Aİ üçün enerji sabitliyi artıq iqtisadi deyil, hərbi-siyasi məsələ sayılır
Avropa İttifaqı Şurası 2025-ci ilin sonundan etibarən keçid dövrünün başlaması ilə 2028-ci ilə qədər Rusiya qazının idxalını tamamilə dayandırmaq planını razılaşdırıb.
Şura təsdiq edib ki, Rusiya qazının idxalı 2026-cı il yanvarın 1-dən etibarən qadağan olunacaq və mövcud müqavilələr üçün keçid dövrü qalıb. Konkret olaraq, 17 iyun 2025-ci il tarixinə qədər bağlanmış qısamüddətli müqavilələr 17 iyun 2026-cı il tarixinədək, uzunmüddətli müqavilələr isə 2028-ci il yanvarın 1-dək qüvvədə qala bilər.
Belə dəyişikliyin tədarük həcminin artması ilə nəticələnməyəcəyi nadir hallar istisna olmaqla, mövcud müqavilələrə dəyişikliklər qadağan ediləcək. Aİ Şurasının saytına görə, tədarük marşrutlarında son dəyişikliklərin təsirinə məruz qalan bəzi dənizə çıxışı olmayan Aİ ölkələri üçün də istisna ediləcək.
Sənəddə Rusiya yanacağının tranzit adı altında daxili bazara daxil olmasının qarşısını almaq üçün qaz idxalına əvvəlcədən razılıq sistemi tətbiq edilir. Bundan başqa, layihədə qeyd olunur ki, keçid dövründə qeyri-rus qazının idxalı üçün icazələrin alınması asanlaşacaq və Rusiyadan qaz tədarükü daha sərt şəkildə tənzimlənəcək.
Plan bütün Aİ üzv dövlətlərindən görülən tədbirləri və potensial problemləri əks etdirən milli diversifikasiya planlarını təqdim etməyi tələb edir. Sənəd indi Avropa Parlamenti tərəfindən təsdiqlənməlidir.
Rusiyanın Ukraynaya təcavüzündən sonra Aİ ölkələri Rusiya qazının idxalını mümkün qədər tez dayandırmaq zərurəti barədə razılığa gəliblər, lakin praktikada bu mümkün olmayıb.
Aİ Şurasının məlumatına görə, Rusiya qazı 2025-ci ildə Aİ idxalının təxminən 13%-ni təşkil edəcək və bu, il idxalın dəyəri 15 milyard avrodan çox olacaq. 2022-ci ildə Aİ-nin Rusiyadan qaz idxalı Aİ-nin bütün qaz idxalının 45%-ni təşkil edib.
Avropa İttifaqının Rusiya qazından imtinası daha 3 il uzanacaq - deməli Rusiya-Ukrayna müharibəsi də azı 3 il davam edəcək?
Avropa İttifaqı (Aİ) Şurası 2025-ci ilin sonundan etibarən Rusiya qazının idxalını mərhələli şəkildə dayandırmaq barədə qərar qəbul edib. Sənədə əsasən, 2026-cı ilin yanvarından yeni qaz müqavilələri bağlanmayacaq, uzunmüddətli müqavilələrin isə 2028-ci ilin yanvarınadək qüvvədə qalmasına icazə veriləcək. Bu addım, təkcə enerji təhlükəsizliyi deyil, həm də Rusiya-Ukrayna müharibəsinin yaratdığı geosiyasi qarşıdurmaya cavab kimi qiymətləndirilir. Avropa faktiki olaraq, enerji azadlığı ilə siyasi müstəqilliyini eyni vaxtda bərpa etməyə çalışır.
2022-ci ildə Rusiya, Aİ-nin qaz idxalının 45%-ni təmin edirdi. Bu, illik təxminən 155 milyard kubmetr qaz demək idi. Müharibə başlayandan sonra bu pay kəskin azalsa da, 2025-ci ildə belə Rusiya qazı hələ də Aİ-nin enerji idxalının təxminən 13%-ni təşkil edir — bu da 15 milyard avrodan çox pul axını deməkdir.
Aİ üçün bu, sadəcə enerji asılılığı deyil, həm də maliyyə axınları vasitəsilə Kremlə təsir gücü qazandıran siyasi rıçaq idi. Müharibədən sonra bu mexanizm Avropanın ən zəif həlqəsi kimi dəyərləndirildi.
Avropa ittifaqının 2028-ci ildə enerji asılılığının tam aradan qaldırılması planı 3 əsas mərhələdən ibarətdir: 2025-ci ilin sonu – keçid dövrünün başlanğıcı; 2026-cı ilin yanvarı – Rusiya qazı üzrə yeni müqavilələrin bağlanmasına qadağa; 2028-ci ilin yanvarı – bütün mövcud müqavilələrin başa çatması və tam qadağa.
Bu müddətdə Aİ ölkələri öz milli diversifikasiya planlarını təqdim etməli və enerji mənbələrini yenidən bölüşdürməlidir. Qərara əsasən Rusiya qazının “tranzit adı altında” bazara daxil olmasının qarşısını almaq üçün əvvəlcədən razılıq sistemi də tətbiq edir.
Enerji marşrutlarının dəyişməsi və yeni tərəfdaşlar
Aİ-nin bu dönüşü yalnız siyasi qərar deyil, həm də yeni enerji xəritəsinin formalaşması deməkdir.
Bu istiqamətdə yeni alternativlər aşağıdakılardır:
- Norveç - Aİ-nin əsas qaz təchizatçısına çevrilib (ümumi idxalın 30%-i);
- Azərbaycan – Cənub Qaz Dəhlizi vasitəsilə qaz ixracını artırır;
- ABŞ və Qətər – mayeləşdirilmiş təbii qaz (LNG) tədarükündə əsas tərəfdaşlar;
- Şimal dənizi, Aralıq dənizi və Şərqi Aralıq dənizi bölgəkərində isə yeni qaz yataqlarının istismarı planlaşdırılır.
Bu dəyişikliklər Avropanın enerji xəritəsini Şərqdən Qərbə və Cənuba yönəldir, yəni Rusiya təsirindən uzaqlaşdırır.
Aİ-nin 2028-ə qədər uzanan planı təkcə iqtisadi deyil, həm də strateji mesaj bir daşıyır ki, Avropa Rusiya ilə münasibətlərin yaxın illərdə normallaşacağına inanmır.
Bu qərar Qərbin müharibənin tezliklə bitəcəyinə ümid etmədiyini, əksinə uzunmüddətli qarşıdurmaya hazırlaşdığını göstərir.
Yəni, Avropa özünü “uzunmüddətli müharibə iqtisadiyyatına” uyğunlaşdırır - enerji, silahlanma, sanksiyalar və diplomatik manevrlər bu çərçivəyə daxildir.
Rusiya üçün nəticələr
Rusiya üçün Aİ enerji bazarı tanamilə itiriləcək. Bu illik 15–20 milyard avro gəlir itkisi, Qazprom-un ixrac strukturunda əsas bazarın itməsi, Çinə və Asiyaya yönələn qaz xətlərinin kommersiya baxımından tam əvəzləyici olmaması deməkdir.
Rusiya artıq “Sibir gücü–2” layihəsini (Çin istiqamətində) sürətləndirməyə çalışır, lakin bu layihə 2029-dan tez istismara verilə bilməz. Bu isə o deməkdir ki, 2026-2028-ci illər aralığında Moskva enerji gəlirlərində ciddi defisitlə üzləşəcək.
Ukrayna müharibəsinin davamı perspektivi
Enerji mənbələrinin kəsilməsi müharibənin siyasi təzyiq alətidir. Qərb bununla Rusiyanın müharibəni maliyyələşdirmə imkanlarını azaldır.
Lakin reallıq belədir ki, Rusiya hələ də neft ixracından gəlir əldə edir, qaz embarqosu mərhələli olduğundan, qısa müddətdə Kremlə sarsıdıcı təsir göstərmir. Eyni zamanda, Ukraynada cəbhə vəziyyəti “dondurulmuş münaqişə” istiqamətində inkişaf edir.
Bu, onu göstərir ki, müharibə ən azı 2028-ci ilə qədər ya aktiv döyüş, ya da donmuş qarşıdurma formasında davam edə bilər.
Aİ-nin məqsədi enerji müstəqilliyi əldə etməklə siyasi azadlıq qazanmaqdır.
Aİ-nin strategiyası sadə, amma dərin məna daşıyır.
Çünki Rusiya qazından imtina, yalnız enerji məsələsi deyil, Avropanın siyasi asılılıqdan azad olma prosesidir.
Bu yanaşma Aİ-nin təhlükəsizlik fəlsəfəsini dəyişir: enerji sabitliyi artıq iqtisadi deyil, hərbi-siyasi məsələ sayılır.
Yəni Aİ-nin Rusiya qazından tam imtinası 2028-ə qədər uzanırsa, bu, təkcə enerji siyasətinin yox, həm də geosiyasi münasibətlərin donmuş vəziyyətə keçdiyini göstərir.
Bu, dolayısı ilə belə bir reallığı ortaya qoyur:
- Rusiya-Ukrayna müharibəsi yaxın illərdə bitməyəcək;
- Avropa və Rusiya münasibətləri ən azı növbəti üç ildə bərpa olunmayacaq;
- Qərb özünü uzunmüddətli enerji və iqtisadi qarşıdurmaya uyğunlaşdırıb.
Başqa sözlə, 2028-ci ilə qədər enerji embarqosu müharibənin sonuna qədər davam edəcək “sakit, amma sərt sanksiya cəbhəsi” olacaq.
Akif NƏSİRLİ
