Beynəlxalq ədəbi əlaqələr ədəbiyyatın inteqrasiya şəraitində inkişafına böyük təkan verir. Azərbaycanın beynəlxalq ədəbi əlaqələri haqqında elə də geniş məlumat yoxdur. Əslində, çoxlarımız düşünürük ki, Azərbaycan ədəbiyyatı nümunələri xaricdə kütləvi çap olunmursa, bu, ədəbi əlaqələrin zəifliyindən xəbər verir. Ümumiyyətlə, beynəlxalq ədəbi əlaqələr həssas mövzudur və eyni zamanda da ədəbiyyat siyasətimizin dünyada təbliği deməkdir.
Bu gün Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının N.Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunda beynəlxalq ədəbi əlaqələrlə bağlı işlər görülür.
Qeyd edək ki, Ədəbiyyat İnstitutunda "Azərbaycan və Baltik xalqlarının ədəbi əlaqələri", "Azərbaycan-Litva ədəbi əlaqələri", "Azərbaycan-Ukrayna ədəbi əlaqələri", "Azərbaycan-Polşa ədəbi əlaqələri" və s. mövzularda dissertasiyalar yazılıb. Ədəbiyyat İnstitutunda "Azərbaycan-Asiya ədəbi əlaqələri" şöbəsində Çin, Yaponiya, Pakistan, Hindistan, Əfqanıstan, Koreya xalqları ədəbiyyatının tarixi də öyrənilir. Burada müxtəlif inkişaf istiqamətləri və problemləri, eləcə də ayrı-ayrı şair, yazıçı, dramaturqların yaradıcılığı ilə bağlı araşdırmalar aparılaraq, tədqiqatlar yazılır.
Beynəlxalq ədəbi əlaqələr bizə nə qazandırır?
Mütəxəssislər bildirir ki, beynəlxalq ədəbi əlaqələr xalqlar, dövlətlər arasında etibarlı bir körpüdür. Keçən əsrin əvvəllərindən başlayaraq indiyə qədər bu sahədə xeyli iş görülüb. Tədqiqatçılar vurğulayır ki, bununla belə, bu sahədə pərakəndəlik mövcuddur. Ümumiyyətlə, beynəlxalq ədəbi əlaqələr sahəsində görülən işlərə münasibət bildirən alimlər vurğulayır ki, hələ bir sıra məsələlər həllini gözləyir. Məlumatlara görə, beynəlxalq ədəbi əlaqələrin daha geniş səviyyədə qurulmasında müxtəlif dilləri bilən mütəxəssislər tələb olunur. Sözsüz ki, ədəbiyyat xalqları bir-birinə daha yaxından tanıdır. Ədəbi əlaqələr sahəsində görülən işlərdən ancaq ədəbiyyat və elm ictimaiyyəti məlumat almalı deyil, bundan hamı xəbər tutmalıdır. Əlbəttə, cəmiyyətin inkişafında ədəbiyyatın rolunun artması dövrümüzün mühüm qanunauyğunluqlarından biridir. Ədəbiyyatın formalaşması və inkişafı, xalqların mədəni irsi və irsə varislik, bu sahədə tərəqqi mədəni əlaqələr vasitəsilə də təzahür edir. Azərbaycan sülhsevər ölkə olaraq bütün dövlətlərlə və xalqlarla qarşılıqlı anlaşma, mehriban dostluq və əməkdaşlıq şəraitində yaşamaq istəyir. Azərbaycan həmişə dünyaya sülh ünvanlayır.
Onu da vurğulayaq ki, Sovet dövründə beynəlxalq ədəbi əlaqələr məsələsinə xüsusi diqqət yetirilirdi. Həmin illərdə bu istiqamətdə böyük işlər görülürdü.
Bu gün Azərbaycan-Özbəkistan ədəbi əlaqələri daha çox gündəmə gətirilir. Bu da o deməkdir ki, xalqlar arasında ədəbi əlaqələr inkişaf edir.
"Azərbaycanın istər digər türk xalqları, istərsə də başqa xalqlarla ədəbi əlaqələri..."
Azərbaycan-Türkmənistan-Özbəkistan ədəbi əlaqələr şöbəsinin müdiri, filologiya elmləri doktoru Almaz Ülvi bizimlə söhbətində bildirdi ki, Azərbaycanın beynəlxalq ədəbi əlaqələrinin tarixi qədimdir: "Sovet illərindən əvvəl də ədəbi əlaqələrimiz olub. Ədəbiyyatlar arasında əlaqələr həmişə olub. Bu böyük bir tarixi əhatə edib. Sovet dövründə ədəbi əlaqələr sovet ideologiyası çərçivəsində qurulur və davam edirdi. Bu əlaqələrin üst qatında siyasi ideologiya olsa da, alt qatında ədəbiyyatların bir-birilə çuğlaşması, yaxınlaşması özünü hiss etdirirdi. Yəni bu məsələdə tarixə söykənilirdi. Müstəqillik illərində isə beynəlxalq ədəbi əlaqələr sahəsində yeni səhifə açıldı. Sərhədlər açıldı, sovet ideologiyası tarixə qovuşdu, demokratiya, söz, fikir azadlığı meydana gəldi. Bütün bunlar, publisistikada olduğu kimi, ədəbiyyata da müsbət təsir göstərdi. Azərbaycanın istər digər türk xalqları, istərsə də başqa xalqlarla ədəbi əlaqələri yeni istiqamətdə formalaşmağa başladı. Bu sahədə xeyli iş görülür. Görülən işlər də keyfiyyət və kəmiyyət baxımından təqdirəlayiqdir"
"Bu sahədə xeyli iş görülüb..."
Bu sahədə mütəxəssislər yetişdiyini vurğulayan A.Ülvi qeyd etdi ki, özünün məşğul olduğu Azərbaycan-Özbəkistan ədəbi əlaqələri sahəsində indiyə qədər çox iş görülüb. A.Ülvi bildirdi ki, iki xalq arasında ədəbi əlaqələrin tarixi qədimdir. Zaman-zaman özbək və Azərbaycan şairləri, ədibləri bir-birindən bəhrələnib: "Dahi özbək şairi Nəvai türkcə yazdığı bütün əsərlərində, qəzəllərində, o cümlədən də "Xəmsə"sində Azərbaycan ədəbiyyatına müraciət edib. Hətta Xəqani, Şah Ənvar Qasım, Əşrəf Marağayi, Nəsimi və digərləri Nəvainin yaradıcılığından qızıl xətlə keçir. O öz əsərlərində dahi Nizami Gəncəvinin qarşısında baş əydiyini qeyd edir. Ümumiyyətlə, Azərbaycan-Özbəkistan ədəbi əlaqələri bütün dövrlərdə davam etdirilib. Deyərdim ki, siyasi mühitlərin, quruluşların ədəbi əlaqələrə elə də böyük təsiri olmayıb. Sovet illərində əlaqələrimiz davam edib. Pənah Xəlilov "SSRİ xalqlar ədəbiyyatı"nı yazarkən özbək ədəbiyyatına da müraciət edib. Professor Azad Nəbiyev "Azərbaycan-özbək folklor əlaqələri" haqqında yazmışdı. Xəlil Rza "Azərbaycan-özbək ədəbi əlaqələri və Maqsud Şeyxzadənin yaradıcılığı" haqqında yazıb".
"Əlişir Nəvainin əlyazmalarını..."
A.Ülvi bildirdi ki, Nəvai irsinə Azərbaycanda hər zaman böyük dəyər verilib. "Rəhmətlik Cənnət Nağıyeva, əziz ustadım, fədakar nəvaişünas-alim, Azərbaycan elmi tarixində öz sanbalı ilə seçilən ziyalılarımızdan biri olub. Hər hansı bir araşdırmamızda ona istinad etməmək, onu unutmaq günah olar. Əlişir Nəvainin əlyazmalarını Cənnət xanım mənə göstərib, o müqəddəs əlyazmaları birgə vərəqləmişik. Bilirsiniz ki, onun bütün əmək fəaliyyəti Azərbaycan Əlyazmalar İnstitutu ilə bağlı olub, 50-ci illərdə o müqəddəs məkanın qurucularından biri idi. Qəribədir ki, Əlişir Nəvainin yaradıcılığını Cənnət xanıma rəhmətlik özbək alimi Həmid Sultanov sevdirib" - deyə A.Ülvi qeyd edir. A.Ülvi dedi ki, o, 20 ilə yaxındır ki, bu sahə ilə məşğuldur və burada olan boşluqları doldurub, toxunulmayan mövzulara, məqamlara toxunub. Onun sözlərinə görə, Azərbaycan-Özbəkistan ədəbi əlaqələrinə hər bir mütəxəssis öz töhfəsini verib.
Azərbaycan-Polşa ədəbi əlaqələri...
Azərbaycanın beynəlxalq ədəbi əlaqələrindən danışarkən Azərbaycan-Polşa ədəbi əlaqələrinə də diqqət yetirməliyik. Azərbaycan və Polşa mədəniyyətlərarası və ədəbiyyat münasibətlərinin tarixi 19-cu əsrin birinci yarısına aiddir. Onlar əsasən Peterburq, Varşava və Qafqazda inkişaf etməyə başlayıb. Gənc şərqşünas Vladislav Spitznagel öz məşğələləri dövründə Nizaminin "İsgəndərnamə" klassik şeirinin bir hissəsini fransız dilinə tərcümə etmişdi.
Azərbaycanın beynəlxalq ədəbi əlaqələri ədəbiyyatımızın dünyada təbliğ edilməsinə fayda verib. Bununla belə, bu sahədə görüləcək işlər çoxdur...
Mövzuya qayıdacağıq.
İradə SARIYEVA
