Koronavirus pandemiyası ilə mübarizə bu gün də dünya dövlətləri qarşısında duran əsas məsələlər sırasında yer alır. Real vəziyyət göstərir ki, ölkələrin heç də hamısı bu problemin öhdəsindən layiqincə gələ bilmir.
Digər tərəfdən, virusa qarşı vaksinin ədalətli şəkildə bölgüsündə yaranan problemlər də vəziyyəti xeyli çətinləşdirir. Bu fonda təqdirəlayiq haldır ki, Azərbaycan pandemiyaya qarşı elə ilk günlərdən qabaqlayıcı tədbirlər həyata keçirərək önəmli nailiyyətlər əldə edib. Məsələn, pandemiyaya qədər ölkəmizdə cəmi 8 laboratoriya var idisə və gün ərzində cəmi min test keçirilə bilərdisə, hazırda laboratoriyaların sayı 42-dir və gün ərzində 20 min testin keçirilməsi mümkündür. Azərbaycanda 13 modul tipli xəstəxana quraşdırılıb. Pandemiya dövründə Azərbaycan yalnız öz vətəndaşları qarşısında deyil, beynəlxalq tərəfdaşlar qarşısında da məsuliyyətli addımları ilə seçilib. Məsələn, Azərbaycan sosial və maddi problemlərlə üzləşmiş ölkələrə əl uzadıb, 30-dan çox ölkəyə maliyyə və humanitar yardım göstərib, beynəlxalq təşkilatlara, o cümlədən Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatına (ÜST) 10 milyon dollar məbləğində könüllü ianə verib. Onu da xatırladaq ki, ölkəmizdə “Azərbaycan Respublikasında COVID-19 xəstəliyi əleyhinə 2021-2022-ci illər üçün Vaksinasiya Strategiyası” təsdiq edilib. Bu fonda Azərbaycan vətəndaşları virusa qarşı peyvənd olunur. Azərbaycan dünyada vaksinasiya ilə bağlı yol verilən ədalətsizliyə qarşı da açıq mövqe sərgiləyir. Məsələn, Prezident İlham Əliyev açıq bəyan etdi ki, inkişaf etmiş ölkələr dünya əhalisinin 14 faizini təşkil etdiyi halda, bugünə qədər dünya vaksinlərinin 53 faizini sifariş ediblər. Bununla da kasıb ölkələrin insanlarının haqları tapdanır, onların səhhəti, sağlamlığı risq altına düşür. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, dünya ölkələrinin müxtəlif istehsalçıların təklif etdiyi koronavirus əleyhinə peyvənd maddələrini əldə etmək üçün apardığı “yarışı” tənqid edən Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı indiyədək istehsal olunan peyvənd dozalarının 95 faizinin dünyanın 10 ölkəsində istifadə edildiyini açıqlayıb. Təşkilatın Avropa bürosunun rəhbəri Hans Kluqe bildirir ki, ölkədəki epidemioloji vəziyyətin imkan verdiyi bütün ölkələr peyvənd dozalarının dünyada ədalətli paylanmasına töhfə verməlidir. “Our World in Data“ internet saytının apardığı araşdırmalara görə, koronavirusa qarşı peyvəndin ən çox tətbiq olunduğu ölkələr siyahısına Almaniya, İsrail, İtaliya, İspaniya, Böyük Britaniya, ABŞ, Çin və Rusiya başçılıq edir.
ÜST-ün Baş direktoru doktor Tedros Qebreyesus isə bildirib ki, qurum əvvəlcə vəd edilmiş 2 milyard doza vaksini hələ də COVAX proqramı vasitəsilə ala bilmir. Çünki varlı ölkələr istehsalçı şirkətlərlə ikitərəfli sazişlər bağlayır və vaksinləri topdansatış qaydasında alırlar. Qebreyesusun sözlərinə görə, hazırda dünyada təhlükəsiz və səmərəli preparatlardan istifadə etməklə peyvəndləmə kampaniyalarına heç də bütün ölkələr başlaya bilməyib: “Göründüyü kimi, orta gəlirli ölkələrin çoxunda hələ vaksin yoxdur, gəlir səviyyəsi aşağı olan ölkələrin əksəriyyətində isə vaksinlə bağlı ciddi problem yaranır. Biz COVAX və “ACT-Accelerator” proqramları vasitəsilə bu problemi həll edə bilərik və etməliyik. Lakin varlı dövlətlər vaksinlərin çox hissəsini alıblar, bir sıra ölkələr isə, hətta COVAX proqramına qoşulmuş dövlətlər də öz əhalisini vaksinlərlə təmin etmək üçün istehsalçı şirkətlərlə ikitərəfli sazişlər bağlayır. Nəticədə vaksinlərin qiyməti bütün alıcılar üçün artır, bu isə o deməkdir ki, ən yoxsul ölkələrin ən imkansız sakinləri yaxın gələcəkdə vaksin ala bilməyəcəklər”. Onun sözlərinə görə, pandemiyaya qarşı mübarizə üçün qəbul edilmiş qaydaların pozulması bəzi adamlardan ötrü adət halını alır, sonra isə başqaları da ondan nümunə götürür və sonda cəmiyyətin infeksiyadan qorunması sistemi pozulur: “Hər kəs bunu anlamalıdır ki, o da virusu dayandıra bilər. ÜST, ilk növbədə, sizinlə eyni mənzildə yaşamayan insanlarla, xüsusən qapalı məkanlarda görüşməməyi tövsiyə edir”. Ekspertlər isə xatırladır ki, hava-damcı yolu ilə ötürülən xəstəliklər sərhəd tanımır, buna görə də dünyadakı son insan qorunmayanadək heç kəs qorunmuş hesab oluna bilməz. Peyvəndlərin bərabər paylanışı isə sadəcə mənəvi deyil, strateji və iqtisadi vacib məsələdir. Belə ki, Beynəlxalq Ticarət Palatası Araşdırma Fondu peyvəndlərin bərabərsizliklə bölüşdürülməsinin nəticələri ilə bağlı iqtisadi araşdırma aparıb. Araşdırmadan bəlli olur ki, vaksin “millətçiliyinə” son qoyulmazsa, bu, dünya iqtisadiyyatına 9,2 trilyon dollar dəyərində ziyan vuracaq və bunun təxminən yarısı ən zəngin iqtisadiyyatların payına düşəcək. ÜST də bu fonda ədalətsiz vaksin bölgüsünün koronavirusdan ölümlərin sayını ikiqat artıracağını bildirir. Buna rəğmən, əfsuslar olsun ki, dövlətlər yüksək səviyyəli görüşlər zamanı hər zaman həmrəylik, birlik, bərabərlik prinsipini qəbul edib öhdəlik götürsələr də, reallıqda bunun əksi baş verir. Elə Azərbaycan da bu fonda dünyadakı ədalətsiz vaksin bölgüsünə qarşıdır.
Tahir TAĞIYEV
