Əl­yaz­ma­lar İnsti­tu­tun­da mü­ha­fi­zə olu­nan əl­yaz­ma­lar mil­li mə­də­niy­yə­ti­mi­zin nü­mu­nə­lə­ri ki­mi...

Azər­bay­can mə­də­niy­yət xə­zi­nə­si­nin in­ci­lə­ri olan qə­dim əl­yaz­ma­la­rın şöh­rə­ti res­pub­li­ka­mı­zın hü­dud­la­rın­dan  kə­nar­lar­da du­yu­lub. Bu gün dün­ya­nın ən nü­fuz­lu mu­zey və ki­tab­xa­na­la­rın­da Azər­bay­ca­na aid əl­yaz­ma­lar var. Bu əl­yaz­ma­lar xal­qı­mız, onun mə­də­niy­yə­ti, mə­nə­viy­ya­tı haq­qın­da bö­yük bil­gi ve­rir. 

Mən­bə­lər ya­zır ki, Azər­bay­can əra­zi­sin­də ilk ki­ta­bın XI əsrdə ya­zıl­dı­ğı mə­lum­dur. Ya­zı­lan­la­ra gö­rə, or­ta əsrlər­də Azər­bay­can əra­zi­sin­də türk, ərəb və fars dil­lə­rin­də nə­fis əl­yaz­ma nü­mu­nə­lə­ri­nin ya­ran­ma­sı, dün­ya­nın ən məş­hur ki­tab­la­rı­nın öl­kə­yə gə­ti­ril­mə­si ilə mil­li ki­tab mə­də­niy­yə­ti­miz xey­li zən­gin­lə­şib. Mən­bə­lər bu dövrdə Azər­bay­can əra­zi­sin­də 1 mil­yon­dan ar­tıq əl­yaz­ma ki­ta­bı­nın top­lan­dı­ğı­nı gös­tə­rir.

Azər­bay­can­da əl­yaz­ma­la­rın qo­run­ma­sı is­ti­qa­mə­tin­də bö­yük iş­lər gö­rü­lür. Bun­dan əv­vəl­ki il­lər­də də əl­yaz­ma­la­rın qo­run­ma­sı is­ti­qa­mə­tin­də iş­lər gö­rü­lüb.

Mə­lu­ma­ta gö­rə, 1924-cü il­də xal­qın ya­zı­lı ir­si­nin qo­run­ma­sı məq­sə­di­lə bir çox zi­ya­lı­la­rın tə­şəb­bü­sü ilə I Ümu­ma­zər­bay­can Öl­kə­şü­nas­lıq Qu­rul­ta­yın­da əl­yaz­ma ki­tab­la­rı­nın, sə­nəd­lə­rin və qə­dim çap ki­tab­la­rı­nın bir ye­rə top­lan­ma­sı və ay­rı­ca ki­tab­xa­na­da sax­lan­ma­sı haq­qın­da qə­rar qə­bul edi­lib, bu iş 1929-cu il­dən hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­yə baş­la­nıb. Top­la­nan abi­də­lər Azər­bay­ca­nı Öy­rən­mə Cə­miy­yə­tin­də ki­tab­xa­na şək­lin­də mü­ha­fi­zə edil­mə­yə baş­la­yıb, son­ra­lar aka­de­mi­ya­nın müx­tə­lif mü­əs­si­sə­lə­rin­də sax­la­nıb.

1950-ci il­də top­la­nan ma­te­ri­al­la­rın sa­yı­nın artdı­ğı­nı, on­la­rın sax­lan­ma­sı üçün xü­su­si mü­ha­fi­zə və iq­lim re­ji­mi­nin va­cib­li­yi­ni gö­rən Azər­bay­can Elmlər Aka­de­mi­ya­sı tə­şəb­büs qal­dı­rıb və Azər­bay­can Na­zir­lər So­ve­ti ay­rı­ca bir mü­əs­si­sə ki­mi Azər­bay­can EA Res­pub­li­ka Əl­yaz­ma­lar Fon­du (RƏF) ya­ra­dıl­ma­sı haq­qın­da qə­rar qə­bul edib.

Təd­qi­qat­çı­lar ya­zır ki, ke­çən əs­rin 80-ci il­lə­rin­də ar­tıq RƏF aka­de­mi­ya sis­te­min­də özü­nə la­yiq­li yer tut­muş bir insti­tut sə­viy­yə­sin­də fə­a­liy­yət gös­tə­rir­di. Bu­nun nə­ti­cə­si ola­raq 1986-cı il­də Azər­bay­can EA Əl­yaz­ma­lar İnsti­tu­tu ya­ra­dı­lıb.

Təd­qi­qat­çı­lar ya­zır ki, bu gün Azər­bay­can MEA Mə­həm­məd Fü­zu­li adı­na Əl­yaz­ma­lar İnsti­tu­tu dün­ya­da ən zən­gin Şərq ya­zı­lı abi­də­lə­ri top­lan­mış əl­yaz­ma mər­kəz­lə­rin­dən bi­ri sa­yı­lır və Azər­bay­can əl­yaz­ma­la­rı­nın mü­ha­fi­zə edil­di­yi ye­ga­nə mil­li insti­tut ki­mi fə­a­liy­yət gös­tə­rir.

Ya­zı­lan­la­ra gö­rə, ha­zır­da Əl­yaz­ma­lar İnsti­tu­tu­nun kol­lek­si­ya­sın­da ümu­mi sa­yı 60 mi­nə ya­xın olan müx­tə­lif xa­rak­ter­li ma­te­ri­al­lar sax­la­nır. Bun­lar­dan 12 mi­nə ya­xı­nı əl­yaz­ma ki­ta­bı­dır (hər ki­tab­da or­ta he­sab­la 4-5 əsər ya­zıl­dı­ğı­nı nə­zə­rə al­saq, 40 min­dən yu­xa­rı əsə­rin əl­yaz­ma­sı­dır), qa­lan­la­rı isə ta­ri­xi ar­xe­oq­ra­fik sə­nəd­lə­ri, XIX əs­rin ikin­ci ya­rı­sı - XX əs­rin bi­rin­ci ya­rı­sı (Sə­məd Vur­ğu­na qə­dər) Azər­bay­can mə­də­niy­yət xa­dim­lə­ri­nin şəx­si ar­xiv­lə­ri­ni, daş­bas­ma və əs­ki çap ki­tab­la­rı­nı, əs­ki döv­ri mət­bu­at ma­te­ri­al­la­rı­nı, fo­to və kse­ro­su­rət­lə­ri, mik­ro­filmlə­ri, həm­çi­nin azər­bay­can­şü­nas­lı­ğın müx­tə­lif sa­hə­lə­ri­nə da­ir mü­a­sir ki­tab­la­rı əha­tə edir. Ya­zı­lan­la­ra gö­rə, min il­lik bir döv­rü əha­tə edən Azər­bay­can və di­gər mü­səl­man şər­qi öl­kə­lə­ri­nin türk, ərəb və fars dil­lə­rin­də ya­zıl­mış abi­də­lə­ri insti­tut­da ya­ra­dıl­mış xü­su­si iq­lim şə­ra­i­ti olan xə­zi­nə­lər­də mü­ha­fi­zə edi­lir.

Təd­qi­qat­çı­lar ya­zır ki, Şər­qin, de­mək olar, bü­tün bö­yük klas­sik­lə­ri­nin əsər­lə­ri və ya on­lar­dan nü­mu­nə­lər insti­tu­tun kol­lek­si­ya­sın­da təm­sil olu­nub.

Ya­zı­lan­la­ra gö­rə, ke­çən əs­rin 50-80-ci il­lə­rin­də Əl­yaz­ma­lar İnsti­tu­tun­da Azər­bay­can əl­yaz­ma­şü­nas­lı­ğı­nın bir sı­ra sa­hə­lə­ri­nin əsa­sı qo­yul­muş, bu­nun­la da "Ki­ta­bi-Də­də Qor­qud"un mət­ni, Xa­qa­ni Şir­va­ni, Şeyx Mah­mud Şə­büs­tə­ri, Se­yid İma­dəd­din Nə­si­mi, Kiş­və­ri, Şah İs­ma­yıl Xə­tai, Mə­həm­məd Fü­zu­li, Ab­bas­qu­lu ağa Ba­kı­xa­nov, Xur­şid­ba­nu Na­tə­van, Hey­ran xa­nım, Fat­ma xa­nım Kə­mi­nə, Lüt­fə­li bəy Azər, Mir­zə Hə­sən Qa­ra­ba­ği və b. bir sı­ra klas­sik­lə­rin ir­si öy­rə­nil­miş və əsər­lə­ri nəşr olu­nub.

Təd­qi­qat­çı­lar ya­zır ki, M.Fü­zu­li adı­na Azər­bay­can Elmlər Aka­de­mi­ya­sı­nın Əl­yaz­ma­lar İnsti­tu­tun­da or­ta əsrlər Şərq əl­yaz­ma­la­rı yı­ğı­lır, sis­tem­ləş­di­ri­lir, sax­la­nır və dərc olu­nur. Ve­ri­lən bil­gi­lə­rə gö­rə, ha­zır­da bu­ra­da türk, cı­ğa­tay, fars, ərəb və baş­qa dil­lər­də 40000-ə ya­xın sə­nəd var. On­lar­dan 11000-dən ço­xu qə­dim əl­yaz­ma əsər­lə­ri­dir. Bu mətnlər bi­zə or­ta əsrlər­də in­san­la­rın tibb, astro­no­mi­ya, ri­ya­ziy­yat, po­e­zi­ya, fəl­sə­fə, hü­quq, ta­rix və coğ­ra­fi­ya haq­da han­sı fi­kir­də ol­duq­la­rı haq­da mə­lu­mat ve­rir.

Mə­lu­mat­la­ra gö­rə, 40 min müx­tə­lif ma­te­ri­al top­la­nan Əl­yaz­ma­lar İnsti­tu­tu­nun 3 əl­yaz­ma­sı UNES­CO-nun əl­yaz­ma­lar ir­si­nə da­xil olub.

Qeyd edi­lə­nə gö­rə, insti­tu­tun ən də­yər­li sə­nət in­ci­lə­rin­dən bi­ri də XII əsr Azər­bay­can şa­i­ri Ni­za­mi Gən­cə­vi tə­rə­fin­dən ya­zıl­mış şe­ir­lər top­lu­su olan "Xəm­sə"nin tam əl­yaz­ma­sı­dır. Əl­yaz­ma­nın üzü 1636-cı il­də Dust Mə­həm­məd ibn Dər­viş Mə­həm­məd Də­rəx­ti­çi tə­rə­fin­dən kö­çü­rül­müş­dü. Əl­yaz­ma ona gö­rə ye­ga­nə­dir ki, Dust Mə­həm­məd əl­yaz­ma­nı ya­ra­dar­kən, əl­də et­mək müm­kün olan ən qə­dim "Xəm­sə"ni alıb və özü­nün əl­yaz­ma­sı­nın üzü­nü on­dan kö­çü­rüb. Mətn XV əsrdə ya­yıl­mış ya­zı üs­lu­bu olan nəs­tə­liq xət­ti ilə ya­zı­lıb. Hər bir şe­i­rin baş­lı­ğı par­laq rənglər­lə və qə­şəng qı­zı­lı na­xış­lar­la bə­zə­di­lib. Bu­ra­da İs­fa­han mi­ni­a­tür mək­tə­bi­nə aid mi­ni­a­tür­lər var.

Təd­qi­qat­çı­lar ya­zır ki, Əl­yaz­ma­lar İnsti­tu­tun­da Sə­na­i­nin "Hə­qi­qət Ba­ğı" (1625-ci il­də ya­zı­lıb), Əmir Xos­rov Dəh­lə­vi­nin "Sək­kiz Be­hişt" (1579), Ni­za­mi Gən­cə­vi­nin "Yed­di gö­zəl" (1636), Ur­fi­nin "Di­van" (XVII əsr), Ha­fiz Şi­ra­zi­nin "Di­van" (1584), Mək­tə­bi­nin "Ley­li və Məc­nun" (XVII əsr), Əmir Şa­hi­nin "Nu­şa­fə­rin və Göv­hər­tac" (1829), "Di­van" (1573), Mə­həm­məd Fü­zu­li­nin "Di­van" (XVII əsr) əsər­lə­ri də da­xil ol­maq­la mi­ni­a­tür­lə bə­zə­dil­miş bir çox ki­tab var.

Bu rən­ga­rəng mi­ni­a­tür­lər­də müx­tə­lif ov, mu­si­qi din­lə­mə, rəqs, ye­mək, bağ­çı­lıq, sa­vaş və mə­həb­bət səh­nə­lə­ri, elə­cə də tə­bii mən­zə­rə­lər, gül­lər, bağ­lar, bül­bül­lər, çi­çək­lə­yən ərik ağac­la­rı öz ək­si­ni ta­pıb. Ni­za­mi­nin "Xəm­sə"sin­də olan ən məş­hur mi­ni­a­tür­lər­də Ley­li və Məc­nu­nun, Xos­rov və Şi­ri­nin mə­həb­bət he­ka­yə­lə­ri təs­vir olu­nur.

Qeyd edi­lə­nə gö­rə, insti­tut­da olan di­gər va­cib tib­bi əl­yaz­ma Şəm­səd­din ibn Kə­ma­ləd­din Kə­şa­ni­nin "Bə­dən­lə­rin ruh­la­rı" (Ər­vah əl-Əc­sad) əsə­ri­dir. Bu tib­bi en­sik­lo­pe­di­ya­nın üzü XVII əsrdə su ni­şan­la­rı olan yük­sək key­fiy­yət­li Av­ro­pa ka­ğı­zı­na kö­çü­rü­lüb. Kə­şa­ni öz ki­ta­bın­da sa­də­dən mü­rək­kə­bə doğ­ru hər bir dər­man və xəs­tə­li­yin ge­niş şər­hi­ni ve­rir. Ki­ta­bı yaz­ma­mış­dan əv­vəl Kə­şa­ni qə­dim və or­ta əsrlər tə­bib­lə­ri Hip­pok­rat, Qa­len, Zə­kə­ri­yə Ra­zi, İs­ma­yil Qur­qa­ni (Cür­ca­ni) və İbn Bay­tar da da­xil ol­maq­la, öz sə­ləf­lə­ri­nin əsər­lə­ri­ni diq­qət­lə öy­rən­miş­di. Onun en­sik­lo­pe­di­ya­sı çox uni­kal və na­dir əsər­dir. Çün­ki bu əsər haq­da mə­lu­mat, Əl­yaz­ma­lar İnsti­tu­tun­dan baş­qa, dün­ya­nın heç bir ka­ta­loq və mən­bə­lə­rin­də öz ək­si­ni tap­ma­yıb.

Qeyd edi­lə­nə gö­rə, Mə­həm­məd bin Əbu­bəkr əş-Şə­fi tə­rə­fin­dən XV əsrdə ya­zı­lan "İr­şa­dül-Müh­tac ilə şər­hül-min­hac" əsə­ri hü­qu­qa aid­dir. Bu əsər­də Əbu­bəkr "Min­ha­cüt-ti­bin" ki­mi ta­nı­nan mü­səl­man qa­nu­nu (fiqh) üz­rə ən ge­niş və məş­hur əsə­rin iza­hı­nı ve­rir. "Min­ha­cüt-ti­bin" əsə­ri XIII əsr ta­nın­mış hü­quq­şü­na­sı olan İmam Müh­yəd­din Əbu Zə­kə­riy­yə Yəh­ya bin Şə­rəf ən-Nə­vai əş-Şə­fii tə­rə­fin­dən ya­zı­lıb. "Əl-İr­şad"ın Ba­kı əl­yaz­ma­sı bö­yük ma­raq do­ğu­rur. Be­lə ki, o, mü­əl­li­fin öz əli ilə kö­çü­rü­lüb.

Diq­qə­ti cəlb edən di­gər bir na­dir əsər XV əsr astro­lo­gi­ya­ya da­ir türk əl­yaz­ma­sı "Ki­ta­büt-Tən­cim"dir. Onun mü­əl­li­fi olan azər­bay­can­lı alim Ho­ca ibn Adi­li İb­ray müx­tə­lif bürclər, ul­duz və pla­net­lə­rin in­san ta­le­yi­nə tə­si­ri haq­da və ul­duz fa­lı­nı ha­zır­la­maq və oxu­maq ba­rə­də mə­lu­mat ve­rir.

Mə­lu­mat­la­ra gö­rə, tə­ba­bət və əc­za­çı­lıq işi üz­rə or­ta əsr əl­yaz­ma­la­rı AMEA-nın Əl­yaz­ma­lar İnsti­tu­tun­da qo­ru­nur. Bu uni­kal əsər­lə­rin si­ya­hı­sı­na da­xil olu­nan əsər­lər mə­də­niy­yə­ti­mi­zin na­dir in­ci­lə­rin­dən­dir.

Qeyd edi­lə­nə gö­rə, tə­ba­bət və əc­za­çı­lıq işi üz­rə or­ta əsr əl­yaz­ma­la­rı - Ba­kı­da­kı Mə­həm­məd Fü­zu­li adı­na AMEA Əl­yaz­ma­lar İnsti­tu­tun­da sax­la­nır. Təd­qi­qat­çı­lar ya­zır ki, kol­lek­si­ya­da təq­ri­bən 12 mi­nə ya­xın əl­yaz­ma var və bu, sə­nəd ir­si­nin əhə­miy­yət­li bir par­ça­sı­dır. Aş­kar edi­lib ki, bu­ra­da tə­ba­bət və əc­za­çı­lıq­la bağ­lı 363 or­ta əsr əl­yaz­ma­sı və 27 çap edil­miş qə­dim ki­tab var. Bun­la­rın 222-si fars di­lin­də, 71-i türk di­lin­də (qə­dim azə­ri di­li və qə­dim türk di­li), 70-i ərəb di­lin­də­dir. 2005-ci il­də əl­yaz­ma­lar­dan üçü-İbn Si­na­nın "Tibb el­mi­nin qa­nu­nu" əsə­ri (II cild), Rüs­təm Cur­ca­ni­nin "Ni­zam­şa­hın eh­ti­yat­la­rı" əsə­ri, Əbu Əl-Qa­sım Əl-Zəh­rə­vi­nin "Əl-Mə­qa­lə əs-Sə­lə­sun" əsə­ri Azər­bay­can­da UNES­CO-nun Dün­ya Sə­nəd İr­si "Dün­ya­nın yad­da­şı" si­ya­hı­sı­na da­xil edi­lib.

Ve­ri­lən bil­gi­lə­rə gö­rə, bu əl­yaz­ma­nın nüs­xə­si 1143-cü il­də Bağ­dad­da ha­zır­la­nıb və 1956-cı il­də Azər­bay­can SSR Elmlər Aka­de­mi­ya­sı­nın res­pub­li­ka fon­du­na ve­ri­lib. Onun­la bir­lik­də qa­nu­nun 1259-cu il­də ye­ni­dən ya­zıl­mış ikin­ci əl­yaz­ma­sı fon­da təq­dim edi­lib. Mə­lu­mat­la­ra gö­rə, bu əl­yaz­ma da­ha bü­töv­dür və qa­nu­nun ikin­ci cil­di­nin üçün­cü, dör­dün­cü və be­şin­ci ki­tab­la­rı­nı gös­tə­rir. Bu əl­yaz­ma­nı kö­çü­rən XIII əs­rin məş­hur hə­ki­mi Mən­sur ibn İb­ra­him ibn Əbu Sə­id Xə­mə­dan­dır. Bu əl­yaz­ma­lar yax­şı qo­ru­nub. XIX əsrdən bə­ri bu əl­yaz­ma­lar Azər­bay­can (Şu­şa) hə­ki­mi Qa­yı­bo­vun ai­lə­sin­də nə­sil­dən-nə­si­lə ke­çə­rək sax­la­nıb.

Aka­de­mi­ya­nın fon­dun­da həm­çi­nin XIII əs­rin son­la­rın­da ya­zı­lan ilk "Qa­nun" ki­ta­bı var və bu ki­tab Şi­raz hə­ki­mi Qüt­bəd­di­nin "Qa­nun"u və "Şə­fa ki­ta­bı"nın əl­yaz­ma­sı­nın şər­hi­dir.

Təd­qi­qat­çı­lar bil­di­rir ki, Əl­yaz­ma­lar İnsti­tu­tu­nun kol­lek­si­ya­sın­da olan fars di­lin­də­ki məş­hur or­ta əsr əl­yaz­ma­la­rı bun­lar­dır: Ha­cı Zey­na­lab­din At­ta­rın "İx­ti­ya­rat-i Bə­dii" əsə­ri (XVIII əsrdə kö­çü­rü­lüb), Mən­sur bin İl­ya­sın "Ki­fa­yət-i Mü­ca­hi­də" əsə­ri (1653-cü il­də kö­çü­rü­lüb), Mə­həm­məd Mö­mi­nin "Tuh­fat əl-Mö­mi­nin" əsə­ri (1713-cü il­də kö­çü­rü­lüb) və s.

Təd­qi­qat­çı­lar ya­zır ki, tə­ba­bət­lə bağ­lı bir çox ki­tab­lar XIV-XIX əs­rə aid­dir: Yu­sif bin İs­ma­il Xo­yi­nin "Cam əl-Bağ­da­di" əsə­ri (bu ki­ta­bın ori­ji­na­lı 1311-ci il­də ərəb­cə ya­zı­lıb, an­caq Əl­yaz­ma­lar İnsti­tu­tu­nun kol­lek­si­ya­sın­da bu ki­ta­bın or­ta əsrlər­də farsca tər­cü­mə­si var), Əb­dül­mə­cid Tə­bi­bin "Ki­tab əl-Mü­da­vət" əsə­ri, Hə­sən bin Rza Şir­va­ni­nin "Si­rac ət-Tibb" əsə­ri, Ha­cı Sü­ley­man Qa­car İrə­va­ni­nin "Fə­va­id əl-Hik­mət" əsə­ri, Əbül­hə­sən Ma­ra­ğa­yi­nin "Mü­a­li­ca­ti Mün­fə­ri­də" əsə­ri, Mur­tu­za Qu­lu xan Şam­lu Ər­də­bi­li­nin "Xir­qə" əsə­ri və s.

Təd­qi­qat­çı­la­rın yaz­dı­ğı­na gö­rə, insti­tut­da həm­çi­nin tə­ba­bət­lə bağ­lı ərəb­cə, farsca, azər­bay­can­ca, türkcə əl­yaz­ma­la­rın nüs­xə­lə­ri var: 1669-cu il­də ya­zıl­mış Mə­həm­məd Mö­mi­nin "Tuh­fat əl-Mö­mi­nin" əsə­ri (33 bü­töv və ya­rım­çıq nüs­xə), 1728-ci il­də ya­zıl­mış Mə­həm­məd Meh­di­nin "Zəd əl-Mü­sa­fi­rin" əsə­ri (13 nüs­xə), 1586/7-1628/9-ci il­lə­rə aid Mü­zəf­fər bin Mə­həm­məd Şə­fa­i­nin "Qa­ra­ba­din" əsə­ri (9 nüs­xə), 1368-ci il­də ya­zıl­mış Ha­cı Zey­na­lab­din At­ta­rın "İx­ti­ya­ri Bə­dii" əsə­ri (5 nüs­xə). Bu əl­yaz­ma­lar için­də dün­ya əhə­miy­yət­li bə­zi na­dir və də­yər­li nü­mu­nə­lər var.

İnsti­tut­da­kı or­ta əsr əl­yaz­ma­la­rı­nın ço­xu XIX və XX əsr alim­lə­ri və fi­lo­sof­la­rı­nın şəx­si kol­lek­si­ya­sın­dan gə­lir. Bun­la­ra Ab­bas­qu­lu ağa Ba­kı­xa­nov, Mir­zə Fə­tə­li Axun­dov, Əb­dül­qa­ni Əfən­di Xa­li­sa­ga­ri­za­də, Hü­seyn Əfən­di Qa­yı­bov, Bəh­mən Mir­zə Qo­van­lı-Qa­car, Mir Möh­sün Nəv­vab da­xil­dir. İnsti­tut Azər­bay­ca­nın hər ye­rin­dən əl­yaz­ma­la­rı, na­dir ki­tab­la­rı və ta­ri­xi sə­nəd­lə­ri top­la­ma­ğa da­vam edir.

Bu­ra­da sax­la­nan əl­yaz­ma­lar­dan üçü-fars mən­şə­li alim İbn Si­na­nın "Tibb el­mi­nin qa­nu­nu" əsə­ri­nin II cil­di, fars mən­şə­li hə­kim Rüs­təm Cur­ca­ni­nin "Ni­zam­şa­hın eh­ti­yat­la­rı" əsə­ri, ərəb mən­şə­li hə­kim və alim Əbu Əl-Qa­sım Əl-Zəh­rə­vi­nin "əl-Mə­qa­lə əs-Sə­lə­sun" əsə­ri Azər­bay­can­da UNES­CO-un Dün­ya Sə­nəd İr­si "Dün­ya­nın yad­da­şı" si­ya­hı­sı­na da­xil edi­lib.

Təd­qi­qat­çı­la­rın yaz­dı­ğı­na gö­rə, Rüs­təm Cur­ca­ni­nin "Ni­zam­şa­hın eh­ti­yat­la­rı" əsə­ri ori­ji­nal əsər ol­maq­la bə­ra­bər, məş­hur XII əsr Mər­kəz Asi­ya mü­əl­li­fi Zey­nad­din ibn Əbu İb­ra­him Cur­ca­ni­nin "Xa­rəzmşa­hın eh­ti­yat­la­rı" əsə­ri­nə ox­şa­yır. Bu əl­yaz­ma na­dir­dir və dün­ya­nın di­gər əl­yaz­ma an­bar­la­rın­da ta­pıl­ma­yıb. Hər hal­da, dün­ya­da bi­li­nən di­gər ka­ta­loq­lar­da bu ada rast gə­lin­mə­yib. Ya­zıl­ma ili mə­lum ol­ma­sa da, əl­yaz­ma XVI əsrdə (Hic­rə ilə 954) kö­çü­rü­lüb.

Təd­qi­qat­çı­la­ra gö­rə, ki­tab tib­bi bit­ki­lə­rin, hey­van­dan alı­nan mad­də­lə­rin, mi­ne­ral­la­rın və mü­rək­kəb dər­man­la­rın əc­za­çı­lıq üz­rə xü­su­siy­yət­lə­ri­nin təs­vi­ri­ni ve­rir. Bu ki­tab farsca da­nı­şan və ya fars di­li­nin is­ti­fa­də edil­di­yi öl­kə­lər­də tə­ba­bət və əc­za­çı­lı­ğın in­ki­şa­fı­na tə­kan ve­rib. Azər­bay­can­da bu ki­tab qis­mən təd­qiq edi­lib. Əsər əl­yaz­ma şək­lin­də qa­lıb və hə­lə də tər­cü­mə və çap edil­mə­yib.

Əl­yaz­ma Nəs­tə­liq xət­ti ilə ağ ka­ğız­da qa­ra mü­rək­kəb ilə ya­zı­lıb. Baş­lıq­lar qır­mı­zı mü­rək­kəb­lə ya­zı­lıb. Cildlən­mə­si qa­ra də­ri­dən­dir. İlk sə­hi­fə or­na­mentlə na­xış­la­nıb.

Bu əl­yaz­ma Azər­bay­can­da "Qa­nun" əsə­ri­nin ən qə­dim əl­yaz­ma­sı­dır və dün­ya­da ən qə­dim əl­yaz­ma­lar­dan bi­ri­dir. Əl­yaz­ma 1143-cü il­də (Hic­rə ilə 537) Bağ­dad­da kö­çü­rü­lüb. Tibb el­mi­nin qa­nu­nu əsə­ri əc­za­çı­lıq və tə­ba­bət sa­hə­sin­də­ki ən qə­dim ki­tab­lar­dan bi­ri­dir. İkin­ci ki­tab əsa­sən əc­za­çı­lı­ğa həsr edi­lib. O, yüz­lər­lə tə­bii dər­ma­nın əc­za­çı­lıq ba­xı­mın­dan təs­vi­ri­ni ve­rir: bit­ki­lər, mi­ne­ral­lar və hey­van­lar­dan alı­nan mad­də­lər. Bu əl­yaz­ma­nın na­dir ol­ma­sı­nın sə­bə­bi əsə­rin ən qə­dim əl­yaz­ma­lar­dan bi­ri ol­ma­sı­dır, han­sı ki, mü­əl­li­fin ölü­mün­dən 104 il son­ra kö­çü­rü­lüb. Tibb el­mi­nin qa­nu­nu əsə­ri­nin ikin­ci cil­di Ba­kı əl­yaz­ma­sın­dan öz­bək və rus di­li­nə tər­cü­mə edi­lib. Əl­yaz­ma qa­lın ağ ka­ğız üzə­rin­də ya­zı­lıb. Mətndə qa­ra, baş­lıq­lar­da qır­mı­zı mü­rək­kəb­dən is­ti­fa­də edi­lib. Bu əl­yaz­ma ərəb­cə ya­zı­lıb və "Cər­ra­hiy­yə və cər­ra­hi alət­lər" haq­qın­da ya­zı­lan ümu­mi ki­ta­bın cildlə­rin­dən bi­ri­dir. Na­dir əl­yaz­ma dün­ya­da bu ki­ta­bın ən na­dir və ən qə­dim əl­yaz­ma­la­rın­dan bi­ri­dir. Ki­tab­da təx­mi­nən 200 tib­bi cər­ra­hi alə­tin şək­li var. Zəh­rə­vi (1013-cü il­də ölüb) bu qə­dər çox cər­ra­hi alə­tin şək­li­ni təq­dim edən tək or­ta əsrlər mü­əl­li­fi­dir və on­la­rın tət­bi­qi­ni də izah edir. Ba­kı əl­yaz­ma­sı­nın fak­si­mi­le­si və rus di­li­nə tər­cü­mə­si 1983-cü il­də Moskva­da pro­fes­sor Zi­ya Bün­ya­dov tə­rə­fin­dən edi­lib.

XI əsr ki­ta­bı­nın XIII əsr nüs­xə­si olan bu ki­tab fi­liq­ran­lar­la na­zik ağ ka­ğız üzə­rin­də qa­ra mü­rək­kəb­lə ya­zı­lıb. Fə­sil­lə­rin baş­lıq­la­rı qa­lın hərflər­lə ya­zı­lıb.

Azər­bay­can mə­də­niy­yə­ti, ta­ri­xi, ic­ti­mai-si­ya­si hə­ya­tı üçün əhə­miy­yət­li olan bu əl­yaz­ma­lar keç­miş­lə gə­lə­cək ara­sın­da eti­bar­lı kör­pü ro­lu­nu oy­na­yır.

İra­də SA­RI­YE­VA

Ya­zı Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fon­du­nun ma­liy­yə dəs­tə­yi­lə çap olu­nur.