Uzun illər bizim cəmiyyətdə problemli alimentlər mövzusu aktual olub. Valideynlər boşandıqdan sonra ataların xeyli bir hissəsi aliment ödəməkdən yayınıb, səbəb kimi də, işsiz olduğunu, gəlir yerinin olmadığını göstərib. Aidiyyatı qurumlarda, Ombudsman aparatında, Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsində, Milli Məclisdə, QHT-lərin təşkil etdikləri tədbirlərdə çox müzakirə olunub, yerli məhkəmələrdə iş açılıb. Bir sözlə, bu məsələ uzun illər mübahisə predmeti olub. Bu problem tam həll olunmadığından yenə də öz aktuallığını qoruyur.
Son illər Azərbaycanda aliment praktikasının, institutun inkişafı necə gedir? Hansı qanunvericilik aktları var? Praktikada hansı problemlər meydana çıxır, necə tənzimlənir, dövlətin bu işə müdaxiləsi hansı formadadır, dövlətin müdaxiləsindən sonra vəziyyətdə nə kimi dəyişikliklər baş verib?
Məlumatlara görə, son dövrlər hüquq sahəsində aparılan islahatlar, aidiyyatı qanunvericiliklərin, o cümlədən də Azərbaycan Respublikasının Ailə Məcələsinin təkminləşdirilməsu nəticəsində Azərbaycanda aliment sahəsindəki problemlər tədricən aradan qaldırılmaqdadır.
Ailə Məcəlləsi ilə aliment məsələsi necə tənzimlənir?
Ailə Məcəlləsinin beşinci bölümü bütövlükdə alimet məsələsinə həsr olunub. Burada ailə üzvlərinin aliment öhdəlikləri, valideynlərin və uşaqların aliment öhdəlikləri, ər-arvadın və keçmiş ər-arvadın aliment öhdəlikləri, ailənin başqa üzvlərinin aliment öhdəlikləri, alimentin ödənilməsi barədə saziş, alimentin ödənilməsi və tutulması qaydası bir meçə maddə ilə təsbit olunub. Ailə Məcəlləsinə əsasən yetkinlik yaşına çatmayan uşaqlar ata və anaları tərəfindən saxlanılmağa borcludur. Eyni zamanda nikahı pozulmuş və uşaqlarından ayrı yaşayan valideynlər, atalar və ya analar uşaqlarını saxlamaq üçün müəyyən məbləğdə pul ödəməyə borcludurlar. Həmin pul və məbləğ aliment adlanır. Əgər şəxs alimenti könüllü ödəmək istəyirsə, bu zaman valideynlər Ailə Məcəlləsinin 75.3-cü maddəsinə uyğun olaraq aliment ödənilməsi barədə saziş imzalaya və həmin sazişdə ödəniləcək alimentin məbləğini müəyyən edə bilərlər. Aliment ödənilməsi barədə valideynlər arasında saziş olmadıqda isə, bu məsələ məhkəmə qaydasında həll edilir. Məhkəmə qaydasında uşaqlar üçün onların valideynlərindən hər ay aşağıdakı miqdarda aliment tutulur:
76.1.1. 1 uşağa görə—qazancın və (və ya) valideynlərin başqa gəlirlərinin dörddə bir hissəsi;
76.1.2. 2 uşağa görə—qazancın (başqa gəlirlərin) üçdə bir hissəsi;
76.1.3. 3 və daha çox uşağa görə—qazancın (başqa gəlirlərin) yarısı.
76.2. Bu payların miqdarı məhkəmə tərəfindən tərəflərin ailə və maddi vəziyyəti, eləcə də diqqətəlayiq olan başqa hallar nəzərə alınmaqla azaldıla və artırıla bilər.
Azərbaycanda alimentin miqdarı nə qədərdir?
Yanvarın 1-dən Azərbaycanda alimentin minimum miqdarı 193 manatdan 220 manata qaldırılıb. "Azərbaycan Respublikasında 2023-cü il üçün yaşayış minimumu haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanununa əsasən, yaşayış minimumu ölkə üzrə 246 manat, əmək qabiliyyətli əhali üçün 261 manat, pensiyaçılar üçün 199 manat, uşaqlar üçün 220 manat məbləğində müəyyən edillib. (2023-cü ildə aliment məbləğinin minimum miqdarı)
Aliment öhdəliyi olan şəxs işləmirsə və ya heç bir gəliri yoxdursa, bu zaman məhkəmə həmin şəxsə alimentin ödənilməsini sabit pul məbləğində təyin edir. Alimentin sabit pul məbləği uşaqlar üçün yaşayış minimumuna uyğun olaraq hesablanır. Yəni bu ildən alimentin minimum miqdarı 220 manat təşkil edir.
Qeyd edək ki, ötən il bu mövzuda mətbuata müsahibəsində ombudsman Səbinə Əliyeva “...Ailə mübahisələrində tərəflərin qarşılaşdıqları və həll edilməli olan əsas məsələlərdən biri də aliment ödənişləri ilə bağlıdır. Bəzən alimenti ödəməli olan tərəf bu ödənişin təyinatını başa düşmək istəmir və qarşı tərəfə neqativ münasibəti, şəxsi prinsipləri səbəbindən ödənişlərin aparılmasından yayınır. Təəssüf doğuran hallardan biri də aliment ödənişlərindən imtinaya məcbur etmək məqsədilə borclu tərəfindən ünsiyyət hüququndan və digər vasitələrdən sui-istifadə edilməsidir. Bu isə borclunun bir valideyn kimi üzərinə düşən vəzifələri dərk etməməsindən xəbər verir. Digər tərəfdən, aliment ödənişləri ilə əlaqədar çətinliklər zəruri icra tədbirlərinin həyata keçirilməməsi və ya vaxtında həyata keçirilməməsi ilə də bağlı olur. Ümumiyyətlə, alimentlə əlaqədar müvəkkilə ünvanlanan bütün şikayətlər üzrə araşdırmalar aparılmaqla, məhkəmə qərarlarının icrası istiqamətində zəruri tədbirlər görülür” - deyə qeyd edirdi.
Onu da vurğulayaq ki, bu gün ölkəmizdə Mediasiya haqqında qanun da ailə məsələlərinə yer verilib. Bu qanunda da ailə məsələləri, mediasiyanın hansı halda ailə problemlərinə müdaxilə etmək imkanları göstərilib. Bir çox mütəxəssislərə görə, mediasiya ailə mübahisələrinin qeyri-rəsmi prosedurlarla həlli və uşaq hüquqlarının müdafiəsi üçün əlverişli imkanlar açıb.
Sosioloq-jurnalist Lalə Mehralı “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında qeyd etdi ki, bu problemin həlli heç də qanunda əks olunduğu kimi asan deyil. Ekspertə görə, qanunvericilikdə bu məsələlər çox ətraflı şəkildə ifadə olunsa da, çox zaman praktikada elə də asan şəkildə tətbiq oluna bilmir. “Zənnimcə, praktikada vəziyyət daha qəlizdir. Çünki ailələr boşananda aliment silah kimi istifadə edilir. Ata keçmiş arvadına qarşı qəzəblidirsə bunu aliment ödəmə şərtlərində də büruzə verir. Ya ödəmir, ya gec ödəyir, ya da başqa bir maneə yaradır. Qanun bir şey deyir, praktikada başqa şey yaşanır. Məsələ icra məmurunun insafına qalır.
Proses belədir ki, nikah qüvvədən düşdükdən sonra uşaq kimin himayəsində qalırsa qarşı tərəf aliment ödəyir. Bizim hakimlər adətən uşaqları ananın himayəsinə verir, ata aliment ödəməli olur. Bu o demək deyil ki ana evdə oturmalı, alimentə güvənməli, bütün təminatını aliment hesabına həyata keçirməldir. Uşaqlar südəmər deyilsə, bağça və məktəbyaşlıdırsa ana da işləməli, uşaqların təminatına dəstək göstərməlidir. Təəssüf ki boşanmış tərəflər adətən bu məsələni problem edirlər. Ata keçmiş arvadına maddi təminatçı olmaq istəmir, uşaqlara ödədiyi alimentin hamısının uşaqlara xərclənməsindən əmin olmaq istəyir. Bəzən də ananın lazımsız yerlərə pul xərcləməsini səbəb göstərərək uşaqlara aliment verməkdən imtina edir. Qarşı tərəf də şikayət etdikdə təkrar məhkəməlik olurlar, borcu ödəyə bilməyən atanı həbs edirlər. Dövlət bu kimi vəziyyətlərdə boşanmış qadının işlə təminatına, övladlarının bağça probleminin həllinə kömək göstərə bilər”.
L.Mehralı əlavə etdi ki, dövlət qanunvericilik bazasını yaradıb və problemli alimentlər məsələsi ilə icra məmurları məşğul olur. Problem ciddiləşərsə, onun məhkəmə predmetinə çevirildiyini deyən L.Mehralı hesab edir ki, iş məhkəməyə gedib çıxmamış icra məmurları onun aradan qaldırılmasına nail olmalıdır...
İradə SARIYEVA Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyilə çap olunur.
