Azər­bay­can ta­ri­xi­nin Ata­bəy ro­ma­nı

Azər­bay­can­da Ata­bəy­lər döv­rü­nə ma­raq hə­mi­şə möv­cud ol­muş, bir sı­ra də­yər­li el­mi, elə­cə də bə­dii əsər­lər ya­ra­dıl­mış­dır ki, on­lar­dan iki­si­ni - aka­de­mik Zi­ya Bün­ya­do­vun "Azər­bay­can Ata­bəy­lər döv­lə­ti (1136-1225)" mo­noq­ra­fi­ya­sı ilə xalq  şai­ri Nə­ri­man Hə­sən­za­də­nin "Ata­bəy­lər" mən­zum dra­mı­nı ay­rı­ca qeyd et­mək la­zım gə­lir. Və mən heç şüb­hə et­mi­rəm ki, Yu­nus Oğu­zun "Ata­bəy və xaş­xa­şi­lər" ro­ma­nı da hə­min möv­zu­da qə­lə­mə alın­mış də­yər­li əsər­lər sı­ra­sı­na da­xil ola­caq.

Ro­man Azər­bay­can Ata­bəy­lər döv­lə­ti­nin qu­ru­cu­su Şəm­səd­din El­də­ni­zin Dər­bən­din qul ba­za­rın­da sa­tı­la­raq Bağ­da­da apa­rıl­ma­sı ha­di­sə­si­lə baş­la­yır. Və bu ha­di­sə­nin təs­vi­ri döv­rün si­ya­si-ic­ti­mai pa­no­ra­mı ilə ya­na­şı, min­lər­lə qıp­çaq kö­lə­lə­rin­dən bi­ri­nin gə­lə­cə­yə yö­nə­lik ar­zu­la­rı ba­rə­də də mü­fəs­səl tə­səv­vür ya­ra­dır...

"O, Uran tay­fa­sı­nın əsil­za­də­lə­rin­dən idi. Elə uşaq­lıq­dan hər şe­yə diq­qət­lə fi­kir ve­rir, olan­la­rı və söy­lə­nən­lə­ri yad­da­şı­na həkk et­mək­lə o bi­ri ya­şıd­la­rın­dan fərq­lə­nir­di. Am­ma ata­sı­nın uduz­du­ğu dö­yüş­lər­dən bi­rin­də qə­ni­mət ki­mi ba­cı­la­rı­nı, ana­sı­nı və onu əsir gö­tür­dü­lər. Son­ra­dan onu ana­sın­dan, ba­cı­la­rın­dan ayı­rıb qul ki­mi Dər­bən­də apar­dı­lar. Ta­le onun öm­rü­nə nə ya­zıb, o bu­nu bil­mir­di. Bil­di­yi o idi ki, ha­ra get­mə­yin­dən ası­lı ol­ma­ya­raq çox ça­lış­ma­lı, ağ­lı və zi­rək­li­yi sa­yə­sin­də özü­nü gös­tər­mə­li­dir".

Ro­ma­nın bir ide­ya- es­te­tik mə­ziy­yə­ti ta­ri­xi fakt­la­ra so­na qə­dər sə­da­qət­li­li­yi, mən­bə­lə­rin ver­di­yi ki­fa­yət qə­dər zən­gin mə­lu­mat­la­ra əsas­lan­ma­sı­dır­sa, di­gə­ri hə­qi­qət­lə­ri zə­də­lə­mə­dən, təh­rif elə­mə­dən Ata­bəy­lər döv­rü ta­ri­xi­nin ide­ya (və id­dia!) mü­na­qi­şə­lə­ri­lə do­lu fəl­sə­fə­si­ni or­ta­ya çı­xar­maq, hə­min mü­na­qi­şə­lə­rin xalq­la­rın ta­le­yi­nə, elə­cə də ay­rı-ay­rı ta­ri­xi şəx­siy­yət­lə­rin for­ma­laş­ma­sı­na ne­cə tə­sir et­di­yi­ni gös­tər­mək cəh­di­dir.

Bə­dən­cə zə­if, çə­lim­siz, özün­dən ası­lı ol­ma­ya­raq yol bo­yu yu­xu­la­yıb ara­ba­dan yı­xı­lan, hət­ta oyan­ma­yıb düş­dü­yü yer­də də ya­tan Şəm­səd­din gen­dən, kök­dən gə­lən mə­nə­vi gü­cü, is­te­da­dı, təd­bir­li­li­yi sa­yə­sin­də əv­vəl sa­ray­da bö­yük nü­fuz qa­za­nır, son­ra isə qüd­rət­li Azər­bay­can Ata­bəy­lər döv­lə­ti­ni ya­ra­dır.

Doğ­ru­dur, ro­ma­nın baş qəh­rə­ma­nı Şəm­səd­din El­də­niz­dir və onun hə­ya­tı, mü­ba­ri­zə­lə­ri, si­ya­si uğur­la­rı əv­vəl­dən axı­ra qə­dər ma­raq­lı de­tal­lar, tə­fər­rü­at­lar­la iz­lə­nir; bu­nun­la be­lə, ya­zı­çı sü­je­tin həm mə­ka­nı­nı, həm də za­ma­nı­nı tez-tez də­yiş­dir­mək­lə ümu­mən döv­rün möh­tə­şəm (və mü­kəm­məl) ob­ra­zı­nı da can­lan­dır­ma­ğa na­il olur. Bir tə­rəf­də iğ­ti­şaş­lar ya­ra­dıb öz for­mal ha­ki­miy­yə­ti­ni bər­pa et­mək üçün hər cür təx­ri­bat­la­ra get­mə­yə ha­zır olan xə­li­fə­lik, ikin­ci tə­rəf­də dün­ya­nı is­lam qa­nun­la­rı ilə ya­na­şı türk tö­rə­si­lə ida­rə  im­kan­la­rı nü­ma­yiş et­di­rən səl­cuq­lar, üçün­cü tə­rəf­də çaş­baş qal­mış, hər cür xə­ya­nə­tə əl atıb çı­xış yo­lu ax­ta­ran xris­ti­an döv­lət­lə­ri... Di­gər tə­rəf­də isə ha­kim­lə­ri ölüm­lə, qətl­lə qor­xu­dub xə­rac alan, hər ye­rə sı­za­raq sa­ray­la­rı hö­rüm­çək to­ru ki­mi əha­tə edib nə­za­rət­də sax­la­yan xaş­xa­şi­lər...

"Bir qə­dər keç­dik­dən son­ra qa­pı açıl­dı və Nüs­rət ota­ğa də­vət olun­du. Elə qa­pı­nın önün­də­cə ota­ğa fi­kir ver­di. İyir­mi- iyir­mi beş metr uzun­lu­ğun­da olan bu ota­ğın yed­di pən­cə­rə­si var­dı, al­tı pən­cə­rə­də al­tı pey­ğəm­bə­rin - Adəm, Nuh, İb­ra­him, Mu­sa, İsa, Mə­həm­mə­din, yed­din­ci pən­cə­rə­də isə İs­ma­yıl İbn Cə­fər Sa­di­qin adı ya­zıl­mış­dı. Hə­mə­dan rəi­si­nin ya­dı­na düş­dü ki, bu yed­di­lə­ri ba­tin­lər Nu­tə­kə­yi Sə­ba ad­lan­dı­rır­lar və bu yed­di­lər­dən baş­qa ba­tin­lər heç bir pey­ğəm­bə­ri və ima­mı qə­bul et­mir­lər.

Di­var­lar ya­şıl pər­də ilə ör­tül­müş­dü. Şam­lar və qən­dil­lər zə­if yan­dı­rıl­mış, bu  sə­bəb­dən otaq ala­qa­ran­lı­ğa bü­rün­müş­dü. Otaq­dan ona ta­nış qo­xu gə­lir­di. Bu, xaş­xa­şi­lə­rin hə­mi­şə çək­dik­lə­ri xaş­xa­şın qo­xu­su idi. Ota­ğın o bi­ri ba­şın­da taxt­da Sa­hi­biə­zəm otur­muş­du".

Bu o yer­dir ki, bu­ra­da hökm­dar­la­rın, döv­lət­lə­rin ta­le­yi həll olu­nur. İs­tər mü­səl­man ol­sun, is­tər xris­ti­an, kim Ələ­mu­ta tə­ləb edi­lən qə­dər bac-xə­rac ver­mir­sə, o döv­lət da­ğıl­ma­lı, o hökm­dar ara­dan gö­tü­rül­mə­li­dir. Və bu ye­rin ən bö­yük rə­qi­bi, düş­mə­ni ağıl­lı, öz mən­li­yi­ni qo­ru­yan, xal­qı­nın ira­də­si­ni ifa­də edən şəx­siy­yət­lər­dir...

"Sa­hi­biə­zəm onu çox in­ti­zar­da qoy­ma­dı:

- Bi­zim işi­miz sul­ta­nın zöv­cə­si, xa­nı­mı Mö­mi­nə xa­tun­la­dır. Al­dı­ğım mə­lu­ma­ta gö­rə o, ağıl­lı və təd­bir­li­dir. Ya­nın­da da yal­nız ağıl­lı adam­lar do­la­şır. Sul­tan Toğ­ru­lu öz ağıl­lı məs­lə­hət­lə­ri ilə ne­çə də­fə ağır və­ziy­yət­dən çı­xar­dıb, ha­ki­miy­yət tax­tın­da otur­dub. Bax, o qa­dı­nı ara­dan gö­tür­sək, sul­tan­dan xə­rac ala bi­lə­cə­yik.

Ba­tin­lə­rin Hə­mə­dan rəi­si in­di­yə qə­dər nə qa­dın öl­dür­müş, nə də öl­dürt­müş­dü. Am­ma Baş İma­mın ver­di­yi əmr­dən çı­xa bil­məz­di:

- Əmr edin, ya Sa­hi­biə­zəm!"

Mö­mü­nə xa­tu­nu ölüm­dən yal­nız Şəm­səd­din El­də­ni­zin ağ­lı,  təd­bir­li hə­rə­kət­lə­ri xi­las edir. Və o, bu xid­mə­ti­nə gö­rə Sul­tan Toğ­rul­la Mö­mi­nə xa­tu­nun oğ­lu Ars­lan­şa­hın Ata­bə­yi tə­yin olu­nur.

Gö­rü­nür, ağıl­lı, təd­bir­li adam­la­rın üzü­nə ta­le də gü­lür. Sul­tan Toğ­ru­lun qə­fil ölü­mü ha­di­sə­lə­rə ye­ni miq­yas ve­rir: Mö­mi­nə xa­tun­la ev­lə­nən Ata­bə­yin ha­ki­miy­yət il­lə­ri baş­la­yır. Əv­vəl Bər­də­də, son­ra isə Nax­çı­van­da...

An­caq ta­ri­xin (və in­san­lı­ğın) elə bir döv­rü­dür ki, haqq- əda­lət, əmi­na­man­lıq uğ­run­da mü­ba­ri­zə­nin hər ad­dı­mın­da qar­şı­ya min xə­ya­nət, yüz ölüm təh­lü­kə­si çı­xır.

Bir də ki, Ələ­mut qa­la­sı...

"Dün­ya­nın bü­tün güc­lü pad­şah və sul­tan­la­rı­nı, ağıl­lı in­san­la­rı­nı, və­zir­lə­ri­ni, və­kil­lə­ri­ni, ülə­ma­la­rı­nı qət­lə ye­ti­rən, qor­xu­dan "ölüm çar­xı"nı ya­ra­dan xaş­xa­şi­lə­rin ba­ni­si Hə­sən Sab­bah, de­yi­lən­lə­rə gö­rə, Ömər Xəy­yam və Səl­cuq sul­tan­lı­ğı­nın və­zi­ri Ni­za­mül­mülk­lə dost olur. Çox ya­xın ol­duq­la­rı üçün və­zir onu sa­ray­da ma­liy­yə mə­sə­lə­lə­ri üz­rə mə­mur tə­yin edir, la­kin o, sa­ray­da rüş­vət al­maq­la məş­hur­la­şır. Gün­lə­rin bi­rin­də mə­sə­lə or­ta­lı­ğa çıx­dıq­da, Hə­sən Sab­bah ca­nı­nı qur­tar­maq üçün o bi­ri dos­tu­nun, Ömər Xəy­ya­mın ya­nı­na xa­hi­şə ge­dir. Və­zir şai­rin xa­hi­şi­ni ye­rə sal­mır, am­ma de­yir ki, qoy cə­hən­nəm olub ha­ra is­tə­yir get­sin, tə­ki gö­zü­mə gö­rün­mə­sin, ha­ra­da gö­zü­mə gö­rün­sə, müt­ləq cə­za­lan­dı­ra­cam.

Hə­sən Ömər­dən bu söz­lə­ri eşit­dik­də de­yir: "Ömər, mən ge­di­rəm. Elə bir ye­rə ge­di­rəm ki, çox­la­rı mə­nim əm­rim­lə qət­lə ye­ti­ri­lə­cək­lər, hət­ta baş və­zir də, an­caq siz mə­ni bir da­ha gör­mə­yə­cək­si­niz". Ara­dan bir qə­dər keç­dik­dən son­ra Hə­sən Sab­bah hiy­lə ilə Əla­mut qa­la­sı­nı ələ ke­çi­rir, İs­mai­li­lər adı al­tın­da xaş­xa­şi­lər ki­mi məş­hur­la­şır "ölüm çar­xı"nın əsa­sı­nı qo­yur. Çox keç­mir ki, xaş­xa­şi­lər səl­cuq­la­rın sul­ta­nı Alp Ars­la­nı, onun oğ­lu Mə­lik­şa­hı, hər iki­si­nin vax­tın­da və­zir iş­lə­miş Ni­za­mül­mül­kü qət­lə ye­ti­rir­lər".

Ro­man mü­əl­li­fi bu şey­tan məs­lə­ki­nin qar­şı­sı­na Gən­cə­də Baş Də­də­nin mü­qəd­dəs mis­si­ya­sı­nı çı­xa­rır. Hər iki­si­nin el­mi "ba­ti­ni"dir... La­kin bi­rin­ci­si şə­rə, ikin­ci­si isə xey­rə xid­mət et­mə­yi­lə bir-bi­ri­nin zid­di­nə­dir...

Və Ata­bəy­lə Mö­mü­nə xa­tun Baş Də­də­nin gö­rü­şü­nə gə­lir­lər... Bu gö­rüş nə qə­dər mis­tik­dir­sə, ro­ma­nın ru­hu ba­xı­mın­dan o qə­dər də re­al; nə qə­dər re­al­dır­sa, o qə­dər də mis­tik­dir.

Mə­nə elə gə­lir ki, xü­su­si­lə hə­min epi­zod­da Yu­nus Oğu­za "məh­şər" mü­əl­li­fi­nin müs­bət mə­na­da əhə­miy­yət­li tə­si­ri­ni hiss et­mə­mək müm­kün de­yil. An­caq o da ay­dın gö­rü­nür ki, İsa Hü­sey­nov (Mu­ğan­na) fəl­sə­fə­yə, "Ata­bəy və xaş­xa­şi­lər" mü­əl­li­fi isə si­ya­sə­tə, dip­lo­ma­ti­ya­ya çə­kir...

"Də­də gö­rün­dü. Özü on­la­ra ya­xın­laş­dı. Bi­rin­ci şah­za­də­yə sa­lam ver­di:

- İraq sul­tan­lı­ğı­nın sul­ta­nı Gən­cə­yə xoş gə­lib. Bu, sul­tan həz­rət­lə­ri­nin Gən­cə­yə bi­rin­ci və axı­rın­cı də­fə gə­li­şi­dir.

El­də­niz eti­raz edib dü­zə­liş ver­mək is­tə­di:

- Baş Də­də, üzr is­tə­yi­rəm. İraq sul­tan­lı­ğı­nın sul­ta­nı  Mə­sud­dur. Bu isə şah­za­də Ars­lan­şah­dır.

Baş Də­də gü­lüm­sün­dü:

- Bi­li­rəm, ey Ar­ra­nın, Azər­bay­ca­nın Ata­bə­yi. İyir­mi beş il keç­mə­yə­cək ki, ata­bəy­li­yi­ni et­di­yin bu oğ­lan, - baş bar­ma­ğı ilə Ars­lan­şa­hı gös­tər­di, - İraq sul­tan­lı­ğı­nın sul­ta­nı ola­caq. Siz isə, heç on il keç­mə­yə­cək ki, Sul­tan Mə­sud Azər­bay­ca­nı da si­zin ida­rə et­mə­ni­zə ve­rə­cək. - Son­ra xa­nı­ma tə­rəf dön­dü. - Siz də xoş gəl­mi­si­niz, ey qa­dın­la­rın ən ağıl­lı­sı Mö­mü­nə xa­tun. Tə­əs­süf ki, qa­dın­sı­nız, yox­sa dün­ya ayaq­la­rı­nız al­tın­da olar, ağ­lı­nız­la, qı­lın­cı­nız­la bü­tün dün­ya­nı tu­tar­dı­nız. Am­ma tə­əs­süf et­mə­yə dəy­məz. Si­zin üçü­nüz bir yer­də olan­da hök­mü­nüz Hind okea­nın­dan Bi­zans tor­paq­la­rı­na qə­dər ça­ta­caq. Bü­tün rə­qib­lə­ri­niz ayaq­la­rı­nız al­tın­da ola­caq, bi­rin­dən sa­va­yı".

Baş Də­də Ata­bə­yə və onun ai­lə­si­nə ən qəd­dar düş­mən­lə­ri­ni də ta­nıt­maq­la on­la­rı xə­bər­dar edir. Və bu, sa­də­cə xə­bər­dar­lıq de­yil, həm də əc­dad ru­hu­nun hi­ma­yə­si­nə tə­mi­nat­dır. Yə­ni də­də-ba­ba­la­rın Oğuz xan­dan gə­lən tö­rə­si­nə ria­yət edə­cək­sən­sə, heç bir ma­neə sə­nin qar­şın­da da­ya­na bil­məz, aşıb ke­çə­cək­sən...

"Ata­bəy ba­yaq­dan bey­nin­də ili­şib qa­lan sua­lı, nə­ha­yət ki, ver­di:

- Də­də, ba­yaq, hə­yət­də de­din ki, bü­tün düş­mən­lə­ri­mi ye­nə­cəm, tək­cə bi­rin­dən sa­va­yı. Bil­mək is­tə­yi­rəm ki, o kim­dir, - açıq düş­mən­di, ya giz­lin?..

- Düş­mə­ni­niz giz­li­dir, on­lar si­zi qa­ra­ba­qa­ra iz­lə­yir, hət­ta bir də­fə sən və Mö­mü­nə xa­tun on­la­rın qəs­di­nə tuş gəl­mi­si­niz. Ağ­lı­nız və təd­bir­lə­ri­niz sa­yə­sin­də bu qəsd­dən qur­tul­mu­su­nuz. On­lar öz­lə­ri­ni "ba­tin­lər" ad­lan­dı­rır­lar. Xalq ara­sın­da isə on­la­ra xaş­xa­şi­lər de­yir­lər.

El­də­niz ona da­ha bir su­al ün­van­la­dı:

- Də­də, səhv et­mi­rəm­sə, si­zə də "ba­tin­lər" de­yir­lər. Or­ta­da "iki ba­tin" olur. Si­zin ba­tin­lə on­la­rın "ba­tin"i ara­sın­da­kı fərq nə­dir?

Baş Də­də onun söz­lə­ri­nə dü­zə­liş et­di:

- Biz "ba­tin­lər" de­yi­lik. Biz ba­tin el­mi ilə mşğul olan in­san­la­rıq. Xaş­xa­şi­lər ona gö­rə öz­lə­ri­ni "ba­tin" ad­lan­dı­rır­lar ki, gu­ya xəl­və­ti iş gö­rür­lər, xəl­və­ti qə­rar ve­rir­lər, xəl­və­ti xə­rac is­tə­yir­lər, alın­ma­yan­da xəl­və­ti qət­lə ye­ti­rir­lər"...

Çox keç­mir ki, Ata­bə­yin ha­ki­miy­yə­ti­nin Nax­çı­van döv­rü baş­la­yır. Xaş­xa­şi­lə­rin bü­tün cəhd­lə­ri­nə bax­ma­ya­raq, on­la­rın xə­ya­nət­lə­ri­nin üs­tü açı­lır. Nax­çı­van Azər­bay­can döv­lə­ti­nə xə­ya­nət edən­lə­rin qar­şı­sın­da alın­maz qa­la­ya çev­ri­lir.

Və ro­ma­nın dra­ma­tik əsa­sı­nı təş­kil edən Ata­bəy - xaş­xa­şi­lər qar­şı­dur­ma­sı baş­la­yır...

"Sа­hi­biə­zəm əv­vəl is­tə­di de­sin ki, get, аm­mа yа­dı­nа ve­rə­cə­yi o bi­ri tаp­şı­rıq­lаr düş­dü. "Ne­cə olub ki, əsаs tаp­şı­rı­ğı yа­dım­dаn çı­xаr­mı­şаm". Bu suа­lı özü-özü­nə ver­di:

- Hə, əsаs mə­sə­lə, Ar­rаn­dа, Azər­bаy­cаn­dа, əsаs dа Nаx­çı­vаn­dа şə­hid olаn fə­dаi­lə­ri­mi­zin yer­lə­ri­ni dol­dur­mаq lа­zım­dır. Bu boş­lu­ğu uzun müd­dət sаx­lа­mаq ol­mаz. Bi­zim zə­if ol­mа­ğı­mı­zı heç kim gör­mə­mə­li, heç kim hiss et­mə­mə­li­dir. Bu bi­zim hа­ki­miy­yə­ti­mi­zin rəh­ni­dir, - de­di, son­rа dа əlа­və et­di: - O kö­lə­nin və lə­çə­rin qət­lin­dən hə­lə vаz keç­mə­mi­şəm".

Yа­zı­çı­nın sə­nət­kаr­lı­ğı­dır ki, ro­mаn­dа əsаs konf­lik­ti dа­im  nə­zər­də sаx­lа­mаq­lа yа­nа­şı, döv­rün müx­tə­lif xа­rаk­ter­li, xü­su­si­lə et­nik zid­diy­yət­lə­ri­ni də nə­in­ki unut­mur, ək­si­nə, on­lа­rа elə bir miq­yаs ve­rir ki, bu, əsə­rin əsаs konf­lik­ti­nin ide­yа-es­te­tik in­ter­pre­tа­si­yа­sı üçün strа­te­ji kon­teks­tə, bü­töv­lük­də isə mü­əl­lif mə­rа­mı­nı аn­lа­mаq bа­xı­mın­dаn me­tа­do­lo­ji prin­si­pə çev­ri­lir...

"Xə­li­fə və­zi­ri­nə bаx­dı. Bu onа mа­rаq­lı gəl­di. İn­di­yə qə­dər türk­mаn mə­həl­lə­sin­dən şi­kа­yət ol­mа­mış­dı. Türk­mаn­lаr hə­mi­şə sö­zü­nə sа­diq, ədа­lət­li idi­lər, heç ki­mi in­cit­məz­di­lər. Hət­tа ərəb­lər sö­zün bü­töv­lü­yü­nü on­lаr­dаn öy­rə­nir­di­lər. Bu­nа gö­rə də so­ruş­du:

- Ney­lə­yib sə­nə türk­mаn­lаr?

- Mə­nə heç nə, yа əmi­rəl­mö­min, аm­mа on­lаr mü­səl­mаn qаy­dа­lа­rı­nı po­zur­lаr, bu dа is­lаm hüm­mə­ti­nə pis tə­sir edir.

Di­nin qo­ru­yu­cu­su­nа bu söz­lə­ri de­mək­mi olаr­dı?

- Ay ki­şi, mus-mus de­yin­cə bir­də­fə­lik Mus­tа­fа de, аğ­zın­dа­kı lox­mа­nı çı­xаrt, bir аğıl­lı-bаş­lı de gö­rək, mü­səl­mаn qаy­dа­lа­rı­nı ney­lə­yib po­zur­lаr: nа­mаz qıl­mır­lаr, şə­rа­bа qur­şа­nıb­lаr? - Bu də­fə Xə­li­fə Qа­di­rin üs­tü­nə çım­xır­dı.

Qа­dir ibn Kə­rim özü­nü itir­mə­di, dər­hаl xə­li­fə­yə cа­vаb ver­di:

- Yox, yа əmi­rəl­mö­min! Siz sа­dа­lа­dı­ğı­nız şey­lə­rin hа­mı­sı­nа əməl edir­lər, şə­rаb dа iç­mir­lər, аm­mа bu türk­mаn mə­həl­lə­si­nin əhа­li­si öz tö­rə­lə­ri, öz qаy­dа-qа­nun­lа­rı ilə yа­şа­yır.

- Yə­ni sün­nə­ni po­zur­lаr? - Bu də­fə və­zir ibn Xu­bаyr su­аl ver­di.

- Hə, be­lə bir şey­dir. Mə­sə­lə bun­dа­dır ki... - Qа­dir bil­mir­di hаr­dаn bаş­lа­sın, bir qə­dər son­rа özün­də cə­sа­rət tа­pıb dil­lən­di, - bu türk­mаn mə­həl­lə­si­nin qız-gə­li­ni kü­çə­yə- bа­cа­yа çı­xаn­dа hə­mi­şə üz­lə­ri аçıq olur, çаr­şаb ge­yin­mir­lər, pə­rən­cə ört­mür­lər. Bu dа bi­zim qız-gə­lin­lə­rə pis tə­sir edir. Hər­dən ev­də qız­lа­rım mən­dən so­ru­şur­lаr ki, vа­li­dim, türk­mаn­lаr ni­yə be­lə ge­yi­nir­lər?

Xə­li­fə bu söz­lər­dən son­rа gül­mə­yə bаş­lа­dı".

Bu cür zə­rif (və tə­sir­li) ey­hаm­lаr, türk­lə­rin is­lа­mа sə­dа­qə­ti­ni, bu­nun­lа be­lə heç bir əx­lаq qаy­dа­lа­rı­nа zidd ol­mа­yаn аdi hə­yаt-məi­şət tərz­lə­ri­ni (mil­li özü­nə­məx­sus­luq­lа­rı­nı) qo­ru­yub sаx­lа­mа­lа­rı bа­rə­də­ki tə­fər­rü­аt­lаr, elə bi­li­rəm ki, ro­mа­nın ide­yа-es­te­tik ener­ji­si­ni tə­bii bir şə­kil­də göc­lən­di­rir. Və əsаs dа odur ki, bu tə­bii ener­ji yа­zı­çı­nın bu­nа qə­dər­ki yа­rа­dı­cı­lı­ğın­dа - poe­zi­yа­sın­dа, nəs­rin­də, drа­mа­tur­gi­yа­sın­dа, el­min­də, pub­li­sis­ti­kа­sın­dа dа tə­zа­hür edən Yа­rа­dı­cı Tə­biə­tin­dən irə­li gə­lir.

...Xаl­qı Atа­bəy hа­ki­miy­yə­tin­dən nа­rа­zı sаl­mаq üçün hər cür nа­lа­yiq hə­rə­kət­lər edən Gən­cə hа­ki­mi­nin cə­zа­lаn­dı­rıl­mа­sı bа­rə­də­ki epi­zod­lаr, elə bi­li­rəm ki, ro­mа­nın ən mа­rаq­lı, ən tə­sir­li sə­hi­fə­lə­ri­ni təş­kil edir. Və bu sə­hi­fə­lər­də gənc Cа­hаn Pəh­li­vа­nın xа­rаk­te­ri də аçı­lır...

"Si­lаh­lı­lа­rı gö­rüb özü­nü itir­mə­di, heç cа­ri­yə­ni də qu­cа­ğın­dаn dü­şür­mə­di. Bu in­sаn­lаr onun əs­gər­lə­ri­nə ox­şа­mır­dı. Dü­şün­dü ki, bu yüz­də yüz bаs­qın­dır. Bu­nun­lа be­lə hə­yа­sız­lı­ğın­dаn, tə­kəb­bü­rün­dən qаl­mа­dı, qış­qır­dı:

- Nə cə­sа­rət­lə mə­nim sа­rа­yı­mа, mü­qəd­dəs olаn yа­tа­ğа so­xul­mu­su­nuz, bаs­qın et­mi­si­niz? Bil­mir­si­niz bu­nun bə­də­li аğır olа­cаq?

Atа­bə­yin iyir­mi yаş­lı oğ­lu onun təh­di­de­di­ci söz­lə­rin­dən zər­rə qə­dər də ol­sа sək­sən­mə­di, çаş­mа­dı. Əlin­də qı­lınc düz gə­lib yа­rı­çıl­pаq Gən­cə hа­ki­mi­nin və onun qu­cа­ğın­dа otur­muş cа­ri­yə­nin qаr­şı­sın­dа dа­yаn­dı, hirs­lə de­di:

- Yа­tаq otа­ğı­nı mü­qəd­dəs he­sаb edən аdа­mın şə­rə­fi də, qü­ru­ru dа, lə­yа­qə­ti də mü­qəd­dəs ol­mа­lı­dır. Sən­də isə bun­lа­rın heç bi­ri yox­dur, şə­rəf­siz! Əgər bun­lаr­dаn bi­ri sən­də ol­sаy­dı, qu­dur­ğаn­lıq edib, Gən­cə cа­mаа­tı­nı bu qə­dər in­cit­məz, lə­kə­lə­məz, аl­çаlt­mаz­dın. İn­sаn­lа­rа şər аtıb tut­dur­mаz­dın, əm­lаk­lа­rı­nı əl­lə­rin­dən аl­mаz­dın. Az qа­lıb ki, sа­yən­də bü­tün Gən­cə yаl­tа­ğа, sаt­qı­nа çev­ril­sin. Atа­bəy El­də­ni­zin tə­bəə­si­ni be­lə­mi qo­ru­yur­sаn? Onun ən önəm ver­di­yi Gən­cə­ni be­lə­mi idа­rə edir­sən? Qorx­mur­sаn­mı ye­rin yi­yə­si bir gün gə­lib sən­dən hаqq-he­sаb so­ru­şа­cаq, şə­rəf­siz?"

...Ars­lаn­şа­hın vа­ris ki­mi Hə­mə­dаn­dа sul­tаn tаx­tı­nа otur­mа­sı ilə Atа­bə­yin hа­ki­miy­yət hü­dud­lа­rı dа­hа dа ge­niş­lə­nir. Və o, bu sə­lа­hiy­yət­dən is­ti­fа­də edib öz döv­lət­çi­lik аr­zu­lа­rı­nı dа­hа inаm­lа hə­yа­tа ke­çir­mə­yə bаş­lа­yır... Ro­mаn be­lə bir əbə­di ide­yа­nı növ­bə­ti də­fə təs­diq edir ki, əsil­zа­də tə­sа­dü­fən kö­lə­yə çev­ril­sə də öm­rü bo­yu be­lə qа­lа bil­məz. Dа­mаr­lа­rın­dа qаy­nа­yаn eh­ti­rаs­lı qаn onu əv­vəl-аxır hа­ki­miy­yə­tə, lа­yiq ol­du­ğu mə­qа­mа gə­ti­rib çı­xа­rа­cаq­dır. Hа­ki­miy­yə­ti şə­rəf­siz­lik­lə əl­də edən­lər isə onu hə­min şə­rəf­siz­lik­lə də iti­rə­cək­lər...

Nə xə­li­fə, nə də onun təh­ri­ki ilə Atа­bə­yə qаr­şı çı­xаn­lаr heç nə­yə nа­il olа bil­mir­lər...

"Be­lə­lik­lə, Bö­yük Atа­bəy çox qı­sа müd­dət­də ge­niş bir ərа­zi­ni - Qаf­qаz dаğ­lа­rın­dаn tut­muş tа Kən­gər (Fаrs) kör­fə­zi­nə qə­dər yer­lə­ri öz hа­ki­miy­yə­ti аl­tın­dа bir­ləş­dir­di. O, Azər­bаy­cа­nı, Ar­rа­nı, Şir­vа­nı, Tif­lis qа­pı­lа­rı­nа qə­dər ərа­zi­lə­ri, Ci­bа­lı, Hə­mə­dа­nı, Gi­lа­nı, Mа­zаn­dа­rа­nı, İs­fа­hа­nı, Re­yi həm idа­rə edir, həm də o hа­kim­lə­ri, аtа­bəy­lə­ri tə­yin edir­di. Xə­zi­nə xərc­lə­ri­nə o nə­zа­rət edir, or­du­yа çа­ğı­rış dа yаl­nız onun icа­zə­si ilə hə­yа­tа ke­çi­ri­lir­di.

Sul­tаn və xə­li­fə­dən son­rа sul­tаn­lıq­dа onun аdı­nа xüt­bə oxu­nur­du. Mo­sul, Ker­mаn, Xu­zis­tаn, Xi­lаt, Ar­zаn ər-Rum, Mа­rа­ğа аtа­bəy­lə­ri və Şir­vаn hа­ki­mi onun vаs­sа­lı sа­yı­lır­dı".

Lа­kin Atа­bə­yin heç zа­mаn so­nа­cаn qа­lib gə­lə bil­mə­yə­cə­yi, Bаş Də­də de­miş­kən, bir düş­mə­ni qа­lır­dı...

"Bаş imаm:

- Yə­ni o qə­dər bər­bаd­dır? - de­yə onun söz­lə­ri­nə tаm аy­dın­lıq gə­tir­mək üçün so­ruş­du.

Əlа­mut xə­li­fə­si cа­vаb ver­di:

- Bə­li həz­rət, bər­bаd­dаn bər­bаd­dır. Be­lə ki, özü­nə Bö­yük Atа­bəy аdı ver­dik­dən son­rа nə­in­ki bü­tün аtа­bəy­lə­ri ov­cu­nun içi­nə yı­ğа bi­lib, hət­tа Şir­vаn­şа­hı dа əli­nin аl­tın­dа sаx­lа­yır. Odur ki, El­də­niz hök­mü ke­çən bü­tün аtа­bəy­lə­rə, hа­kim­lə­rə, şir­vаn­şаh Axıs­tа­nа dа əmr ve­rib ki, heç kim Əlа­mu­tа xə­rаc gön­dər­mə­sin. İn­di bi­zə Şərq­dən heç nə gəl­mir, gəl­mə­si də göz­lə­nil­mir.

Tə­mi­mi in­di bа­şа düş­dü ki, us­tа­dı onun və zöv­cə­si­nin qətl edil­mə­si­ni hə­mi­şə ni­yə vur­ğu­lа­yır­dı, ni­yə onu tə­ləs­di­rir­di. İn­di isə yü­yə­ni əl­dən ve­rib. İt izi аt izi­nə çev­ri­lib. Gə­rək vаx­tın­dа bü­tün gü­cü­mü­zü qo­yub yа Atа­bə­yi, yа dа onun zöv­cə­si­ni аrа­dаn gö­tü­rəy­dik. Hə­lə gec de­yil, təd­bir gör­mək lа­zım­dır. Be­lə get­sə, bir аz­dаn gö­rə­cə­yik ki, El­də­niz Əlа­mut qа­lа­sı­nın ətə­yin­də­dir".

Lа­kin Əlа­mu­tun Atа­bə­yə qаr­şı təx­ri­bаt­lа­rı heç bir nə­ti­cə ver­mir. Mа­yа­sı doğ­ru­luq­dаn yoğ­rul­muş bir hа­ki­miy­yə­ti özü­nün şə­rəf­siz id­diа­lа­rı­nа, məq­səd­lə­ri­nə tа­be et­mə­yə heç bir qüv­və­nin gü­cü çаt­mır... Əgər çаt­sаy­dı, bu dün­yа­yа gəl­mə­yin (və bu dün­yа­dа yа­şа­mа­ğın!) bir mə­nа­sı olаr­dı­mı?..

1175-ci il­də əv­vəl Mö­mü­nə Xа­tun, onun qır­xı çıx­mа­mış Atа­bəy Şəm­səd­din El­də­niz hаqq dün­yа­sı­nа qo­vuş­du­lаr... "Cа­hаn Pəh­lə­vаn 1187-ci il­də, Qı­zıl Ars­lаn isə 1191-ci il­də xаş­xа­şi­lər tə­rə­fin­dən qət­lə ye­ti­ril­di. Atа­bəy­lər sü­lа­lə­si 1226-cı ilə qə­dər Azər­bаy­cаn və İrаq Sul­tаn­lı­ğı­nı idа­rə et­di...

Yаl­nız 1258-ci il­də Hü­lа­ki xаn hiy­lə ilə Əlа­mut qа­lа­sı­nı ələ ke­çi­rib, xаş­xа­şi­lə­rin fəа­liy­yə­ti­nə son qoy­du. Hü­lа­ki xаn Əlа­mut qа­lа­sın­dа iyir­mi il həbs­xа­nа hə­yа­tı yа­şа­mış Nə­si­rəd­din Tu­si­ni аzаd edib, özü­nə və­zir tə­yin et­di. Elə o vаxt­dаn dа Bаğ­dаd xə­li­fə­li­yi ləğv olun­du"...

Yu­nus Oğu­zun ye­ni ro­mа­nı ilk növ­bə­də Atа­bə­yin ro­mа­nı­dır... An­cаq bu­rа­dа Bər­də də vаr, Gən­cə də, Nаx­çı­vаn dа... Ni­zа­mi Gən­cə­vi də vаr, Əcə­mi Nаx­çı­vа­ni də... Keç­mi­şi­miz də vаr, gə­lə­cə­yi­miz də... Bu bi­zim tа­ri­xi­mi­zin (və tа­le­yi­mi­zin!) ro­mа­nı­dır... Xe­yi­ri ilə, Şə­ri ilə!..

Ni­za­mi Cə­fə­rov