"Hər gün Ək­rəm Əy­lis­li­yə qar­ğış tö­kü­rəm" - MÜSAHİBƏ

Ra­miq Mux­tar: "Çox ar­zu edər­dim ki, ev­lə bağ­lı çə­tin­li­yim ara­dan qalx­sın və ra­hat­lıq tap­dı­ğım evim ol­sun"

"Aya­ğı­mı kəs­mək is­tə­yir­di­lər..."

Heç onu ya­taq və­ziy­yə­tin­də gör­mək is­tə­məz­dik. An­caq ağ­rı-acı elə bir şey­dir ki, onu qa­pı­dan qov­san da, ba­ca­dan özü­nü ye­ti­rə­cək. Ta­nın­mış şa­ir-dra­ma­turq, on­lar­la mah­nı mət­ni­nin, 7 dram əsə­ri­nin mü­əl­li­fi, Bey­nəl­xalq Rə­sul Rza Mü­ka­fa­tı lau­rea­tı, Pre­zi­dent tə­qa­üd­çü­sü Ra­miq Mux­tar xəs­tə­xa­na­dan ayın 7-də çı­xıb. Ha­zır­da ev şə­rai­tin­də müa­li­cə­si­ni da­vam et­di­rir. Ra­miq mü­əl­li­mə "keç­miş ol­sun" de­mək, həm də mü­sa­hi­bə gö­tür­mək üçün onun qo­na­ğı ol­dum.

- Ra­miq mü­əl­lim, əmə­liy­yat­dan çıx­mı­sı­nız. Keç­miş ol­sun. İn­di ne­cə­si­niz, özü­nü­zü ne­cə hiss edir­si­niz?

- "Ov­qat" proq­ra­mı­na də­vət et­miş­di­lər. Ca­nı­mı di­şi­mə tu­tub bir­tə­hər ge­dib ve­ri­liş­də iş­ti­rak et­dim, ağ­rı­la­rım var­dı. Proq­ra­mın çə­ki­li­şi qur­ta­ran­dan son­ra ba­yı­ra çı­xan­da gör­düm ki, və­ziy­yə­tim yax­şı de­yil. De­dim ki, tez mə­ni xəs­tə­xa­na­ya ye­ti­rin. Mə­ni Mir­qa­sı­mov adı­na Res­pub­li­ka Xəs­tə­xa­na­sı­na gə­tir­di­lər.

- Ke­çən il də ora­da əmə­liy­yat olun­muş­du­nuz...

- Bə­li. Bu də­fə də mə­ni bu xəs­tə­xa­na­nın cər­ra­hiy­yə şö­bə­si­nə gə­tir­di­lər. Pro­fes­sor Fa­riz Ca­ma­lov ba­xan ki­mi de­di ki, tez əmə­liy­ya­ta ha­zır­la­yın. Aya­ğı­mın üç bar­ma­ğı­nı gö­tür­dü­lər. Şə­kər­dən aya­ğım qan­qren ve­rib. Aya­ğım pis və­ziy­yət­də­dir. 8-9 gün xəs­tə­xa­na­da yat­dım, evə ye­ni bu­ra­xıb­lar. Əs­lin­də, aya­ğı­mı kəs­mək is­tə­yir­di­lər. Ra­zı ol­ma­dım. Şü­kür, ge­cə­ni ra­hat yat­mı­şam. Ev­də ya­ra­mı açıb dər­man­la­yıb ye­ni­dən bağ­la­yır­lar. Si­zin­lə da­nı­şa-da­nı­şa dəh­şət­li ağ­rı hiss edi­rəm. Onu da de­yim ki, 4 kurs da On­ko­lo­gi­ya Xəs­tə­xa­na­sın­da şüa te­ra­pi­ya qə­bul et­mi­şəm. Və­ziy­yə­ti­mi bi­li­rəm, İra­də xa­nım, yol üs­tə­yəm...

- Ra­miq mü­əl­lim, ağ­rı-acı­nı ya­xı­na qoy­ma­yın. Siz hə­yat­se­vər in­san, ov­qat­lı şa­ir­si­niz. Bu ilin sen­tyab­rın­da da 75 il­lik yu­bi­le­yi­niz­dir. Yə­qin ha­zır­la­şır­sı­nız?

- Sen­tyab­rın 5-də 75 ya­şım ta­mam olur. 20 il­dir Azər­bay­can Ya­zı­çı­lar Bir­li­yin­də ev növ­bə­sin­də­yəm. Bu­nu Ya­zı­çı­lar Bir­li­yi­nin səd­ri Anar və Sə­ba­il Ra­yon İc­ra Ha­ki­miy­yə­ti­nin baş­çı­sı da təs­diq­lə­yər. Am­ma hə­lə də mən­zil­lə tə­min olun­ma­mı­şam. 6 nə­fər ai­lə üz­vüm­lə 29 kvad­rat­metr­lik mən­zil­də ya­şa­yı­ram. Çox ar­zu edi­rəm ki, bu ya­şım­da evim ol­sun, ev­lə tə­min olu­num. Öz evim da­ra­caq­lıq ol­du­ğu üçün, gör­dü­yü­nüz ki­mi, oğ­lu­mun evin­də ya­şa­yı­ram. Hə­lə­lik bu­ra­da­yam. Mə­nim evə bö­yük eh­ti­ya­cım var.

İşin tərs­li­yin­dən də yu­bi­ley ilim­də əmə­liy­yat olun­dum.

"Mə­nim oyaq yu­xu­la­rım" ad­lı ki­ta­bı­mın 1-ci his­sə­si çı­xıb, ikin­ci his­sə­si də mət­bəə­də­dir, ya­xın həf­tə­lər­də nəşr olu­na­caq.

- Nə­dən bəhs edir?

- Bu ki­tab Ək­rəm Əy­lis­li­nin "Daş yu­xu­lar"ına ca­vab­dır. 13 no­vel­la­dan iba­rət olan ki­tab­da çox ma­raq­lı ya­zı­lar var. Bi­ri­ni oxu­sa­nız gö­rər­si­niz ki, ne­cə ma­raq­lı­dır. Sü­jet be­lə­dir ki, hər gün atam yu­xu­ma gə­lir və hər də­fə də özü ilə bir ta­ri­xi şəx­siy­yət gə­ti­rir.

- Ma­raq­lı­dır, Si­zin "oyaq yu­xu­la­rı­nız"ın qo­naq­la­rı kim­lər­dir?

- Hə, de­yə­sən qəh­rə­man­la­rım ma­ra­ğı­nı­zı çək­di. Atam bir də­fə I Pyot­ru, bir də­fə Sta­li­ni, bir də­fə Mə­həm­məd Fü­zu­li­ni, bir də­fə Müş­fi­qi, bir də­fə fut­bol­çu Ələk­bər Məm­mə­do­vu, bir də­fə er­mə­ni ka­ta­li­ko­su I Vaz­ge­ni, bir də­fə Əbül­fəz El­çi­bə­yi, bir də­fə Tur­qut Öza­lı, bir də­fə Minsk Qru­pu­nu, bir də­fə Edu­ard Şe­vard­nad­ze­ni, bir də­fə aşıq Şəm­şi­ri, bir də­fə Şeyx Nəs­rul­la­hı gə­ti­rir. Bir də­fə də atam Mux­tar Ab­ba­soğ­lu­nun özü tək­cə gə­lir. Bu yu­xu­lar çox ma­raq­lı­dır. Ha­mı­sı çap olu­nub. Üç "yu­xum" isə hə­lə çap olun­ma­yıb, sağ­lıq ol­sun, on­lar da za­ma­nın­da çap olu­na­caq. Sta­lin­lə bağ­lı yu­xu çox ma­raq­lı­dır. Ya­zı­ram ki, bir də­fə atam yu­xu­ma Sta­li­ni gə­tir­di, so­ruş­dum ki, ata, bu­nu ha­ra­dan gə­tir­din, bəs o, cə­hən­nəm­də de­yil­di. De­yir ki, yox, ay oğul, o nə cən­nət­də­dir, nə də cə­hən­nəm­də, cən­nət­lə cə­hən­nə­min or­ta­sın­da bir yer var, ora­da­dır, ona də­fə­lər­lə məh­kə­mə qu­ru­lub, am­ma 1937-38-ci il­lər rep­res­si­ya­sı­nı tö­rət­di­yi­ni onun boy­nu­na qo­ya bil­mir­lər, elə hey in­kar edir. Ora­da çək­mə­çi iş­lə­yir, ca­maa­tın çək­mə­si­ni ya­ma­yır, tə­mir edir, özü də de­yir ki, nə yax­şı vax­tın­da atam­dan bu sə­nə­ti öy­rən­dim, in­di da­dı­ma ça­tır, yox­sa, mən də Mi­ko­yan ki­mi ayaq­yo­lu tə­miz­lə­yər­dim.

- "Mə­nim oyaq yu­xu­la­rım" de­mək olar ki, si­ya­si no­vel­la­lar­dan iba­rət­dir. Ha­mı­sı ta­ri­xi fakt­la­ra söy­kə­nir. Bun­la­rı ər­sə­yə gə­tir­mək üçün yə­qin ki, ar­xiv­lər­də ça­lış­dı­nız?

- Xeyr, ar­xiv­lər­də ol­ma­mı­şam. Mə­nim yük­sək sa­va­dım var və mə­lu­ma­tım ge­niş­dir. Si­ya­si ha­di­sə­lər həm fakt­lar­la, həm də bə­dii yu­mo­ris­tik dil­lə ve­ri­lib.

- De­yir­si­niz ki, "Mə­nim oyaq yu­xu­la­rım"ı Ək­rəm Əy­lis­li­nin "Daş yu­xu­lar" ki­ta­bı­na ca­vab ola­raq yaz­mı­sı­nız. Bu "yu­xu­lar"ınız ne­cə ya­ran­dı?

- Nə­nəm hə­mi­şə mə­nə de­yir­di ki, ki­şi qar­ğış tök­məz. An­caq mən hər gün Ək­rəm Əy­lis­li­yə qar­ğış tö­kü­rəm. Çün­ki bu dər­di mə­nim ca­nı­ma sa­lan o ol­du. O, "Daş yu­xu­lar"ı yaz­ma­say­dı, mən də bu xəs­tə­li­yə tu­tul­ma­ya­caq­dım. Be­lə ki, "Daş yu­xu­lar"ı oxu­yan­dan son­ra mən­də fi­kir çək­mək adə­ti ya­ran­dı, psi­xi­kam po­zul­du. Fi­kir­ləş­dim ki, "daş yu­xu­lar" var­sa, de­mək, "kər­pic yu­xu­lar", "pal­çıq yu­xu­lar" da ola bi­lər, bu min­val­la xəs­tə­li­yə tu­tul­mu­şam. Elə ki, sa­at 1 olur, azan sə­si eşi­di­lən ki­mi qu­la­ğım­dan tər ax­ma­ğa, bə­də­nim, əl­lə­rim əs­mə­yə baş­la­yır, bu za­man da rəh­mət­lik atam əlin­də sak­sa­fon gə­lir. De­yir, ay oğul, çox de­yir­din ki, "Hey­va gü­lü" ha­va­sı­nı bil­mir­sən, in­di Bəh­ruz Zey­na­lov­dan öy­rən­mi­şəm, dur oy­na. O, sak­sa­fon­da ça­lır, mən oy­na­yı­ram, son­ra "yu­xu"la­rım baş­la­yır. 

- Bu yə­qin ki, bir iro­ni­ya­dır?

- Tə­bii. Ya­zı­çı pri­yo­mu­dur, ha­mı­sı­nı özüm­dən qu­raş­dır­mı­şam əsər üçün. Na­ğıl­çı­yıq da, ya­zı­çı on­suz da çox vaxt ya­zan­da özün­dən pri­yom­lar uy­du­rur. "Mə­nim oyaq yu­xu­la­rım" "İlin yax­şı əsə­ri" ki­mi "Səs" qə­ze­ti­nin tə­sis et­di­yi 1-ci mü­ka­fa­ta la­yiq gö­rül­dü. Bu ki­ta­bı kim oxu­yub­sa, zəng vu­rub hey­rə­ti­ni giz­lə­də bil­mir ki, ne­cə şi­rin ya­zıb­san, ne­cə duz­lu qə­lə­min var, elə bil Ta­rix İns­ti­tu­tu­nun ar­xi­vin­də otu­rub iş­lə­yib­sən. Çün­ki fakt­lar çox də­qiq­dir. Bu­ra­da bir ya­lan şey yox­dur. Bu ki­ta­bı ya­zan­da heç bir əziy­yət çək­mə­dim, bü­tün mətn­lər bə­da­hə­tən ya­zı­lıb.

- Ra­miq mü­əl­lim, Si­zin məş­hur "Ana dur­na" şei­ri­niz az qa­la bü­tün Türk dün­ya­sı­na ya­yı­lıb. Bəs bu uni­kal şe­ir ne­cə ya­ran­dı?

- Qay­na­nam can ve­rir­di, üç gün idi ki, ca­nı­nı tap­şı­ra bil­mir­di. 6 qı­zı var qay­na­na­mın. Qız­la­rı­nın be­şi ya­nın­da idi, bö­yük qı­zı isə ha­va şə­rai­ti pis ol­du­ğu üçün Nax­çı­van­dan gə­lə bil­mir­di. Bö­yük qı­zı içə­ri gi­rib ana­sı­nı ça­ğı­ran ki­mi gö­zü­nü aç­dı, ar­va­dın ağap­paq ağa­ran si­fə­ti la­lə ki­mi qı­zar­dı, bu hə­qi­qə­tən də mö­cü­zə idi. Hə­ya­tım­da çox mö­cü­zə­lər gör­mü­şəm, bu da on­lar­dan bi­ri idi. Bir­cə də­qi­qə çək­mə­di, ar­vad ca­nı­nı tap­şır­dı. Mən qay­na­na­mın ha­lı­nı gö­rüb tə­sir­lən­dim. De­dim, Ra­miq Mux­tar, sən bu ha­di­sə­ni möv­zu­ya çe­vir­mə­li­sən.

Ana dur­na can üs­tə­di,

Beş ba­la­sı sağ-so­lun­da.

Bir dur­na­sı gə­lib çıx­mır,

Gö­zü qa­lıb­dır yo­lun­da.

Əz­ra­yıl­dan möh­lət umur,

Öz il­ki­ni gör­mək üçün...

- Çox tə­sir­li şe­ir­dir.

- İra­də xa­nım, mən 11 ya­şım­dan çap olu­nu­ram. Mə­nim 7 cild­lik əsə­rim çap üçün ha­zır­dır. Ya­şa­ma­ğa ümi­dim yox­dur, ona gö­rə ki­tab­la­rı­mı çap et­mə­yə baş­la­mı­şam. Ki­ta­bı­mın üçün­cü cil­di­ni də sen­tyab­ra qə­dər çap et­di­rə­cə­yəm, ora­da da an­caq mah­nı mətn­lə­rim ola­caq, not­la­rı ilə bir­gə. 

Tür­ki­yə­də şe­ir fes­ti­va­lı ke­çi­ril­di. Mən də ora­da iş­ti­rak edir­dim. "Ana dur­na" şei­rin­dən ha­zır­lan­mış buk­le­tin 30 min nüs­xə­si fes­ti­val çər­çi­və­sin­də sa­tıl­dı. Bu gün də Tür­ki­yə­nin Bur­sa şə­hə­rin­də han­sı qız gə­lin kö­çür­sə, ce­hi­zi­nin üs­tü­nə bu şei­ri də qo­yur­lar. Hey­dər Əli­yev də bu şei­ri çox se­vir­di, qə­zet­də oxu­muş­du. De­di ki, ay oğul, nə gö­zəl yaz­mı­san.

- Bu şei­rə gö­rə qo­no­rar al­mı­sı­nız?

- Yax­şı qo­no­rar ver­di­lər, na­ra­zı de­yi­ləm.

- İn­di­yə qə­dər ne­çə ki­ta­bı­nız çı­xıb?

- Mən ki­tab çı­xar­mı­şam ki? Ye­ni-ye­ni çap et­di­ri­rəm. Və­ziy­yə­tim pis­dir de­yə, çap et­di­ri­rəm ki, əsər­lə­rim itib bat­ma­sın. "Jur­na­list­lər him­ni"ni, "Av­ro­pa Oyun­la­rı­nın him­ni"ni, "İs­lam Oyun­la­rı­nın him­ni"ni, "Dün­ya azər­bay­can­lı­la­rı­nın him­ni"ni, "Ba­kı-Cey­han him­ni"ni mən yaz­mı­şam. "Meh­ri­ban" ora­to­ri­ya­sı­nın mət­ni­ni yaz­mı­şam, ha­zır­la­nır, Sim­na­rə İma­no­va oxu­ya­caq.

İki ba­let lib­ret­tom var. Bi­ri "Şeyx Sə­nan", o bi­ri isə "Ölüm tan­qo­su"dur.

- 75 yaş in­san öm­rü­nün elə bir döv­rü­dür ki, qey­ri-ix­ti­ya­ri ola­raq, ar­xa­ya boy­la­nıb xa­ti­rə­lər­lə baş-ba­şa qal­maq is­tə­yir­sən. Ke­çən il­lər­də nə­lər qal­dı?

- Mə­nim "mil­lət­çi" sö­zün­dən xo­şum gəl­mir, yax­şı olar­dı ki, o sö­zü "mil­lət yan­ğı­lı" ki­mi ifa­də edək. Al­la­hı­ma çox şü­kür­lər ol­sun ki, dün­ya­ya türk ki­mi gəl­mi­şəm. Ona çox min­nət­da­ram. Gö­zəl mil­lə­tik, gö­zəl poe­zi­ya­mız var. 2 öv­la­dım - bi­ri neft mü­hən­dis­li­yi­ni, o bi­ri də rəs­sam­lı­ğı­nı atıb hərb­çi olub. Bi­ri ma­yor­dur, mü­ha­ri­bə ve­te­ra­nı­dır, o bi­ri kəş­fiy­yat­çı­dır. On­lar hər­bi­ni kö­nül­lü se­çib­lər. Bu iş­lər mə­nim xə­bə­rim ol­ma­dan baş ve­rib. O bi­ri oğ­lum da hərb­çi ol­maq is­tə­yir­di, am­ma alın­ma­dı.

Hey­dər Əli­yev Nax­çı­van­da olan­da, o ağır gün­lər­də üç də­fə onun gö­rü­şü­nə get­mi­şəm.

- Va­li­deyn­lə­ri­ni­zi tez-tez­mi xa­tır­la­yır­sı­nız?

- Elə gün yox­dur ki, ana de­mə­yim, ata­mı ya­da sal­ma­yım. Ana­mın si­ma­sı ya­dım­da qal­ma­yıb. O, 25 ya­şın­da uşaq üs­tə rəh­mə­tə ge­dib, on­da mə­nim 5 ya­şım var­dı. O bi­ri qar­da­şı­mın 3 ya­şı, ki­çik də tə­zə do­ğul­muş­du. Atam heç vaxt ev­lən­mə­di. Öm­rü bo­yu ana­mın mə­həb­bə­ti­nə sa­diq qal­dı. Anam Nax­çı­van Pe­da­qo­ji Tex­ni­ku­mun­da Hey­dər Əli­yev­lə bir­gə oxu­yub, o mə­nim ata­mı da, ana­mı da çox yax­şı ta­nı­yır­dı. Anam Pa­ki­zə xa­nım Azər­bay­can di­li, ədə­biy­ya­tı mü­əl­li­mə­si idi, özü də mül­kə­dar qı­zı idi. Hey­dər Əli­yev də ana­mın dəf­nin­də iş­ti­rak edib. O mə­nə de­di ki, Mux­tar Ab­ba­so­viç ana­nın ta­bu­tu­nu qu­caq­la­yıb "Pa­ki­zə, mə­nim bi­rin­ci və so­nun­cu hə­yat yol­da­şım sən ola­caq­san" de­yib. Hər də­fə Hey­dər Əli­yev Nax­çı­va­na gə­lən­də ata­ma zəng vu­rub "Mux­tar Ab­ba­so­viç, sa­at 12-də "OB­KOM"da ol, dos­tun gə­lə­cək". Hey­dər Əli­yev Ba­kı­da və­zi­fə­yə gə­lən­dən son­ra ata­mı bu­ra ça­ğı­rıb və­zi­fə tək­lif edib. Atam da ona de­yib ki, gə­lə bil­mə­rəm, çün­ki mən hər cü­mə ax­şa­mı Pa­ki­zə­nin qəb­ri üs­tü­nə ge­di­rəm. Ata­mın ana­ma olan mə­həb­bə­ti bö­yük nü­mu­nə idi. Atam mü­qəd­dəs ki­şi idi, Mus­ta­fa bəy Top­çu­ba­şov­la xa­la­oğ­lu idi­lər. O, 68 ya­şın­da rəh­mə­tə get­di. Atam Mux­tar ki­şi irə­van­lı idi. Atam 34 il anam­sız ya­şa­dı, am­ma bü­tün is­rar­la­ra bax­ma­ya­raq ev­lən­mə­di.

1939-cu il­də Le­nin­qrad­da oxu­yan za­man onun çı­xı­şı Ba­ğı­ro­vun xo­şu­na gəl­miş­di, onu Nax­çı­va­na is­teh­sal ida­rə­si­nə rə­is gön­dər­miş­di. Atam öm­rü bo­yu ara­yış­la və­zi­fə­lər­də iş­lə­di, na­zir ol­du, am­ma dip­lo­mu ol­ma­dı. O, rus, er­mə­ni, fars dil­lə­ri­ni tə­miz bi­lir­di. O vaxt Mə­rənd­də 5 il fars­ca oxu­muş­du.

- Yə­qin yu­bi­le­yi­niz yük­sək sə­viy­yə­də qeyd edi­lə­cək...

- İra­də xa­nım, yu­bi­ley mə­sə­lə­si öz ye­rin­də, an­caq mə­nim ən bö­yük prob­le­mim ev­lə bağ­lı­dır. Çox ar­zu edər­dim ki, ev­lə bağ­lı çə­tin­li­yim ara­dan qalx­sın və ra­hat­lıq tap­dı­ğım evim ol­sun. İna­nın ki, ki­tab­la­rım, ya­zı-po­zum hə­rə­si bir yer­də­dir, on­la­rı da bir ye­rə yığ­maq is­tə­yi­rəm. Ev­siz­lik mə­nim xəs­tə­li­yi­mi da­ha da şid­dət­lən­di­rir. Mən bu il­lər ər­zin­də çox iş­lər gör­mü­şəm, fəa­liy­yə­ti­mə ulu ön­dər qiy­mət ve­rib.

İra­də SA­RI­YE­VA