Muxtar İmanov: "Çox arzuolunandır ki, oğlanlar da bu sahəyə maraq göstərsin"
Xalqımızın mədəniyyət sisteminin formalaşmasında ağız ədəbiyyatının böyük rolu var. Əslində, mədəniyyətlər folklordan qaynaqlanaraq formalaşır, ayağa durur, özünü təqdim edə bilir. Ağızdan yazıya köçürülən örnəklər xalqımızın dünyagörüşünü tam olaraq əks etdirə bilir.
Folklor nümunələrinin toplanıb nəşr edilməsi sahəsində sovet illərində genişmiqyaslı işlər görülüb. Nağıl və dastanlarımız, bayatılarımız, tapmaca, atalar sözü, zərbi məsəllər, sayaçı sözləri və s. folklorçular tərəfindən xalqdan toplanaraq kitablara köçürülüb. Xalqın yaddaş abidəsi olan folklorun toplanması, öyrənilməsi, çap edilməsi sahəsində indiyə qədər görülən işlər olduqca qiymətlidir.
Keçmiş çağlarda folklorşünaslar kənd-kənd, el-el dolaşaraq yaşlı sakinlərin, nənə və babaların sinəsində yaşayan xalq ədəbiyyatı nümunələrini toplayardılar. Bu folklor örnəkləri xalqımızın keçdiyi yolu ifadə edir.
Son vaxtlar folkolor sahəsində peşəkar münasibətlə yanaşı, qeyri-peşəkar yanaşmalar da mövcuddur. Bəzən elə hallar olur ki, təsadüfi bir adam "asandır" deyib bu sahəyə maraq göstərir, hətta "elmi iş" də yazır. Əlbəttə, bu neqativ hallara qarşı hər birimiz barışmaz olmalıyıq. Kifayət qədər dəqiq, ciddi münasibət tələb edən folklora peşəkarların münasibəti, yanaşması daha böyük fayda verir. Hətta belə mənfi bir tendensiya da var. Bəzi "folklorşünas"lar əsl folklorşünasların toplayıb nəşr etdirdiyi folklor örnəklərinin hərəsindən bir qədər götürüb "orijinal" tədqiqat işi kimi ortaya qoyur. Bu hallara bir neçə il əvvələ qədər daha sıx-sıx rast gəlinirdi. Əlbəttə, kənd-kəsək görmədən, xalqla ünsiyyət qurmadan, onun düşüncəsinə bələd olmadan folklorşünas ortaya heç bir məhsul qoya bilməz. Bu reallıqdır. Bəzən folklorçu Bakıda oturub bölgədən yazır...
Artıq bir neçə ildir Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Folklor İnstitutu fəaliyyət göstərir. Bu gün müxtəlif ali məktəblərdə də folklor şöbələri var. Folklor İnstitutu ilə yanaşı, universitetlərin folklor şöbələri də bu sahədə işlər görür. Amma, təbii ki, əsas yük Folklor İnstitutunun üzərinə düşür.
Folklor İnstitutunun əməkdaşları folklor ekspedisiyalarına gedirmi?
AMEA-nın Folklor İnstitutunun direktoru Muxtar İmanov "Bakı-Xəbər"ə açıqlamasında bildirdi ki, institut əməkdaşları mütəmadi olaraq bölgələrə ekspedisiyalara gedir və xalq yaradıcılığı nümunələrini toplayaraq çap etdirir. Bu sahədə xeyli işlər görüldüyünü deyən M.İmanovun sözlərinə görə, son illər ardıcıl olaraq müxtəlif layihələr həyata keçirilib: "Bizim institutun əsas vəzifələrindən biri folklor materiallarının toplanması, sistemləşdirilməsi, tərtib edilməsi, nəşr olunmasıdır. Bu istiqamətdə 2012-2014-cü illərdə Qarabağ folklorunun toplanması, sistemləşdirilməsi və tərtib olunması layihəsini həyata keçirdik. X cilddən ibarət kitaba "Qarabağ: folklor da bir tarixdir" adını verdik. Qeyd edim ki, Qarabağ xalq mahnıları və xalq oyunlarından ibarət CD-lər buraxılıb. Ümumiyyətlə, layihə çərçivəsində bölgədən 300-dən artıq mifoloji mətn, 1250-yə yaxın əfsanə və rəvayət, 400-dən artıq nağıl, 500-dən artıq lətifə, 750-dən artıq atalar sözü və məsəl, 2500-ə yaxın bayatı, həmçinin, laylalar, oxşamalar, düzgülər və uşaq folkloruna aid digər nümunələr toplanaraq elmi ictimaiyyətə təqdim edilib. Bu toplularda bölgədə yaşayan kəbirli, afşar, şahsevən, qaradolaq, təhlə, muğanlı, bozax və s. tayfaların keçmişinə, tarixinə, etnoqrafiyasına dair materiallar, həmçinin, sovet rejiminə qarşı mübarizə aparmış qaçaqlar haqqında tayfa mənsublarının dilindən yazıya alınmış maraqlı məlumatlar yer alıb. Bunun sayəsində həmin toplular folklorşünaslarla yanaşı, tarixçilərin, etnoqrafların, dialektoloqların müraciət edə biləcəyi bir mənbəyə çevrilib. Bu toplular həm də Azərbaycan folklorunun müasir vəziyyətini, sosial-iqtisadi dəyişikliklərlə əlaqədar folklorda gedən prosesləri izləmək üçün əvəzsiz mənbə rolu oynayır".
İnstitut direktoru qeyd etdi ki, layihə çərçivəsində Qarabağ xalq oyunları da diqqətdə saxlanıb və Ağdam, Tərtər, Cəbrayıl, Beyləqan və Kəlbəcər rayon sakinlərindən 45-dən artıq uşaq oyunu yazıya alınıb, bir çox oyunlar videolentə köçürülüb.
Bu layihə ilə bağlı fikrini davam etdirən M.İmanovun sözlərinə görə, layihə bir çox başqa yenilkiləri ilə də diqqəti cəlb edir: "Layihə çərçivəsində 40-a yaxın yeni nağıl süjeti, Lotu Qəmbər, Bic Paşa, Dəli Bavış, Rəfi, Kalvalı kimi yeni lətifə qəhrəmanları üzə çıxarılıb, Əli Süleymanov, Musa Bayramov, Narış Bayramova, Abbas Abbasov kimi xüsusi ifaçılıq qabiliyyətinə malik usta söyləyicilərin zəngin repertuarı toplanaraq çap olunub. Həmin mətnlər gələcəkdə söyləyici məsələsinin öyrənilməsində böyük əhəmiyyət kəsb edir. Layihə çərçivəsində görülən işlərin yekunu olaraq 2012-ci il dekabrın 26-da Bakı şəhərində "Qarabağ folkloru: problemlər, perspektivlər" mövzusunda I Respublika Elmi Konfransı, 2013-cü il noyabrın 15-də Ağcabədi şəhərində "Qarabağ folkloru: problemlər, perspektivlər" mövzusunda II Respublika Elmi Konfransı, 2014-cü il noyabrın 14-də Tərtər şəhərində "Ümumtürk kontekstində Qarabağ xalq oyunları və meydan tamaşaları" mövzusunda Beynəlxalq Elmi Konfrans keçirilib və konfrans materialları çap olunaraq elmi ictimaiyyətə təqdim edilib".
M.İmanovun sözlərinə görə, indiyə qədər "İraq-Türkman", "Şəki", "Şərur", "Gədəbəy", "Saatlı", "Göyçə", "Gəncəbasar", Şirvan, Güney Azərbaycan folklor örnəkləri ayrıca cildliklər kimi nəşr edilib.
İnstitut direktoru, həmçinin, vurğuladı ki, Azərbaycanın hüdudlarından kənarda yaşayan azərbaycanlıların da folkloru toplanaraq nəşr edilib: "Güney Azərbaycan folklorunun örnəkləri" toplusunun 5-ci cildi nəşr edilib. 6-7-ci cildlər də çapa hazırdır. Azərbaycan respublikası hüdudlarından kənarda yaşayan azərbaycanlıların da folklorunun toplanmasını başlıca vəzifələrimizdən biri hesab edirik. Ona görə də Güney Azərbaycandan, Dərbənddən, Borçalıdan toplanmış folklor materialları ilə bağlı bizim toplularımız çap olunub. Bunlar bizim gördüyümüz işlərin mühüm bir istiqamətidir".
Bildiyimiz kimi, əvvəlki illərlə müqayisədə son vaxtlar gənclər elmə böyük maraq göstərir. Folklor sahəsinə gələn gənclər də bu işlərə cəlb edilirmi?
Sualımıza cavab olaraq M.İmanov "Mən deməzdim ki, gənclərin elmə böyük axını var. Ancaq, bəli, irəliləyiş hiss olunur. Bizim sahəyə, başqa sahələrə də gənclər yavaş-yavaş maraq göstərir, elmlə məşğul olmaq istəyirlər. Doktoranturaya çox istedadlı gənclər qəbul olunub. O cümlədən də disserantura yolu ilə bizə müraciət edənlərin arasında istedadlı gənclər var. Hiss olunur ki,, doğrudan da, get-gedə elmə maraq artmaqdadır. Amma oğlanların doktoranturaya, disseranturaya gəlişində lənglik var. Çox təəssüf ki, bu sahədə oğlanlar say etibarı ilə azlıq təşkil edir. O da, görünür, maddi çətinliklə əlaqədardır. Çox arzuolunandır ki, oğlanlar da bu sahəyə maraq göstərsin, elmi-tədqiqat işi ilə məşğul olsunlar" - deyə bildirdi.
İradə SARIYEVA
