"Bəzi adamlar şeirlərimi öz adlarına çıxır"
Şərafət Dağıstanlı - bu imza Azərbaycan oxucusuna çox yaxşı tanışdır. Ömrünün xəzan çağını yaşayan tanınmış şairə, jurnalist Ş.Dağıstanlı ömrün 80-ninə ayaq qoymaqdadır. Buna baxmayaraq, bir gün də olsa, qələmi əlindən yerə qoymur, yazır, yaradır. O həm də saysız mahnı mətnlərinin, məqalələrin müəllifidir. Bu günlərdə tanınmış şairə ilə görüşüb onun ürəyində kök salmış xatirələri, başına gələn hadisələri, yaşadığı günlərin ovqatını oxucularımızla bölüşmək istədik.
- Əslim-köküm Osmanlı türklərinə gedib çıxır. Ulu babam 1905-ci ildə Türkiyədən gəlib. O illərdə ermənilərin Azərbaycanda törətdiyi qırğınlar zamanı babamın qardaşını öldürüblər. Babam sonra Dağıstanın Rutul rayonunun Gilixor kəndinə gedib və orada ailə həyatı qurub. Atam, əmilərim müharibəyə gedib qayıtmayıblar. Beş yaşım olanda anam da Samur çayında bataraq həlak olub.
- Ömrünüzün ilk səhifələri çox qüssəlidir, Şərafət xanım...
- Bəli, qızım. O vaxt bizim 12 inəyimiz vardı. Bugünkü kimi yadımdadır, mənə dedi ki, bu nehrəni çalxala, mən inəkləri naxıra qatıb qayıdıram. Anam ora çatanda naxırçı naxırı Samur çayının o tərəfinə adladıbmış, anam inəkləri naxıra qatandan sonra geri qayıdanda çaydan keçərkən suda boğulub. Anamın meyitini 3 gündən sonra tapdılar. O rəhmətə gedəndən sonra topdağıtmaz mülkümüz dağıldı, nəyimiz vardı əlimizdən çıxdı.
- Ailənin tək uşağı idiniz?
- Xeyr, iki qardaşım vardı. Anam həlak olandan sonra bizim başıbəlalı günlərimiz başladı. Başsız qaldıq, bizə qohum-əqrəba baxırdı, nəyimiz var hamısını taladılar. Heç bilmədik inəklərimiz, evin var-dövləti necə oldu? Heç yadımdan çıxmaz, hər il yaylağa gedirdik. Kimin mal-qarası çox idi, o mütləq yaylağa gedirdi. Sonuncu dəfə gedəndə anam orada iki küp qızıl basdırdı. O bilmirdi ki, ömrü belə qısa olacaq. Axı çox cavan idi anam. Avqustun sonunda kəndə gəldik, o biri ilin may ayının ikisində anamın başına o müsibət gəldi. O qızıllar yaylaqda qaldı, 100 dənə gəbəmiz vardı. İndiki kimi yadımdadır, kəndin qızları gəlib bizə xalça toxuyardılar. Rəhmətlik anam çox əliaçıq idi. Anam öləndən sonra dayım müharibədən qayıtdı. O məni və qardaşlarımı Qaxa gətirdi, biz burada dayımın himayəsində yaşadıq. Dayım hərbçi idi, rayonda hərbi komissar işləyirdi. Böyük qardaşım Gürcüstana oxumağa getdi, kiçik qardaşımı da əsgər apardılar.
Mənim uşaqlıqdan şeirə böyük marağım vardı.
- Bəs yazmağa nə vaxtdan başladınız?
- 11 yaşım olanda artıq şeir yazırdım. Xalidə Hasilova haqqında eşitmisiniz?
- Əlbəttə. Görkəmli uşaq yazıçımız olub.
- Bəli. 1950-ci ildə Xalidə Hasilova məni özü ilə Bakıya gətirdi. Təxminən 12-13 yaşım vardı. Onun yanında işləyə-işləyə orta məktəbi də bitirdim. Xalidə xanım məni himayəyə götürmüşdü. Mənə analıq, bacılıq etdi. Mən Bakıda Xalidə xanımgildə yaşayırdım. Xalidə xanımın bir qızı vardı, biz üçlükdə qalırdıq. O dünya şöhrətli yazıçı idi. Çox qiymətli yazıçı, gözəl insan, səriştəli redaktor kimi qalıb yaddaşlarda.
Oxuya-oxuya Bakı Karamel Fabrikində işləyirdim. O vaxt belə idi ki, ali məktəbə daxil olmaq üçün istehsalatda işləməli idin. Mən sonra Bakı Dövlət Universitetinin jurnalistika fakültəsinə daxil oldum, həm oxudum, həm işlədim. Mir Cəlal Paşayev, Aslan Aslanov, Əli Sultanlı, Cəfər Xəndan müəllimlərim olub.
- Bəs ilk kitabınız nə vaxt çap olunub?
- 1960-cı ildə "Mənim arzularım" adlı ilk kitabım çapdan çıxıb. Kiçik bir kitab idi. O kitabdan məndə qalmayıb, yəqin kitabxanalarda var. Mənim istedadım Allah vergisidir.
- Əslində, poeziyaya, ədəbiyyata öz dərdinizi götürüb gəlmisiniz...
- Elədir, qızım. Bu illərdə gözəl insanlar mənə dayaq durdu, həm jurnalist, həm də şairə kimi tanındım, məşhurlaşdım.
- Sizi Səməd Vurğunun ailəsi ilə nə bağlayır?
- Qohumluğumuz var. Səməd Vurğunun yoldaşı mənim anamın dayısı qızı olub. Xavər xanım da Dərbənddəndir. Abdulla Şaiqin həyat yoldaşı da Xavər xanımın bacısıdır. Onlar iki bacı idilər. Mən Qaxda yaşayanda Səməd Vurğun tez-tez ora gələrdi. Dayımla yaxın dost idilər. Balaca qız idim, Səməd Vurğun bir dəfə məni göstərib dayıma dedi ki, bu qızın gözlərində atəş yanır, onu qoru.
O, rayona gələndə inanın ki, bütün rayon ayağa qalxardı. Səməd Vurğun başımı o qədər sığal çəkib ki... İlk çıxışım da 1961-ci il 6 iyul tarixində Səməd Vurğunun heykəlinin açılışında olub. Bu görüşdən maraqlı şəkillər var. Bir dəfə vaxtınız olanda gəlin baxın, görün mənim nələrim var?! Elə qiymətli şəkillər, görüşlərdən xatirələr var məndə, adam heyrət etməyə bilmir. Düzdür, ev deyil, mansart kimi yerdə qalıram, oranı da muzey kimi etmişəm, evim yoxdur qızım. Mənim çoxlu diplomlarım, fəxri fərmanlarım, qiymətli əşyalarımı, hətta şeirlərimi də oğurlayıb öz adlarına çıxırlar.
- Siz nə üçün onlara iradınızı bildirmirsiniz?
- Bildirirəm, niyə bildirmirəm, sadəcə, əhəmiyyət vermirlər. Bəzi adamlar mənim şeirlərimi öz adlarına çıxır. Amma bu şeirlər kitablarımda çap olunub. İndiyə qədər 50 min şeirim çap olunub. Bir şkaf da çap olunmamış şeirlərim var.
- Şərafət xanım, ananızı itirdikdən sona şeirə bağlandınız. Şeir ana məhəbbətini, ana istiliyini əvəz etdimi?
- Heç vaxt. Ana məhəbbəti, ana istiliyi, ana mehri dünyada əvəzolunmazdır. Hələlik son kitabım olan "Bağban, məni yaralama"da "Anamı sel apardı" adlı poemam var.
Anamı sel apardı,
Ürəyimi qopardı.
Mənim "Ana" şeirimə Ülviyyə Rəhimova mahnı yazıb. Çox gözəl mahnıdır. 76 mahnı mətninin müəllifiyəm. Mahnılarımdan biri də "Bağban, məni yaralama" mahnısıdır. Mahnı mətnlərim çoxdur, qızım, amma təəssüf ki, çox zaman bəstəkarın adını çəkirlər, mənim adımı isə çəkmirlər. Bir neçəsindən soruşmuşam ki, oxuduğun mahnının sözləri kimindir? Deyirlər kimdir söz müəllifini soruşan? Bu məni çox ciddi şəkildə narahat edir.
- Sizin şeirləriniz rus dilinə də çevrilib. Kimlər tərcümə edib şeirlərinizi?
- Şeirlərimi məndən xəbərsiz tərcümə ediblər. Tərcüməçilərim arasında çox məşhur imzalar olub. Vladimir Qafarov, Varvara Konstantinova, Vladimir Zayçev, Aleksandr Xadayev və başqaları şeirlərimi rus dilinə çevirib. Xadayev çox gözəl tərcüməçi idi. Adlarını çəkdiyim tərcüməçilər Bakıda yaşayırdı.
Mən Moskvada Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutunda oxumuşam. Hətta mənim Moskvada "Molodaya qvardiya" nəşriyyatında kitabım da çıxıb. Onda Rəsul Həmzətov məni Nazim Hikmətlə tanış edib. Son kitabımda "Bir şair görmüşəm" şeirini Nazim Hikmətə həsr etmişəm. Mən üç dəfə Asiya, Afrika və Latın Amerikası konqresslərinin iştirakçısı olmuşam. Dünya konqresində iştirakımla bağlı bütün şəkilləri, sənədləri saxlayıram. Şoloxovla dəfələrlə üzbəüz oturub söhbət etmişəm. Çingiz Aytmatovla da unudulmaz görüşlərim, yaradıcılıq söhbətlərim olub.
- Adlarını qeyd etdiyiniz və etmədiyiniz dahi insanlarla tanışlıq, ünsiyyət Sizə nə verdi?
- Az şey vermədi. Vətənə, el-obaya, torpağa daha da bağlandım. Onlar mənə qol-qanad verdi, dayaq oldular. Unudulmaz müəllimim Mir Cəlal Paşayev mənə deyirdi ki, hər şeirin bir fəlsəfədir, hər şeirin də bir balandır, səni ədəbiyyata Allah hazır gətirib.
- Kitabınızı vərəqləyirəm, nə qədər maraqlı, məzmunlu şeirləriniz var. Burada diqqətimi əsas çəkən ştrixlərdən biri Sizin torpaqlarımızın azadlığı, ərazi bütövlüyümüz uğrunda canlarını qurban verən oğul və qızlarımız haqqında yazdıqlarınızdır. Əslində, bu, bir ana harayına bənzəyir...
- Bəli. Mən bir ana yanğısı ilə yazmışam. Hər misramda şəhidlərin qəhrəmanlığı, əzmi, şücaəti, ölməzliyi tərənnüm edilir.
- Sizin övladınız varmı?
- Allaha qurban olum, onu mənə verdiyi üçün. Çox ağıllı, savadlı bir qızım var, Bakı Dövlət Universitetinin beynəlxalq hüquq fakültəsini bitirib. Özü də gözəl şairədir.
Abdulla Padari haqqında eşitmisiniz?
- Xeyr.
- O da şair olub, qızımın ulu babasıdır. Abdulla Padari haqqında ədəbiyyatda məlumat var. Qızım da Günay Padari təxəllüsü ilə yazır.
- Azərbaycan ədəbiyyatında, ictimai həyatında çox görkəmli qadınlar olub. Onların da bir qismini yaxından tanımısınız. O qadınlar haqqında nə deyərdiniz?
- Unudulmaz Əzizə xanım Cəfərzadə mənə deyirdi ki, ay qız, yaradıcılıqdan uzaqlaşma, yaz-yarat. Əzizə xanım həm gözəl yazıçı, həm də gözəl müəllim idi, professor kimi şöhrət qazanmışdı, arabir şeirlər də yazırdı. "Azərbaycan aşıq və qadın şairləri" kitabını tərtib etmişdi, ora mənim də şeirlərimi daxil etmişdi. Zərifə xanım Əliyevanı çox sevirdim, çox isti, qayğıkeş, gözəl bir xanım idi. Mən ona "Xanım Zərifə, Zərifə" adlı mahnı mətni həsr etmişəm. Onunla çox doğma idik. Bunun da səbəbi o idi ki, rəhmətlik Xalidə xanım Hasilova "Azərbaycan qadını" jurnalının baş redaktoru idi, mən də onun yanında işləyirdim, o məni tez-tez Zərifə xanımın yanına yazı hazırlamaq üçün göndərirdi. Həmişə yazı hazırlamağa gedəndə çox yaxşı qarşılayar, mehribanlıqla, hədiyyə ilə yola salardı. Gülarə Əliyeva ilə isə rəfiqəlik edirdik. Həmişə evlərinə gedib gəlirdim.
Səidə xanım İmamzadə vardı, o da yaddan çıxmaz insan idi.
- Sizin 70-dən çox şerinizə ayrı-ayrı bəstəkarlar mahnı bəstələyib. Onların arasında bu gün çox məşhur olan mahnılar da var. "Bağban, məni yaralama" mahnısı çox gözəldir. Mahnı mətnləri necə yarandı?
- Mahnı mətnləri yazmaq çətindir, hər şair yaza bilmir. Hər mətn ürəyimin bir parçasıdır. Mən o vaxt Moskvada yaşayanda Cahangir Cahangirov "Olmasan olmur" şeirimə mahnı yazdı. Qarabağın gözəlliklərini təsvir etmişəm bu mətndə. Bu qədər mahnı mətnim var, o mətnlərə gözəl mahnılar yazılıb, amma çox yerdə adımı çəkmirlər. Bəstəkarı təqdim edirlər, məni yox. Bu da ürəyimi incidir. "Sənsiz" mahnısı da dillər əzbəridir. Sözlərimə bəstələnən bütün mahnılar qızıl fonddadır.
- Necə dolanırsınız?
- Çox ağır şəraitdə yaşayıram, dolanışığım olduqca çətindir. 80-nə yaxın yaşım var. Evim yoxdur, demək olar ki, çardaq kimi bir yerdə yaşayıram. İmkanım yoxdur. Mən hələ sağ ikən yazılarımı oğurlayırlar.
Həm ümummilli liderimiz Heydər Əliyev haqqında, həm də Prezidentimiz İlham Əliyev haqqında çoxlu şeirlərim və poemalarım var, hələ çoxu işıq üzü görməyib.
- Hansı mətnləriniz başqasının adına çıxılır?
- "Ana kürüm" mahnısının mətnini mən yazmışam, məni yandıran odur ki, onu başqasının adına oxuyurlar. Mən Neftçala-Salyan tərəfdə zona müxbiri işləmişəm. "Aşıq Pəri" məclisinin yaradıcısı və ona uzun illər rəhbərlik edən Narınc Xatunu mən üzə çıxarmışam. Onu Azaflı Mikayılla mən tanış etmişəm. O illərdə çox aktiv şəkildə jurnalistika ilə məşğul idim. Çox böyük insanlardan, şəxsiyyətlərdən müsahibələr götürürdüm, çox böyük arenalara çıxırdım. Dahi Rəşid Behbudovla eyni tədbirdə çıxış etmişəm.
Akademik Mirəli Qaşqayın 60 illiyində məni redaksiyadan ondan müsahibə götürməyə göndərdilər. Çox yaxşı insan, görkəmli alim idi. Mənə dedi ki, jurnalistliyin öz yerində, amma şairliyi atma. İndi elə insanlar yoxdur. Onlar sanki bir nağıl idilər. Qızım, indi insanpərvər adamlar çox azdır. Misir Ərəb Respublikasından, Vyetnamdan və digər ölkələrdən olan populyar şairlərlə görüşmüşəm, şəkillərimiz var. Şoloxov da unudulmaz izlər buraxıb yaddaşımda. Don kazaklarının keçmişi türklərlə bağlıdır. Bilirsiniz dünyada nə qədər türk var?!
- Bəli...
- Mənim babam deyirmiş ki, mən öləndə nəşimi Haydar Paşaya aparın. Demə ki, orada bizim İçəri Şəhər kimi bir yerdir. Bolqarıstanda, Polşada, Monqolustanda olmuşam.
- İndiyə qədər neçə kitabınız çıxıb?
- 9-u nəşr olunub. Amma dediyim kimi, çap olunmayan şeirlərim hədsiz çoxdur. 50 min şeirim çap olunub. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin, Dünya Azərbaycanlıları Konqresinin üzvüyəm.
- Qadın üçün şeir yazmaq nə deməkdir sizcə?
- Ancaq şərəfdir, qürurdur. Mən akademik Budaq Budaqovla dost idim. Arada professorlarla, alimlərlə oturub söhbət edəndə həmişə deyirdim ki, mahnılarımı oxuyurlar, amma adımı çəkmirlər. Onda Budaq Budaqov mənə "sən ən xoşbəxt şairsən ki, sağlığında mahnıların xalq mahnısı kimi təqdim edilir, demək, sən xalqın ürəyində özünə yer tutmusan" dedi. Bu belə olsa da, adımın çəkilməməyi məni narahat edir. "Bağban, məni yaralama" mahnısı bütün dünyaya yayılıb, xanəndələr hər yerdə oxuyur... Vəfa Xəlilova mənim "Azərbaycan bayrağı" şeirimə gözəl bir mahnı yazıb.
- Sizə həm də çox gözəl şeirlər ithaf olunub. Bu şeirlər necə yaranıb?
- Bir çox məşhur aşıqlar mənə şeir həsr edib. Ancaq aşıq Şakir mənə deyirdi ki, şeir yazanda mütləq möhürbənd bağla, adını şeirə sal. Amma heç vaxt etməmişəm. Dədə Şəmşir mənə "Qalxaq dağlara, dağlara" və başqa şeirlər yazıb.
Gözəlisən sən Dərbəndin,
Aşıq Şəmşir sənin bəndin.
Gəl gedək şəkərim-qəndim,
Qalxaq dağlara, dağlara.
Mənim ailə həyatında bəxtim-taleyim gətirməyib, qızım dünyaya gələndən sonra həyat yoldaşım dünyasını dəyişdi. Mən ağ gün görməmişəm, qızım, həmişə məşəqqət çəkmişəm. Uşaqlıqdan yetim qalmışam, sonra da taleyimdən yarımadım. Yaxşı ki, şeir, ədəbiyyat, jurnalistika vardı. Məni onlar və xalqın məhəbbəti, dövlətimə, torpağıma bəslədiyim sonsuz sevgi, ülvi duyğular yaşatdı...
İradə SARIYEVA