Xəyal Bəşirov: “Beynəlxalq arbitraj məhkəmələrində məsələ qaldıra bilərik ki…”
Oktyabrın 16-da Bakı Hərbi Məhkəməsində Ermənistan Respublikası vətəndaşlarının ittiham olunduğu cinayət işi üzrə məhkəmə iclasında əvvəlcə iqtisadiyyata vurulmuş zərər və iqtisadi itkilərlə bağlı sənəd elan olunub. Qeyd edilib ki, Ermənistanın hərbi təcavüzü nəticəsində müharibənin birbaşa təsirinə və işğala məruz qalmış Azərbaycan ərazilərində ölkənin təsərrüfat subyektlərinin iqtisadi fəaliyyəti tamamilə dayanıb, bölgənin iqtisadi resursları Ermənistan tərəfindən qanunsuz olaraq istismar edilib (o cümlədən təbii resurslar üzərində istismar hüquqlarının xarici şirkətlərə satılması yolu ilə), Azərbaycan iqtisadiyyatı - əhali, müəssisələr və dövlət böyük zərər və itkilərlə üzləşib.
Həmçinin Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzü və ərazilərini işğal etməsi nəticəsində 30 ilə yaxın müddətdə həmin ərazidə yerləşən mineral xammal ehtiyatları Ermənistan tərəfindən qanunsuz olaraq istismar edilib, böyük məbləğdə qeyri-qanuni gəlir əldə olunub, Azərbaycana böyük iqtisadi zərər vurulub. İşğal dövründə filiz və qeyri-filiz yataqlarında qanunsuz istismar işləri aparılıb, həmçinin bütün növ yeraltı su ehtiyatlarından qanunsuz istifadə edilib.
Burada bir məsələ var ki, bu sərvətlər istismar edilərək xarici firmalara, şirkətlərə satılıb. Həmin bu şirkətlərin tam siyahısını necə əldə etmək və müvafiq addımlar atmaq olar?
“Məhkəmənin yekun qərarından sonra o şirkətlərin adları da açıqlanacaq, onların bizə vurduğu böyük zərərin həcmi də məlum olacaq”
Siyasi və Hüquqi Araşdırmalar Mərkəzinin rəhbəri Xəyal Bəşirov "Bakı-Xəbər"ə bildirdi ki, bu bizim üçün ən aktual məsələlərdən biridir. X.Bəşirov qeyd etdi ki, ərazilərimizdə Azərbaycan dövlətinə və xalqına qarşı ağır cinayətlər törətməkdə ittiham olunan şəxslərin məhkəmə prosesi davam edir. “Onlar təkcə Azərbaycan xalqına qarşı soyqırımlar, dövləti cinayətlər törətməklə kifayətlənməyiblər, Azərbaycan ərazilərində genişmiqyaslı iqtisadi cinayətlər həyata keçiriblər, Azərbaycan dövlətinə və xalqına məxsus olan təbii sərvətləri qanunsuz istismar ediblər. Eyni zamanda da bu qanunsuz istismar prosesində beynəlxalq şirkətlərin də iştirakını təmin ediblər. Azərbaycan dövlətinin icazəsi olmadan, işğal prosesinə görə dövlətimizin o ərazilərə nəzarətinin məhdud olmasından istifadə edən şəxslər bu qanunsuz əməllərini 30 ilə yaxın bir müddət ərzində davam etdiriblər. Yadınızadırsa, Almaniyanın “CRONIMET Mining AG” şirkəti vardı və o, Qarabağ ərazisində ermənilərin bu əməllərinə şərik idi. Azərbaycan Prezidenti də çıxışlarında bu məsəyə toxunmuşdu. Həmin o şirkət və digərləri Ermənistanın dəstəyi ilə Azərbaycan ərazisində mövcud olan cinayətkarların törətdikləri qanunsuz əməllərdə iştirak ediblər. Bu da, düşünürəm ki, ayrıca bir mövzudur. Bu qanunuz istismar cinayətləri nəticəsində Azərbaycan dövlətinə, onun maraqlarına, iqtisadiyyatına, təbii sərvətlərinə, təbiətinə kifayət qədər ciddi ziyan vurulub. Bunlar məhkəmənin araşdırması, məhkəmə istintaqı zamanı ifadələrlə, yaxud digər sübutlarla təsdiqini tapmaqdadır. Düzdür, hələ ki, məhkəmə hökm verməyib və hökm qüvvəyə minməyibsə biz hüquqi baxımdan kiminsə cinayətdə təqsirli bilinməsi ilə bağlı fakir səsləndirə bilmərik. Amma bir vətəndaş olaraq deyə bilərik ki, o şəxslər Azərbaycana qarşı müxtəlif ağır cinayətlər törədiblər, o cümlədən də təbii sərvətlərimizi qanunsuz yollarla istismar etməklə bizə iqtisadi cəhətdən böyük ziyan vurublar”.
X.Bəşirov vurğuladı ki, Vətən müharibəsindən sonra, 2022-ci ildə hətta bizim ərazilərimizdə təbii sərvətlərimizin qanunsuz istismarı davam edirdi və Azərbaycan vətəndaş cəmiyyətinin üzvləri, ekoloqlarımız və vətəndaşlarımız bu məsələ ilə bağlı etirazlarını bildirirdilər. O qeyd etdi ki, orda 2022-ci ilin 12 dekabrından başlayaraq 2023-cü ilin aprel ayının 23-nə qədər bu etiraz prosesi davam etdi və Azərbaycanın qələbəsi ilə nəticələndi. X.Bəşirov dedi ki, bundan sonra Laçın yolu üzərində Dövlət Sərhəd Xidmətinin nəzarət-buraxılış məntəqəsi istifadəyə verildi.
“Bizim əlimizdə kifayət qədər sübutlar var ki, Azərbaycana qarşı ağır cinayətlər törədilib, bizim təbii resurslarımız mənimsənilib. Hazırda bu məsələ ilə bağlı məhkəmədə araşdırma aparılır və ərazilərimizdə qanunsuz istismarla məşğul olan xarici şirkətlərin adlarının ictimaiyyətə açıqlanması indiki mərhələdə bir qədər uyğun deyil. Məhkəmənin yekun qərarından sonra o şirkətlərin adları da açıqlanacaq, onların bizə vurduğu böyük zərərin həcmi də məlum olacaq.
İlk növbədə Azərbaycan dövlətinə, Azərbaycan xalqına məxsus olan təbii sərvətlərin qanunsuz istismar prosesində iştirak edən xarici şirkətlərin iştirakı ilə bağlı qanuni qüvvəyə minmiş məhkəmənin hökmü təsdiqini tapmalıdır ki, biz “bu şirkətlər həmin cinayətlərdə iştirak ediblər” deyək. Ona görə deyirəm ki, hələ ki, onların adları açıq şəkildə bəyan olunmur. O şirkətlərin adları məhkəmə tərəfindən açıqlanandan sonra Azərbaycan dövləti onların bu cinayət əməlləri ilə bağlı məsələni beynəlxalq aləmdə də yaya bilər ki, bu da həmin şirkətlərin nüfuzuna kifayət qədər ciddi xələl gətirər. Çünki şirkətləri ən çox maraqlandıran onların beynəlxalq imicidir, onlara etibarın, etimadın göstərilməsidir ki, onlarla əməkdaşlıq edilsin. Qarabağ və ətraf ərazilər 30 ilə yaxın işğal altında olub. O ərazilərə sərmayə yatırılıbsa belə, o sərmayələr qanunsuz qoyulub. Çünki ora Azərbaycan ərazisidir və proses də işğala görə Azərbaycanın nəzarətindən kənarda baş verib. Bu fakt özü həmin şirkətlərin beynəlxalq nüfuzuna ziddi zərbə vuracaq. Eyni zamanda Azərbaycana vurulan ziyanda o şirkətlərin iştirakına görə dövlətimiz sənədlərə əsasən beynəlxalq arbitraj məhkəmələrində onlara qarşı iş qaldıra bilər. Şirkətlərlə bağlı məsələlərə arbitraj məhkəmələrində baxılır. Dövlət olaraq məhkəmənin hökmünə istinad edərək, bizə vurulan iqtisadi zərərə görə beynəlxalq arbitraj məhkəmələrində məsələ qaldıra bilərik ki, bunu təkcə biz demirik, həmin o xarici şirkətlərlə əlbir işləyənlər də deyir. Biz bu yolla o xarici şirkətlərin vurduğu zərərin ödənilməsi məsələsinə nail ola bilərik”-deyə X.Bəşirov qeyd etdi.
Qeyd edək ki, Azərbaycanın təbii sərvətlərini qanunsuz istismar edən xarici şirkətlərin bir hissəsinin adları mətbuatda öz əksini tapıb. Yəni onların bir çoxunun adı ictimaiyyətə məlumdur.
İşğal dövründə Azərbaycanın "Söyüdlü", "Vejnəli", "Dəmirli" və "Qızılbulaq" yataqlarının qanunsuz istismarı ilə məşğul olan xarici şirkətlərin bir qisminin adları iki il öncə açıqlanıb.
Siyahıda Kanadanın "Sterlite Gold" LTD və "First Dynesty Mines"; İsveçrənin "Base Metals", "Vallex Group"; Rusiyanın "Geopro Mayninq Gold Company"; İsveç və Lixtenşteynli sahibkarların ortaq olduğu Ermənistanın "Armenian Copper Programme"; ABŞ-ın "Global Gold" və Hindistanın "Vedanta Resourcess" şirkətlərinin adları yer alıb. Təbii ki, bu tam siyahı sayılmır və məhkəmənin qərarından sonra, yəqin, o şirkətlərin hamısının adları rəsmən bəyan ediləcək və onlara qarşı beynəlxalq hüquq müstəvisində tədbirlər görülməsinə nail olunacaq.
İradə SARIYEVA
