda yazarın necə yazmağı mənim üçün önəmlidir, onun kişi və ya qadınlığı yox! Həm də düşünürəm ki, qadınların romantik-lirik duyğularından daha çox kişilərin dəmir məntiqi və soyuqqanlı yanaşma manerası daha önəmlidir bu məsələdə".
Tanınmış şair Səlim Babullaoğlunun fikrincə isə, qadınlar bu sahədə əlindən gələni edib və etməkdədir: "Qarabağ təkcə torpaq və döyüş, torpaq və döyüşdən bəhs edən ədəbiyyat deyil ki, kimsə bunu yalnız, yaxud daha çox kişilərin yaza biləcəyi Heminqueyvari ədəbiyyat hesab etsin.
Qarabağ birinci Qarabağa aparıb çıxaran mənəvi çürüməmiz və səhvlərimiz deməkdir; satqınlıq, yalançı internasionalizm, ən əsası yalançı vətənpərvərlik adı altında hər cür əclaflıq deməkdir. Yalnız bundan sonra döyüşlər, şəhidlər, torpaq itkisi, qaçqınlar, faciələr, valideynlərini itirmiş uşaqlar və sair deməkdir. Qarabağ, ən nəhayət, illərlə uzanan mənasız danışıqlar, laqeyd dünya və bu kimi şeylərdir. Sadalanan bu problemlərə bir kişilərin baxışı var, bir də qadınların. Odur ki, qadınların rolunu belə görürəm. Həyatımızda qadınların rolu və yeri nə qədərdirsə, bu məsələdə də elədir. Elə olmalıdır. Övlad itkisinin bir ata üzü var, bir ana üzü. Sevgilisi döyüşdən qayıtmaq hadisəsinin ancaq qadın üzü var. Bu xüsusda deyə biləcəklərimiz çox ola bilər...".
Müəlliflərə gəlincə, S.Babullaoğlu qeyd etdi ki, Firuzə Məmmədlinin, Nurəngiz Günün, Sara Nəzirovanın, Ülviyyə Tahirin əsərləri var ki, onlar bu mövzuya həsr edilib: "Məsələn, Nurəngiz Günün "Xocalı simfoniyası" poeması var, Ülviyyə Tahirin "Erməni lavaşı" hekayəsi".
Tanınmış şairə Aləmzər Sadıqqızının sözlərinə görə, müasir Azərbaycan ədəbiyyatında öz imzası, yaradıcılıq dəst-xətti ilə seçilən hər bir yazar bu mövzuda söz deyib: "Hər bir qadın yazarda Qarabağ mövzusu var. Elə mən özüm də bu mövzuda az yazmamışam. Hətta bütün məqalələrimdə, müsahibələrimdə, esselərimdə bu mövzuya toxunmuşam. Hətta adi sevgi şeirlərimdə belə mütləq bir yanaşma var. Mən bu mövzuda yazılan əsərlərdən Nüşabə Məmmədlinin "Zəngulə" povestini qeyd etmək istəyirəm. Başqa əsərlər yadımda qalmasa da, deyə bilərəm ki, bu mövzu hər bir qadın yazarın yaradıcılığından qırmızı xətt kimi keçir".
Qeyd edək ki, yazıçı Nüşabə Məmmədlinin "Zəngulə" povesti olduqca dəyərli bir əsərdir. Hətta müəllif "Zəngulə" əsərinə görə Rusiya Federasiyasının Yazıçılar İttifaqı tərəfindən milli ədəbiyyatımıza verdiyi sanballı töhfəyə görə Q.R.Derjavin adına ordenlə təltif edilib.
Bu əsər haqqında fikir bildirən tanınmış şairə Firuzə Məmmədli qeyd edir ki, N.Məmmədlinin bu əsəri olduqca dəyərlidir: "..."Zəngulə" bir yurdun, bir elin, bir ölkənin, bir xalqın fəryadıdır, korun-korun közərən, közərdikcə yanğısı artan, artdıqca xəcalətdən köynək-köynək ət tökdürən ittihamıdır. İntiqam tələbidir, kişilik, qeyrət çağırışıdır. O vaxt, o gün çoxumuz bilmədik ki, nə az-nə çox, düz bir əsr ərzində atasından, babasından xəyanət, qəddarlıq, vəhşilik, ikiüzlülük, quduzluq, tamahkarlıq, biclik öyrənə-öyrənə bunu nəsil-nəsil dünyaya gələn körpələrinin qanına-canına ana südü ilə yeridən mənfur qonşularımız - əsl düşmənlərimiz pəh-pəhlə tikib şəhərə çevirdiyimiz, yüksək tribunalardan şəhər saldığımızı dönə-dönə vurğulayıb fəxr etdiyimiz Xocalının, gözü yolda qalan, yalan vədlərin dadı damağından getməyən Xocalımızın və orada artıq neçə aydan bəri əlbəyaxa döyüş şəraitində yaşayan əhalisinin başına nələr gətirdi. Bir il sonra isə "Məscidlərin qənim mənə, Girəmmədim qollarına" deyəcəyəm. Amma o zaman televiziya "Xəbərlər"i Xocalıya hücum olduğunu, bir neçə nəfərin əsir düşdüyünü və öldürüldüyünü deməklə emosiyaların başına ip sala bildi.
Bəs sonra nələr meydana çıxdı? Demək, eşitmək azdır. Gözlər gərək idi bu müsibəti görməyə, ağlamağa, ağlatmağa. Nüşabə xanım sözün, duyğunun, hissin min-bir çaları ilə bu cəhənnəmin iç üzünü açıb-tökür. Yox, bu cəhənnəmin içərisinə girir, oradakı qurbanlarla birgə yanır-yaxılır; Nüşabə dilinin ötkəmliyi baş vermiş hadisələri elə real epizodlarla əyaniləşdirir ki, tonqala dönmüş Xocalının ağrısını, abır-həyası tökülmüş qız-gəlinin xəcalətini sümüyündə, iliyində duyursan. Duyur və hələ də nəyisə gözlədiyini görə-görə qovrulursan".
F.Məmmədli qeyd edir ki, "Zəngulə" təkcə olmuşların fəryadını bu günə çatdırması, itirilmiş torpaqlarımızın qaytarılması uğrunda döyüş təbillərini səsləndirməsi ilə deyil, mənfur düşmənlərimizin heç vaxt çıxarılmayan tamah dişinə qarşı daim əldə silah hazır olmağa, içimizdə qoyun dərisinə girmiş canavar kimi adımızı, soyadımızı özəlləşdirib kefi kök, damağı çağ yaşayan, müharibənin odu-alovu içərisində iki tərəfə işləyən anası erməni Qurgenlərə, ocağımızın başında gəlin olub yarı erməni, yarı türk nəsil artıran və erməni qarışığı olduğunu heç vaxt unutmayan gülbəndlərə qarşı ayıq-sayıqlığa çağırışı ilə də qiymətli bir əsərdir: "Qarabağ mövzusunda yazılmış bədii əsərlər sırasında özünəməxsus yeri olan bu povestin əlamətdar cəhətlərindən biri də onunla bağlıdır ki, yazıçı hadisələrin təsvirində seyrçi deyil, iştirakçıdır. O, oxucunu hadisələrin əsiri edir. Əsirlikdən qəribliyə düşən, burada da talesizliyin əsiri olan gənc bir azərbaycanlı qızın iztirabları ilə yaşayan oxucu bədii əsər oxumur, bütöv bir müharibə keçir, bütöv bir müsibət yaşayır.
Bu bizik, əziz oxucu. Bu bizim müsibətimizdir. Qarabağ qara bəxt deyil. Biz bunu sübut etməliyik!".
İradə SARIYEVA
