Na­zir Əh­məd­li Azər­bay­can aşıq­şü­nas­lı­ğı­nın cid­di prob­lem­lə­ri­ni qal­dır­dı - FOTO

Azər­bay­can aşıq ədə­biy­ya­tı­nın for­ma­laş­ma­sın­da müs­təs­na xid­mət­lə­ri olan qüd­rət­li aşıq­la­rı­mız haq­qın­da on il­lər­dir ma­raq­lı mə­qa­lə­lər, dis­ser­ta­si­ya­lar, ki­tab­lar ya­zı­lır. Təd­qi­qat xa­rak­te­ri da­şı­yan hər bir nəşr nü­mu­nə­si­nin hə­rə­si öz-öz­lü­yün­də diq­qət çə­kir. Bu­ra­da ulu ozan­la­rın, us­tad­la­rın hə­yat və ya­ra­dı­cı­lı­ğı haq­qın­da ya­zı­lan əsər­lər, el­mi iş­lər xü­su­si­lə diq­qə­ti cəlb edir.

Bi­li­rik ki, aşıq­şü­nas­lıq elm sa­hə­si ki­mi şi­fa­hi xalq ya­ra­dı­cı­lı­ğı­nın ay­rı­ca bir qo­lu­nu təş­kil edir. Aşıq ədə­biy­ya­tı­nın araş­dı­rı­cı­la­rı­nın mey­da­na çı­xar­dı­ğı hər bir fakt, bil­gi, söz­süz ki, təq­di­rə­la­yiq­dir. Bu­nun­la ya­na­şı, bə­zən aşıq­la­rın ölüm və do­ğum ta­rix­lə­ri ilə bağ­lı or­ta­ya çı­xa­rı­lan, çap olu­nan fakt­lar mü­ba­hi­sə do­ğu­rur. Ək­sər hal­lar­da alim­lər, zi­ya­lı­lar bu mə­sə­lə­də fi­kir ay­rı­lı­ğı qar­şı­sın­da qa­lır. Bir ne­çə də­fə bu möv­zu gün­də­mə gə­ti­ril­sə də, tez bir za­man­da qa­pa­dı­lıb. Əl­bət­tə, aşıq­şü­nas­lı­ğın qar­şı­sın­da du­ran əsas və­zi­fə­lər­dən bi­ri aşıq­la­rın bi­oq­ra­fi­ya­sı­nı ya­zar­kən, ça­pa ha­zır­la­yar­kən da­ha də­qiq, sə­hih mə­lu­mat­la­ra əsas­lan­maq­dır. İn­di­yə qə­dər bə­zi aşıq­la­rın do­ğum və ölüm ta­ri­xi­nin təx­mi­ni ve­ril­mə­si fakt­la­rı ilə üz-üzə qal­mı­şıq. Hət­ta ən ta­nın­mış, şöh­rət­li si­ma­la­rın be­lə, ya­xın ta­rix­də ya­şa­ma­la­rı­na bax­ma­ya­raq, bi­oq­ra­fi­ya­la­rı­nın də­qiq in­for­ma­si­ya­lar əsa­sın­da iş­lən­mə­mə­si­nə da­ir mü­la­hi­zə və id­dia­lar var.

Ata­türk Mər­kə­zi­nin şö­bə mü­di­ri, bir ne­çə ki­tab mü­əl­li­fi Na­zir Əh­məd­li "Haqq- na­haqq se­çi­lər haqq di­va­nın­da" ki­ta­bı­nı ba­rə­sin­də da­nış­dı­ğı­mız möv­zu­ya həsr edib.

N.Əh­məd­li uzun il­lər apar­dı­ğı təd­qi­qat­lar sa­yə­sin­də üzə çı­xa­rıb ki, aşıq Ələs­gər də da­xil ol­maq­la, bir sı­ra aşıq­la­rın ölüm ta­rix­lə­ri in­di­yə qə­dər çap olu­nan mə­lu­mat­lar­da səhv ve­ri­lib. Əl­bət­tə, Na­zir mü­əl­li­min fi­kir­lə­ri­nə heç bir şərh ver­mək fik­ri­miz yox­dur, sa­də­cə, onun irə­li sür­dü­yü fi­kir­lər­lə si­zi ta­nış et­mək is­tə­yi­rik.

Ata­türk Mər­kə­zi­nin rəh­bə­ri, əmək­dar elm xa­di­mi, aka­de­mik, mil­lət və­ki­li Ni­za­mi Cə­fə­ro­vun el­mi re­dak­tor­lu­ğu və təd­qi­qat­çı-jur­na­list, AMEA-nın Folk­lor İns­ti­tu­tu­nun əmək­da­şı Əli Şa­mi­lin ver­di­yi rəy əsa­sın­da çap olu­nan "Haqq-na­haqq se­çi­lər haqq di­va­nın­da" ki­ta­bın­da mü­əl­lif müx­tə­lif fi­kir və mü­la­hi­zə­lər irə­li sü­rür və on­la­rı el­mi şə­kil­də izah edir.

Nəş­rin an­no­ta­si­ya­sın­da qeyd edi­lir ki, XIX əsr­də ya­şa­mış aşıq Ələs­gər, aşıq Alı, Ağ Aşıq, aşıq Sö­yün (Hü­seyn) Şəm­kir­li, şa­ir Məm­məd­hü­seyn, Göy­çə­li aşıq Mu­sa və baş­qa­la­rı­nın do­ğum ta­rix­lə­ri ye­ni ar­xiv sə­nəd­lə­ri əsa­sın­da mü­əy­yən­ləş­di­ri­lib və folk­lor­şü­nas­lı­ğı­mız­da­kı boş­luq­la­rın ara­dan qal­dı­rıl­ma­sı yo­lun­da ta­ri­xi ad­dım sa­yı­la­caq də­qiq­ləş­dir­mə­lər apa­rı­lıb:"Mü­əy­yən edil­miş­dir ki, yu­xa­rı­da ad­la­rı çə­ki­lən sə­nət­kar­la­rın yaş­la­rı xey­li şi­şir­dil­miş­dir.

Mü­əl­lif XIX əsr­də ya­şa­mış və ad­la­rı in­di­yə qə­dər el­mi ic­ti­ma­iy­yə­tə mə­lum ol­ma­yan aşıq Qa­qa, şa­ir Mus­ta­fa və aşıq Rüs­təm ki­mi sə­nət­kar­la­rı da üzə çı­xar­mış­dır".

Mü­əl­lif ta­ri­xin hə­min dövr­lə­ri­nə sə­ya­hət edə­rək ar­xiv­lər­dən üzə çı­xar­dı­ğı fakt­la­rı oxu­cu­la­ra təq­dim et­mək­lə he­sab edir ki, on­la­rın yaş­la­rı ilə bağ­lı mü­ba­hi­sə­lə­rə son qo­yul­ma­lı­dır.

Ki­ta­ba "Hə­qi­qə­tin ar­dın­ca, ya­xud el­mi re­dak­tor­dan" sər­löv­hə­li ön söz ya­zan aka­de­mik Ni­za­mi Cə­fə­rov aşıq Ələs­gər­lə bağ­lı qeyd edir:"Eti­raf edək ki, Azər­bay­can söz sə­nə­ti­nin dü­ha­la­rın­dan aşıq Ələs­gə­rin hə­ya­tı, xü­su­si­lə 22 mart 1821-ci il­də Göy­çə ma­ha­lı­nın Ağ­kil­sə kən­din­də ana­dan ol­ma­sı ədə­biy­yat ta­rix­şü­nas­lı­ğın­da kəs­kin eti­raz do­ğur­ma­sa da, vax­ta­şı­rı mü­əy­yən mü­ba­hi­sə­lə­rin möv­zu­su ol­muş­dur. La­kin eti­bar­lı sə­nəd­lə­rin yox­lu­ğu (və bir sı­ra təd­qi­qat­la­rın bu "yox­luq"dan is­ti­fa­də, əs­lin­də sui-si­ti­fa­də edə­rək müx­tə­lif şa­yiə­lə­rə əsas­lan­ma­la­rı) hə­min mü­ba­hi­sə­lə­rin, prin­sip eti­ba­ri­lə, bir ye­ku­na var­ma­dan nə­ti­cə­siz qur­tar­ma­sı­na gə­ti­rib çı­xa­rır­dı...

Na­zir Əh­məd­li XIX əs­rin 20-ci il­lə­ri­nin so­nu və 30-cu il­lə­ri­nin əv­vəl­lə­rin­dən baş­la­ya­raq Qaf­qaz ca­ni­şin­li­yi tə­rə­fin­dən xü­su­si də­qiq­lik­lə tər­tib edil­miş İrə­van əya­lə­ti "ka­me­ral təs­vir­lə­ri"ni əl­də edə­rək araş­dır­mış­dır. Hə­min "təs­vir­lər" həm də ona gö­rə mö­tə­bər­dir ki, müx­tə­lif il­lə­ri (1831, 1842, 1852, 1859, 1873, 1886) əha­tə et­mək­lə əks olun­muş mə­lu­mat­la­rın mü­qa­yi­sə­si­nə im­kan ve­rir".

N.Əh­məd­li aşıq Ələs­gər haq­qın­da ya­zır:"...Göy­çə ma­ha­lı­na aid 1931-ci ilin ka­me­ral si­ya­hı­sın­da aşıq Ələs­gə­rin ai­lə­si­nin, ata­sı­nın, qar­daş­la­rı­nın adı­nın ta­pıl­ma­sı, həm də 1831-ci il­də Ağ­kil­sə kən­din­də ya­şa­yı­şın ol­ma­ma­sı mə­ni həm tə­əs­süf­lən­dir­di, həm də tə­əc­cüb­lən­dir­di. Doğ­ru­dan­mı, aşı­ğın in­di­yə qə­dər­ki bi­oq­raf­la­rı, hət­ta onun nə­və­si səhv edib­lər? Ax­ta­rış­la­rı­mı so­nun­cu ka­me­ral si­ya­hı­lar­dan baş­la­ya­raq əv­və­lə doğ­ru irə­li­lə­mək qə­ra­rı­na gəl­dim və ilk nə­ti­cə mə­ni hey­rət­lən­dir­di!!

Oxu­cu­ya ora­sı­nı da de­yim ki, bu ka­me­ral si­ya­hı­la­rın bi­rin­ci­si 1831-ci il­də, son­ra­kı­lar isə 1842-ci, 1852-ci, 1859-cu, 1873-cü və nə­ha­yət so­nun­cu­su 1886-cı il­də tər­tib edi­lib".

Qeyd edək ki, nəşr­də mü­əl­lif be­lə ya­zır:"2016-cı ilin ok­tyabr ayı­nın 24-də 1873-cü ilə aid sə­nə­di əl­də et­dim. Və hər şey bu gün­dən son­ra gö­zü­mə baş­qa rəng­də gö­rün­mə­yə baş­la­dı. Mə­lum ol­du ki, us­tad Ələs­gə­rin ya­şı in­di­yə­cən düz 31 il bö­yük gös­tə­ri­lib, əmi­si Al­lah­ver­di­ni onun ba­ba­sı ki­mi təq­dim edib­lər, hə­ya­tı ilə bağ­lı fakt­lar cid­di şə­kil­də təh­rif edi­lib. Hər bir ta­pın­tı­da, el­mi uğur­da ol­du­ğu ki­mi, bu ta­pın­tı da mə­ni həd­siz se­vin­dir­mə­li idi, am­ma se­vin­mə­dim.

İn­di­yə qə­dər us­ta­dın 1821-ci il­də do­ğul­du­ğu əsas gö­tü­rü­lə­rək onun döv­lət sə­viy­yə­sin­də 150, 175, 190 il­lik yu­bi­ley­lə­ri ke­çi­ril­miş­dir, 200 il­lik yu­bi­le­yi­nin tən­tə­nə ilə qeyd edil­mə­si­nə də bir şey qal­ma­yıb - cə­mi 4 il... Bəs ne­cə ol­sun? Bu ta­pın­tı­nın gə­ti­rə­cə­yi dis­kom­fort və ta­ri­xi əda­lə­tin bər­pa­sı göz­lə­ri­min önün­də can­lan­dı". Mü­əl­lif bil­di­rir ki, fakt­la­rı əl­də et­dik­dən son­ra bir sı­ra sul­lar qar­şı­sın­da qa­lıb:"Aşıq Ələs­gər haq­qın­da in­di­yə ki­mi ya­zı­lan­lar, de­yi­lən­lər, ke­çi­ri­lən yu­bi­ley­lər, dərs­lik­lər, aka­de­mik tə­səv­vür­lər elə bir "fun­da­men­tal" mü­hit ya­rat­mış­dır ki, onu şüb­hə al­tın­da qoy­maq nə də­rə­cə­də doğ­ru­dur?.. Ələs­gər­şü­nas­lı­ğın pat­ri­ar­xı, aşı­ğın nə­və­si mər­hum İs­lam Ələs­gə­ro­vun əmin­lik­lə mü­da­fiə et­di­yi bir sı­ra mü­la­hi­zə­lə­rin hə­qi­qə­tə uy­ğun ol­ma­dı­ğı­nı ne­cə de­mək olar?  Çox da da­nıl­maz fakt­lar var..."

Mü­əl­li­fin yaz­dı­ğı­na gö­rə, araş­dır­ma nə­ti­cə­sin­də üzə çı­xa­rıb ki, aşıq Ələs­gə­rin şəx­si hə­ya­tı ilə bağ­lı bə­zi mə­lu­mat­lar da in­di­yə qə­dər təh­rif olu­na­raq təq­dim edi­lib.

N.Əh­məd­li ki­ta­bın­da us­tad aşıq­la­rın ölüm ta­rix­lə­ri­ni şüb­hə al­tı­na al­ma­sa da, əsas diq­qə­ti on­la­rın do­ğum ta­rix­lə­ri­nə yö­nəl­dir.

Aşıq Ələs­gər­lə bağ­lı das­tan-rə­va­yət­lə­rə to­xu­nan mü­əl­lif bu­ra­da Ələs­gə­rin Şəm­kir­li aşıq Hü­seyn­lə de­yiş­mə­si ilə bağ­lı fi­kir­lə­rə də mü­na­si­bət bil­di­rə­rək ya­zır:"...Aşıq Ələs­gə­rin qon­şu ma­hal­lar­da, vi­la­yət­lər­də də məş­hur­luq qa­zan­ma­sı, aşıq Hü­sey­nin onun­la qüv­və­si­ni sı­na­ya­caq ma­ra­ğı­na sə­bəb ol­ma­sı üçün o vaxt in­for­ma­si­ya qıt­lı­ğı­nı - qə­zet, te­le­vi­zi­ya, ra­dio, in­ter­ne­tin ol­ma­dı­ğı­nı nə­zə­rə al­saq, dü­şün­mə­li­yik ki, Göy­çə ma­ha­lı­nın sər­hədd­lə­ri­ni aşan bu məş­hur­luq ona ən tez 40-45 yaş­la­rın­da nə­sib olar­dı. Onun 40 ya­şı­na 1892-ci il­də çat­dı­ğı­nı, Şəm­kir­li Hü­sey­nin isə o vaxt ar­tıq hə­yat­da ol­ma­dı­ğı­nı nə­zə­rə al­saq, mə­sə­lə do­la­şır. Hət­ta sağ ol­say­dı be­lə, 91 ya­şın­da­kı bir ada­mın uzaq yol qət edib Ağ­kil­sə kən­di­nə gə­lə­rək Ələs­gər­lə de­yiş­mək hə­və­si­nə düş­mə­si də qey­ri-re­al söh­bət­dir. Hə­lə onu de­mi­rəm ki, əgər o doğ­ru­dan da 1811-ci il­də do­ğul­muş­du­sa, Ələs­gər­dən 41 (!) yaş bö­yük ol­ma­lı idi. Ara­la­rın­da bu qə­dər yaş fər­qi olan adam­la­rın rə­qa­bə­tə gir­mə­si də ağ­la­ba­tan de­yil. Həm də das­tan-rə­və­yət­dən ay­dın olur ki, Hü­seyn Ağ­kil­sə­yə gə­lən­də hə­lə ca­nı su­lu imiş və xo­ruz ban­la­ya­na qə­dər Ələs­gər­lə ça­lıb-oxu­yub­lar. Bü­tün bu eh­ti­mal­lar bu sə­tir­lə­rin mü­əl­li­fin­də şüb­hə ya­rat­dı­ğı­na gö­rə onu ar­xiv sə­nəd­lə­rin­də ax­tar­maq qə­ra­rı­na gəl­dim və müs­bət nə­ti­cə əl­də et­dim.

Aşıq Hü­seyn Şəm­kir­li­nin haq­qın­da əl­də et­di­yim mə­lu­mat əl­də et­di­yim sə­nəd Azər­bay­can Mər­kə­zi Döv­lət Ta­rix Ar­xi­vin­də aşa­ğı­da­kı şif­rə ilə sax­la­nı­lır: F.43Ü ışn.2Ü sax, mfrşvş 7348. Sə­nə­din adı be­lə­dir:"Ye­li­za­vet­pol qə­za­sı­na da­xil olan kənd­lə­rin ka­me­ral təs­vi­ri. 1886-cı il"...

Aşıq Ələs­gə­rin us­ta­dı aşıq Alı haq­qın­da da bə­zi fakt­la­ra ay­dın­lıq gə­ti­rən mü­əl­lif qeyd edir ki, hət­ta bə­zi təd­qi­qat­çı­lar yan­lış­lı­ğa yol ve­rə­rək onun türk de­yil, kürd ol­ma­sı­nı id­dia edib.

Bun­dan baş­qa, N.Əh­məd­li diq­qə­ti aşıq Alı­nın us­ta­dı ağ Aşı­ğa (aşıq Al­lah­ver­di) da çə­kə­rək ya­zır:"Ya­zıq­lar ol­sun ki, ağ Aşıq ki­mi ta­nın­mış aşıq Al­lah­ver­di haq­qın­da bil­gi­lər bir-bi­ri­nin ək­si­dir. Mis­kin Ab­dal ki­mi, onu da Ara­zın o ta­yı­na bağ­la­maq hə­və­sin­də olan­lar var. Şəx­sən bu­na qar­şı ol­ma­sam da, araş­dı­rı­cı üçün ar­xiv bil­gi­lə­ri­nin yox­lu­ğu du­ru­mun­da sə­nət­ka­rın öz nəs­lin­dən, ən ya­xın qo­hum­la­rın­dan fay­da­lan­ma­ğı da­ha üs­tün sa­yı­ram. Ağ Aşı­ğın kö­tü­cə­si, ha­zır­da Ba­kı­da ya­şa­yan Əh­mə­dov Əziz, nə­zə­rim­cə və hər hal­da da­ha eti­bar­lı bir il­gi qay­na­ğı­dır". 

N.Əh­məd­li "Haqq-na­haqq se­çi­lər di­va­nın­da" ki­ta­bın­da da­ha bir sı­ra cid­di mə­sə­lə­lə­ri qa­bar­dıb.

Mü­əl­li­fin fi­kir­lə­ri­nə əks fi­kir­də olan­la­rın da möv­qe­yi­ni işıq­lan­dı­ra bi­lə­rik.

İra­də SA­RI­YE­VA