Məlum olduğu kimi, bu günlərdə Donald Trampla görüşdə ABŞ lideri həmkarı Rəcəb Tayyib Ərdoğanı Rusiya neft-qazından imtinaya çağırıb. Bunun ardınca açıqlanan məlumatdan aydın oldu ki, sentyabrda Türkiyə Rusiyadan neft alışını kəskin azaldıb. Bunlar o fonda baş verir ki, Avropa İttifaqı (Aİ) ölkələrinin səfirləri 2028-ci ilə qədər Rusiyadan enerji resurslarının idxalından imtinanı nəzərdə tutan qanun layihəsini təsdiqləyiblər.
Xatırladaq ki, Donald Tramp BMT Baş Assambleyasında çıxışı zamanı Avropa İttifaqı ölkələrinin liderləri ilə Rusiya enerji daşıyıcılarının idxalının azaldılması məsələsini müzakirə edəcəyini bəyan edib. Amerikanın dövlət başçısının sözlərinə görə, Aİ ölkələri “Rusiya ilə mübarizə aparmağa çalışırlar”, lakin eyni zamanda onun enerji resurslarını almaqda davam edirlər. Tramp bu vəziyyəti “utancverici qərar” adlandırıb. Avropa İttifaqı ilə yanaşı Tramp Türkiyənin də Rusiyanın neft-qazından imtinaetməsinə nail olmağa çalışır. məsələ ilə bağlı “Deutsche Welle” nəşri yazır: “Oktyabrın 15-dən 17-dək Moskvada Türkiyənin enerji və təbii sərvətlər naziri Alparslan Bayraktarın iştirakı ilə “Rusiya enerji həftəsi” beynəlxalq forumu keçirilir. Rusiya prezidenti Vladimir Putin, Fars körfəzi, Afrika ölkələri, Vyetnam və Macarıstandan olan nümayəndələr də iştirak edir. Forumda enerji sahəsində əməkdaşlıq müzakirə olunur. Türkiyə üçün indi əsas sual Qərbin Rusiyadan neft və qaz almasını dayandırmaq tələbləri fonunda bunun davam edib-etməyəcəyidir. ABŞ prezidenti Donald Tramp sentyabrın sonunda Oval kabinetdə Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanla görüşündə hədsiz dərəcədə fəal olub və türkiyəli həmkarını jurnalistlərin qarşısında həvəslə tərifləyib: “Yaxşı münasibətimiz var. O, öz ölkəsində böyük işlər görür. O, hörmətli insandır. Hamı ona hörmət edir. Mən də ona hörmət edirəm". Lakin təriflər arasında o, Ankara üçün ciddi iqtisadi və geosiyasi problem yaradan bir tələbi də əlavə etdi: Tramp Ərdoğanı Rusiyadan neft və qaz almağı dayandırmağa çağırdı. G7 ölkələri də Ankaraya təzyiqləri artırıb. Oktyabrın 8-də keçirilən virtual görüşdən sonra G7 ölkələri – Almaniya, Böyük Britaniya, Kanada, Fransa, İtaliya, Yaponiya və ABŞ birgə bəyan etdilər ki, Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibə aparmaq üçün lazım olan gəlirlərini azaltmaq üçün “Rusiyanın neft ixracına təzyiqi maksimuma çatdırmağın” vaxtı çatıb. Türkiyə hələ Trampın bəyanatına və ya G7 tələblərinə cavab verməyib. Bu təəccüblü deyil, çünki enerji asılılığı onun ən həssas nöqtəsidir. Ankara xüsusilə enerji təchizatında Moskvadan çox asılıdır. Türkiyənin Enerji Bazarını Tənzimləmə Qurumunun (EPDK) məlumatına görə, ötən il Türkiyənin neft və neft məhsulları idxalının 66%-i Rusiyanın payına düşüb. Aparıcı enerji eksperti Necdət Pamirin sözlərinə görə, bu rəqəm bir il əvvəl 68%-i keçib, 2022-ci ilin sonunda isə 41%-ə çatıb.
Rusiya qazı və neftinin yüksək idxal dərəcələri Rusiyanın Ukraynaya təcavüzünün birbaşa nəticəsidir: Türkiyə Aİ sanksiyalarının təzyiqi altında müvəqqəti olaraq qlobal qiymətlərdən 15% aşağı neft təklif edən Rusiyadan faydalanır. Rusiya neftinin idxalının dayandırılması Türkiyənin enerji təhlükəsizliyini təhlükə altına qoyar və onu qiymət üstünlüyündən məhrum edər. 2024-cü ildə Türkiyənin təbii qaz idxalının 41%-i də Rusiyadan olub. Qaz Türkiyəyə “Mavi axın” və “Türk axını” boru kəmərləri vasitəsilə verilir. Bununla belə, Rusiya və Türkiyə arasında bu boru kəmərləri vasitəsilə illik 22 milyard kubmetr qaz tədarükünə dair uzunmüddətli müqavilələrin müddəti bu ilin sonunda bitir. Trampın Ərdoğanla görüşündən dərhal sonra Kreml bəyanat yayıb. Mətbuat katibi Dmitri Peskov Türkiyəyə qaz kəmərlərinin “tam gücü ilə” işləməyə davam etdiyini vurğulayıb. Qaz tədarükü Türkiyə üçün “gəlirli” olduğu müddətdə heç bir fasilə olmayacaq. Peskov vurğulayıb: “Türkiyə bizimlə əməkdaşlıqla bağlı qərarlarını özü verən suveren bir dövlətdir”. Bu arada müşahidəçilər Türkiyənin yaxın illərdə Rusiyadan enerji idxalını dayandıracağını gözləmirlər. Əvəzində Ankara fərqli strategiya izləyir: diversifikasiya. Ərdoğanın ABŞ-a son səfəri zamanı Türkiyənin dövlət neft və təbii qaz nəqli və satışı şirkəti olan BOTAŞ qaz tədarükünü artırmaq üçün iki uzunmüddətli müqavilə imzaladı: Amerikanın “Mercuria” şirkəti ilə 20 il ərzində 70 milyard kubmetr mayeləşdirilmiş təbii qazın (LNG) tədarükü üçün müqavilə, 2026-cı ildən başlayaraq “Wood”la 5 milyardlıq kubmetr maye qaz müqaviləsi. “Reuters” agentliyinin məlumatına görə, Türkiyə 2028-ci ilin sonuna qədər yerli istehsalı artıraraq və ABŞ-dan daha çox idxal etməklə qaza olan tələbatının yarıdan çoxunu ödəyə biləcək. ABŞ-ın Alman Marşal Fondunun Türkiyə üzrə eksperti Kadri Tastan qeyd edir ki, Türkiyə hökuməti həqiqətən də son illərdə ölkənin enerji təhlükəsizliyini təmin etmək üçün enerji mənbələrinin şaxələndirilməsi istiqamətində ciddi səylər göstərib. Eyni zamanda, Türkiyə bərpa olunan enerji mənbələrinə xüsusi önəm verərək yerli enerji sektorunu inkişaf etdirir. Türkiyə Maşın Mühəndisləri Dərnəyinin hesabatına görə, 2022-ci ildə ölkənin enerji bazarında qalıq yanacaqların payı 84% civarında, bərpa olunan mənbələrin payı isə cəmi 16% olub. Ekspertin sözlərinə görə, ABŞ ilə yeni sazişlər təkcə enerji deyil, həm də strateji əhəmiyyət kəsb edir. Ekspert qeyd edir ki, son illər ölkələr arasında siyasi münasibətlər gərgin olub. Trampın prioriteti Amerikanı aparıcı enerji gücünə çevirmək və mədən yanacaqlarını, o cümlədən LNG-ni aktiv şəkildə satmaqdır. Bu cür sövdələşmələr digər siyasi məsələlər üzrə danışıqları asanlaşdıra bilər. Tramp tariflər tətbiq edir və bu fonda mayeləşdirilmiş təbii qazın satışı “Baxın, biz daha çox LNG satırıq və başqa bir məsələdə bizimlə yarı yolda görüşə bilərsiniz” şüarı altında danışıqlar rıçaqına çevrilə bilər. Türkiyə Rusiya tərəfindən təmin edilən digər enerji mənbələrindən də çox asılıdır. 2022-ci ildə ölkənin qəhvəyi kömürə olan tələbatının 43%-i Rusiyadan idxal hesabına ödənilib. Bundan əlavə, Türkiyənin cənubunda ilk Atom Elektrik Stansiyası olan “Akkuyu” Rusiyanın dövlət korporasiyası “Rosatom” tərəfindən tikilir. Tikinti Rusiyaya qarşı sanksiyalara görə davamlı olaraq ləngiyir. Türkiyənin energetika naziri Alparslan Bayraktarın sözlərinə görə, stansiyanın 2028-ci ilə qədər tam başa çatmayacağı ehtimalı olsa da, gələn il işə salınması planlaşdırılır. Beləliklə, Türkiyə Rusiyaya qarşı sanksiyaların tətbiqini və genişləndirilməsini tələb edən Qərblə onun hazırkı əsas enerji təchizatçısı olan Rusiya arasında balansı saxlamağa davam edəcək”.
Tahir TAĞIYEV
