Mən Camal Müstafayevin müdrik kəlamlarını əsərlərindən, müsahibələ¬rindən, söhbətlərindən toplamışam. Fəxr edirəm ki, zəmanəmizin bu dahi filosofu və görkəmli şəxsiyyətilə yaxından ünsiyyətdə olmuşam.Camal Mustafayev qədim yunan filosoflarına bənzəyirdi. O, bəzən dəyərli sözlərini söhbət əsnasında bədahətən deyirdi.Çox təəssüf ki, onun bu tükənməz xəzinəsinin hamısını qələmə ala bilmədim. Mən elə bilirdim ki, əvəzsiz insan Camal müəllimi heç vaxt itirməyəcəyik. Bunu mən heç ağlıma yerləşdirə bilmirdim.Hamıya o da məlumdur ki, qədim yunan filosofu Sokrat özü əsər yazmayıb.Amma onun bir çox qiymətli fəlsəfi əsərləri bizə gəlib çat¬mışdır. Həmin əsərləri onun tələbələri Sokratın mühazirələri əsasında hazır¬lamışlar. Camal müəllim Bakı Dövlət Universitetində dərs deyərkən mən də min illər bundan əvvəlki həmin “təcrübəyə” əl atmaq istədim: mən onun mühazirələrində oturub onları qələmə alıb “Camal Müstafayevin mühazirələri” adlı kitab hazır¬lamaq fikrinə düşdüm. Lakin nəyin şahidi oldum: Camal müəllim eyni bir mövzuda dediyi mühazirəni başqa auditoriyaya daxil olarkən təkrar etmirdi, eyni mövzuda tamamilə yeni fikirlər söyləyirdiı. Bu görkəmli alim o qədər zəngin erudisiyaya, dərin biliyə malik idi ki, özünün qeyri-adi mühazirələrində bir mövzu haqqında daim yeni-yeni, bir-birini təkrarlamayan sözlər deyirdi. Mən əminəm ki, vaxt keçdikcə onun müdrik kəlamları daha da qiymətli olacaqdır. Ona da əminəm ki, Camal Müstafayevin dəyərli sözləri, müdrik kəlamları indiki gənclər üçün də, gələcək nəsillər üçün də, tədqiqatçılar üçün də, bütün insanlar üçün də gərəklidir:
* Şəxsiyyətin daxili azadlığı olmadan cəmiyyətin azadlığı barədə danışmaq əsassız şeydir.
* Zirvələrin ən ucası – gözəl insan qəlbidir.
* Hər cür yüksəlişin inkişafının əsasında, hətta siyasətdə də mənəviyyat baş¬lıca amildir.
* Hər hansı bir əsər xüsusən də tarixi əsər yazılarkən mütləq tarixi obyektiv¬liyə söykənmək lazımdır.
* Sovet dövründən bəhs edərkən ailələrə, şəxsiyyətlərə siyasət nöqteyi-nəzərindən qiymət vermək olmaz. Hər kəsə onun əməyinə, xalq qarşısındakı xidmətlərinə görə qiymət verilməlidir.
* Özünə məftunluq gəncliyə xas olan xüsusiyyətdir, ancaq özünə məftunluq get-gedə ləyaqət və məsuliyyət hissinə çevrilməsə, insan ömrü öz mənasını, gözəlliyini itirər və uğursuz keçər.
* Demokratiya o zaman reallaşar ki, cəmiyyətin hər bir üzvü aristokrat mövqe qazanmış olsun və hər kəsin qabiliyyətini obyektiv qiymətləndirə bilsin.
* Düşünürəm, deməli yaşayıram.
* Elmin bir dili var: o da həqiqətdir, siyasətin isə min üzü var.
* Din həyat tərzinə çevrilməzsə, siyasətdən yazan olmazsa öz dəyərini itirər.
* Fikirdə filosof, qələmdə şair olmayan sənətkar, ötəri səsdir.
* Alim alimi təfəkkürlə kəşf edər.
* Fiziki yaş yox, fikri yaş insanı yaşadır.
* Ruh bədəndən yuxarıdadır, ruhun yaşı bədəninkindən çoxdur.
* Ağlın gözülə yaranan fikir həmişə yaşardır.
* Əxlaq dərsi vermək, ağıl öyrətmək görünməmiş hünər deyil. Ən çətini əxla¬qa, həqiqətə uyğun yaşamaqdır.
* Amal – insanın özündə mənəvi yeniləşməyə daxili təlabat oyatmaqdır.
* Məzmunlu azadlıq sağlam ruhun fəaliyyətindən, yetgin zəkadan başlanır. Onun dayaq nöqtəsi – özünüdərketmə qabiliyyəti, yüksək mənlik şüurdur.
* Mənəviyyatın ilkin qatı, ana təməli, hisslərin mədəniyyətidir.
* Sənətinin sənətkarı, ruhu, təbiəti zəngin müəllim beyinləri qəlbləri oyatmaqda sehirli gücə malikdir.
* İstedad yarışı olmayan yerdə zehni, mənəvi oyanış yoxdur.
* Yüksəlmək istəyən hər xalq böyütdüyü istedadlı övladlara arxalanmalıdır.
* Sərraf oxucu kitabda ruha qida verən sirrlər arayır.
* Əsil estetik zövq məktəbi, zəngin fikir qaynağı – klassikadır.
* Xalq tarixə düşünən şəxsiyyətlər veribsə, tarix onu yaşadacaq.
* Fəlsəfə – fikir mədəniyyətidir, o, təfəkkürün ümumiləşdirici təbiətini təcəs¬süm etdirir.
* Müəyyən elm sahəsində sistemli təhsil olmadan, onun həqiqi sərrafı kimi yetişmək çətindir.
* Alimlə şairi fərqləndirən elmi idrakla bədii idrakın müxtəlif xüsusiyyət¬ləridir.
* Mümkün qədər elmi həqiqətə xidmət etməyi əsas tuturam. Bu hər bir alimi ona sövq edir ki, aldığı nəticə müstəqil axtarışların bəhrəsi olsun, müasirlərinin idrakını, fikirlər aləmini zənginləşdirməyə kömək etsin.
* Adamlar keçmişi ona görə sorğu-suala tuturlar ki, onda yararlı hər nə varsa zəmanənin xidmətinə versinlər.
* ...Qüdrətli istedada malik kamil sənətkar olmaq lazımdır. Elə böyük sənətkar ki, onda zəngin təxəyyül, incə hisslər və müdrik ağıl birləşmiş olsun.
* Arzum budur ki, gənclərimiz, xalqımızın zəngin humanist ənənələrini ləyaqətli varisləri olsunlar, zəhmətlə ucalsınlar, həyatsevərlik, əməksevərlik, vətənpərvərlik ruhunda böyüsünlər.
Toplayanı və təqdim edəni Vahid Ömərov
