Məlum olduğu kimi, Avropa Komissiyası Orta Dəhliz boyunca yerləşən ölkələrdə əlaqəli infrastrukturun inkişafını dəstəkləməyi hədəfləyən Nəqliyyat Bağlantısı Platformasının istifadəyə verildiyini elan etdi. Tədbirin bu marşrut boyunca əsas tranzit ölkə olan Azərbaycandan nümayəndələrin iştirak etmədən keçirilməsi isə onun effektivliyinə ciddi kölgə saldı.
Qeyd edək ki, Orta Dəhlizin hazırkı populyarlığı Yaxın Şərqdə artan münaqişə, dəniz nəqliyyatı marşrutlarının getdikcə daha həssas hala gəlməsi, qlobal təchizat zəncirlərinin dəyişməsi və geosiyasi risklərin artması ilə əlaqədardır. Onilliklərdir qurduğu və hazırda Orta Dəhliz iştirakçıları tərəfindən fəal şəkildə istifadə edilən Azərbaycanın logistika infrastrukturu bu yeni marşrutlarda əsas rol oynayır. Brüssel tərəfindən təşəbbüs edilən Nəqliyyat Bağlantısı Platforması Transxəzər Nəqliyyat Dəhlizində iştirak edən ölkələr arasında nəqliyyat, enerji, rəqəmsal rabitə və ticarət sahələrində investisiyaları və siyasət tədbirlərini əlaqələndirməyi hədəfləyir. Təqdimat Brüsseldə Aİ, Ermənistan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Moldova, Tacikistan, Türkmənistan, Türkiyə, Özbəkistan və Ukraynanın nəqliyyat nazirlərinin görüşündə baş tutub. Layihəyə 2 milyard avro sərmayə qoymağı öhdələrinə götürən G7 və beynəlxalq maliyyə qurumlarının nümayəndələri də görüşə dəvət olunublar. Nəqliyyat Bağlantısı Platformasının təqdimatından bir neçə gün əvvəl Asiya İnfrastruktur İnvestisiya Bankının baş direktoru Siaohong Yanq Orta Dəhlizin potensialını genişləndirmək üçün 28 milyard dollara ehtiyac olduğunu bildirərək, marşrutun inkişafına ən çox töhfə verən Azərbaycanı investisiya və layihənin effektivliyi baxımından əsas maraqlı tərəf adlandırdı. Əlbəttə ki, buraya təkcə Bakı-Tiflis-Qars dəmir yolu deyil, həm də liman infrastrukturu və digər layihə iştirakçıları - Gürcüstan, Qazaxıstan və Türkiyə ilə gömrük prosedurlarının təkmilləşdirilməsi səyləri daxildir. Yeri gəlmişkən, Türkiyə nümayəndə heyəti Nəqliyyat Bağlantısı Platformasının təqdimatında iştirak edib. Türkiyəni nəqliyyat və infrastruktur naziri Əbdülqadir Uraloğlu təmsil edib və o, Ankaranın Orta Dəhlizdəki əsas rolunu vurğulayıb. Lakin illərdir Brüssel tərəfindən Aİ-yə üzvlük prosesi ilə bağlı maneələr törədilən Türkiyə Aİ rəsmilərinin açıqlamalarının dəyərini yaxşı bilir. Avropa İttifaqının Ermənistanla bağlı fərqli bir hekayəsi var. Aİ İrəvana milyonlarla avro ayırır və Ermənistan əriklərini öz bazarına çıxmasını təşviq edir. Rusiya-Ermənistan münasibətlərinin soyuması, xüsusən də Baytarlıq və Fitosanitar Nəzarət Federal Xidmətinin Ermənistan məhsullarına qoyduğu məhdudiyyətlər fonunda bu əriklərin simvolik bir partiyası bu yaxınlarda Avropaya çatdırılıb. Ekspertlər bunu Aİ-nin Ermənistanın əsas ticarət tərəfdaşı Rusiyadan uzaqlaşmasını dəstəkləmək niyyətinin açıq siyasi siqnalı kimi qiymətləndiriblər. Brüssel Nəqliyyat Bağlantısı Platformasından istifadə edərək yeni təchizat marşrutlarını təmin etmək, mövcud marşrutlardan asılılığı azaltmaq və Cənubi Qafqazdakı mövcudluğunu gücləndirmək niyyətini gizlətmir. Eyni zamanda, heç kim Aİ ilə, yumşaq desək, qeyri-bərabər münasibətləri olan Azərbaycanın regiondakı bütün marşrutlarda əsas halqa olaraq qalmasını şübhə altına almır. Bir tərəfdən, Brüssel və Bakı sabit enerji tərəfdaşlığı saxlayırlar: 16 Avropa ölkəsi Azərbaycan boru kəməri qazını alır. Digər tərəfdən, Aİ institutları açıq şəkildə Bakıya qarşı ikili standartlar siyasəti tətbiq edirlər: buraya Avropa Parlamentində Azərbaycan əleyhinə qətnamələr, müharibə cinayətkarlarının məhkəmələrinə müdaxilə cəhdləri və mədəni irs məsələlərində açıq şəkildə ermənipərəst mövqe daxildir. Bu, məhz Aİ ölkələrinin iqtisadi maraqları onun siyasi istəkləri ilə ziddiyyət təşkil etdikdə baş verir.
Təbii ki, Aİ rəhbərliyi Azərbaycanın coğrafi yerləşməsinin müstəsna əhəmiyyətini və mövcud infrastruktur və resurslar baxımından üstünlüklərini başa düşür və heç bir Nəqliyyat Bağlantısı Platformasının Bakının iştirakı olmadan mümkün olmadığını qəbul edir. Bəlkə elə buna görə də, Bakıdan nümayəndə heyətinin gəlməməsinə baxmayaraq, platformanın təqdimatında Azərbaycan bayrağı dalğalandırılıb. Təbii ki, Azərbaycan Orta Dəhlizin infrastrukturunun maliyyələşdirilməsində və inkişafında maraqlı olmaya bilməz. O, alternativ çatdırılma variantından strateji zərurətə, Çin, Qazaxıstan, Xəzər dənizi, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyəni Avropa ilə birləşdirən bir sistemə çevrilən layihənin siyasiləşdirilməsinə qarşı çıxır. Bu arada o da bəlli olub ki, Avropa İttifaqı öz nəqliyyat infrastrukturunu 2030-cu ilə qədər planlaşdırılan Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutunun genişləndirilməsi vaxtına qədər hazırlamağı nəzərdə tutur. Avropa Komissiyasının Mobillik və Nəqliyyat üzrə Baş Direktorluğu rəhbərinin müavini Maya Bakran Marçiç faktı təsdiq edib. Bununla yanaşı, o, dar yerlərin və əhəmiyyətli investisiyalara ehtiyacın qaldığını etiraf edib. Marçiç vurğulayıb ki, Trans-Avropa nəqliyyat şəbəkəsinin inkişaf məqsədlərinin yerinə yetirilməsi təkcə siyasi prioritet deyil, həm də Aİ-nin hüquqi öhdəliyidir. O, Aİ-nin Orta Dəhlizlə yük axınının artmasına hazır olması ilə bağlı suala cavab verərkən bildirib: "Qısa cavab - bəli". Bununla yanaşı, o, hələ görüləcək xeyli işin olduğunu etiraf edib. Avropa Komissiyasının nümayəndəsi qeyd edib ki, hazırda Aİ büdcəsinin müxtəlif alətlərindən misli görünməmiş həcmdə maliyyələşmə səfərbər edilir. Onun sözlərinə görə, yaxın illərdə bir sıra böyük infrastruktur layihələrinin, o cümlədən Lion-Turin, Brenner, Femarnbelt tunellərinin, Trans-Baltik avtomagistralının və digərlərinin həyata keçirilməsi gözlənilir. O vurğulayıb ki, Avropanın yeni nəqliyyat axınlarına xidmət etməyə hazır olması təkcə infrastrukturdan asılı deyil. Trans-Avropa nəqliyyat şəbəkəsi ümumi standartlara, rəqəmsallaşdırmaya, təhlükəsizlik tələblərinə və nəqliyyat sistemlərinin uyğunluğuna əsaslanan vahid inteqrasiya olunmuş sistem kimi fəaliyyət göstərməlidir. Cənub-Şərqi Avropada Orta Dəhlizin əsas giriş nöqtələri barədə danışan Avropa Komissiyasının Mobillik və Nəqliyyat üzrə Baş Direktorluğu rəhbərinin müavini bu yaxınlarda Yunanıstan, Bolqarıstan və Rumıniya arasında Şimal-Cənub strateji nəqliyyat dəhlizinin inkişafı haqqında memorandumun imzalanmasını ümidverici adlandırıb: "Hazırkı modernizasiya templərinin qorunması Trans-Avropa nəqliyyat şəbəkəsinə Orta Dəhliz üçün etibarlı Avropa karkası olmağa imkan verəcək və onun strateji və iqtisadi potensialını tam reallaşdırmağa kömək edəcək".
Bunlar fonunda isə Qazaxıstan, Azərbaycan və Gürcüstan Orta Dəhlizin inkişafı çərçivəsində vahid uzunmüddətli tarif modelinin yaradılması üzərində işləyir. Qazaxıstan prezidenti Kasım-Jomart Tokayevin sözlərinə görə, vahid tarif modelinin hazırlanması ilə yanaşı, tərəflər bir sıra əsas infrastruktur layihələrini, o cümlədən Xəzər dənizində yük gəmiləri donanmasının genişləndirilməsini, Azərbaycanla birlikdə dibdərinləşdirmə işlərinin aparılmasını, eləcə də Kurık limanının modernləşdirilməsini həyata keçirirlər. Bununla yanaşı, tərəflər nəqliyyat və logistika sahələrində əməkdaşlıq perspektivlərini müzakirə ediblər. Xüsusi diqqət konteynerləşdirmə səviyyəsinin artırılmasına yönəldilib ki, bunun da yük dövriyyəsinin əhəmiyyətli dərəcədə artmasına töhfə verəcəyi gözlənilir. Tokayev dünyanın aparıcı konteyner daşıma şirkətlərindən birinin Qazaxıstan bazarında iştirakını yüksək qiymətləndirərək, bu gün Orta Dəhlizin inkişafının ölkə üçün strateji prioritet olduğunu qeyd edib.
Ramil QULİYEV
