2040-cı ilədək Ermənistan əhalisinin sayı 2,5 milyon nəfərdən aşağı səviyyəyə düşə bilər. Bunu erməni iqtisadçı Suren Parsyan proqnozlaşdırıb. Onun sözlərinə görə, ölkə ən qısa müddətdə demoqrafik problemlərin həlli üçün tədbirlər görməlidir:
“İnsanlar ölkəni tərk edirlər, çünki özləri üçün layiqli həyat şəraitini təmin edə bilmir, eləcə də özlərini təhlükəsiz hiss etmirlər. Lakin biz ciddi demoqrafik çağırışlarla üzləşirik: yaşlanan əhali, doğum səviyyəsinin aşağı düşməsi və yüksək miqrasiya”. İqtisadçı xəbərdar edib ki, əhalinin sayının azalması ölkə üçün təkcə sosial deyil, həm də strateji çağırışdır.
Rəsmi məlumatlara əsasən, 2024-cü ilin sonuna Ermənistan əhalisinin sayı 3,03 milyon nəfəri ötüb. Amma bura faktiki olaraq xaricdə yaşayan, lakin Ermənistan vətəndaşlığından çıxmayan şəxslər də axildir. Eləcə də Qarabağdan köçən ermənilər də burada rol oynayır. Amma burada onu da qeyd edək ki, Qarabağ ermənilərinin də Ermənistanı tərk etməsi prosesi sürətlənib. 2023-cü ilin sentyabrından Ermənistanda məskunlaşan Qarabağ ermənilərinin demoqrafik vəziyyəti ilə bağlı yeni məlumatlar verilib. Ermənistanda sığınacaq tapan 15 mindən çox şəxs sonradan ölkəni tərk edib. Ermənistan Milli Təhlükəsizlik Xidmətinin "CivilNet" nəşrinə təqdim etdiyi rəsmi statistikaya əsasən, 1 oktyabr 2025-ci il tarixinə qədər Qarabağdan köçən 44 566 nəfər Ermənistandan çıxıb, 28 785 nəfər isə geri qayıdıb. Beləliklə, hazırda Ermənistandan gedib geri dönməyənlərin sayı 15 781 nəfər təşkil edir. Hazırda Ermənistanda bir tərəfdən doğum səviyyəsi azalır, digər tərəfdən ölüm halları artır. Belə ki, Ermənistanda doğum səviyyəsi bu il son 7 ilin ən aşağı səviyyəsinə çatıb. Yeddi ayda cəmi 17568 uşaq doğulub. Bura Qarabağdan Ermənistana qayıdan ermənilərlə bağlı statistika da daxildir. Doğum sayı ötən illə müqayisədə 1 000, 2023-cü illə müqayisədə 2589, 2022-ci illə müqayisədə 1924, 2021-ci illə müqayisədə 2558, 2020-ci illə müqayisədə isə 1867 nəfər azdır. Bu halda Ermənistanda demoqrafik fəlakətin qarşısını almaq üçün çıxış yollarından biri əcnəbilərin Ermənistanda vətəndaşlıq alması göstərilir. “168.am” saytı yazır ki, hakimiyyət "əcnəbilər" dedikdə azərbaycanlıların qayıdışını nəzərdə tutur və onların geri qayıdıb məskunlaşmasına etiraz etmir. Bura ilk növbədə Zəngəzur bölgəsinə qayıdış daxildir. Demoqraf Mikael Malxasyanın sözlərinə görə, Zəngəzur bölgəsində əhalinin hər beş nəfərindən biri bölgəni tərk edir. Statistikaya görə, Zəngəzur bölgəsində yaşayan əhalinin sayı 2011-ci illə müqayisədə 20 faiz azalıb. “Hraparak” nəşri isə yazır ki, Zəngəzur bölgəsində əhalinin azalması xüsusilə 2019-cu ildən sonra sürətlənib. Beləliklə, indi Ermənistan cəmiyyətinin qarşısında duran ən ciddi problemlərdən biri demoqrafik böhrandır. Ölkə əhalisinin sürətlə azalması, gənc nəslin kütləvi miqrasiyası və doğum səviyyəsinin aşağı düşməsi insuz da kiçik olan bu ölkəni real demoqrafik fəlakətlə üz-üzə qoyub.
Bu reallıq fonunda diqqəti cəlb edən mühüm məsələ Azərbaycanlıların tarixi torpaqlarına qayıdışı məsələsidir. Əgər bu proses beynəlxalq hüquq çərçivəsində, sülh və qarşılıqlı etimad prinsipləri əsasında həyata keçirilsə, o zaman həm regional sabitlik, həm də Ermənistanın demoqrafik strukturu baxımından yeni imkanlar yarana bilər. Demoqrafik geriləmə yalnız statistik problem deyil, həm də təhlükəsizlik və sosial-iqtisadi sabitlik məsələsidir. Əhalisi azalan bir ölkə nə istehsal, nə müdafiə, nə də inkişaf potensialını saxlaya bilir. Azərbaycanlılar yüz illər boyu Ermənistan ərazisində – İrəvan, Zəngəzur, Göyçə, Dərələyəz, Basarkeçər və digər bölgələrdə məskunlaşıb, ölkənin mədəni və iqtisadi həyatında mühüm rol oynayıblar. XX əsrin əvvəllərində İrəvan şəhərinin yarıdan çoxu azərbaycanlı idi. Lakin ötən əsrin sonlarında Ermənistan rəhbərliyinin etnik təmizləmə siyasəti nəticəsində 250 mindən çox azərbaycanlı öz doğma yurd-yuvasından zorla qovuldu. Bu addım təkcə humanitar fəlakət deyil, həm də Ermənistanın gələcək inkişaf imkanlarını məhdudlaşdıran strateji səhv idi. Azərbaycanlıların köçürülməsi nəticəsində ölkənin çoxmillətli sosial strukturu dağıldı, iqtisadi aktivlik azaldı və kənd təsərrüfatı sahələri boş qaldı. Bu gün Ermənistanın demoqrafik böhranı o qədər dərinləşib ki, ölkə daxilində belə səslər yüksəlir. Bu problemin həlli təkcə doğum səviyyəsinin artırılması ilə mümkün deyil. Bunun üçün azərbaycanlıların qayıdışının təmin olunması vacibdir. Bu, həm humanitar, həm də iqtisadi baxımdan hər iki tərəf üçün faydalı ola bilər. Azərbaycanlıların qayıdışı Ermənistanın iqtisadi və sosial həyatına dinamizm gətirər, boş qalan kəndləri canlandırar, kənd təsərrüfatı və ticarət sektorunu dirçəldə bilər. Hazırda Bakı ilə İrəvan arasında gedən sülh prosesində əsas məqsəd uzunmüddətli sabitlik və qarşılıqlı etimadın bərpasıdır. Əgər tərəflər arasında sülh sazişi imzalanarsa və sərhədlərin qarşılıqlı tanınması baş verərsə, bu, qaçqınların geri dönməsi məsələsini də gündəmə gətirə bilər. Azərbaycanlıların tarixi torpaqlarına qayıdışı, həm humanitar, həm də strateji baxımdan ermənistadakı demoqrafik fəlakətin həlli üçün real çıxış yoludur.
Ramil QULİYEV
