Tehranın iştirakı olmadan Qəzza üzrə heç bir sülh planının tam reallaşması mümkün deyil
ABŞ prezidenti Donald Trampın Qəzza zolağı ilə bağlı elan etdiyi sülh təşəbbüsü Yaxın Şərqdə yeni diplomatik müzakirələrə səbəb olub. Region ölkələri planın detalları üzərində fikir yürüdərkən, İran tərəfi bu təşəbbüsə ehtiyatla yanaşır və onu “ideoloji prinsiplər və regional maraqlar prizmasından” qiymətləndirir.
İran Xarici İşlər Nazirliyi Trampın təklifinə ilkin reaksiya olaraq bəyan edib ki, Tehran yalnız “ədalətli və davamlı sülh” təşəbbüslərini dəstəkləyir. Rəsmi açıqlamada bildirilib ki, İsrailin işğal etdiyi ərazilərdən geri çəkilməsi, fələstinlilərin öz müqəddəratını müəyyən etmə hüququnun tanınması və Qəzzada atəşkəsin təmin edilməsi kimi prinsiplər planın mərkəzində olmalıdır.
Nazirlik hesab edir ki, bu prinsiplər təmin olunmadığı halda sülh prosesi “sadəcə formal diplomatiya” səviyyəsində qalacaq. İranın mövqeyinə görə, Qəzza məsələsi “insani böhrandan çox, siyasi ədalətsizlik” probleminin nəticəsidir.
(Mənbə: en.mfa.ir, oktyabr 2025)
Donald Tramp oktyabrın əvvəlində bəyan etmişdi ki, “Qəzzada sülh bütün tərəflərin bir masa arxasında əyləşməsi ilə mümkündür” və bu prosesə İranın da qoşulmasını istədiyini açıqlamışdı.
Tehran isə cavabında bu ideyanı “xəyali və manipulyativ” adlandırdı. İran Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü Trampın təklifini belə şərh edib: “Bir tərəfdən illərlə bölgədə müharibə siyasəti aparan, digər tərəfdən sülhdən danışan liderin çağırışları ciddi qəbul edilə bilməz".
(Mənbə: Reuters, 11 oktyabr 2025)
İran, həmçinin, Tramp administrasiyasının 2018-ci ildə nüvə sazişindən (JCPOA) birtərəfli çıxmasını və sanksiyaların bərpasını xatırladaraq, ABŞ-a etimadın “praktik olaraq sıfır səviyyəsində” olduğunu bildirib.
Oktyabrda Şarm əl-Şeyxdə keçirilən “Dünya Sülh Sammiti”ndə ABŞ, Misir, Səudiyyə Ərəbistanı və İsrail nümayəndələri bir araya gəlsə də, İran toplantıya qatılmadı. Analitiklər hesab edir ki, Tehran bu addımla “fiziki masadan uzaq qalmaqla, təsir dairəsini qorumaq” strategiyasını davam etdirir.
Bununla belə, İran sülh prosesinə dolayı yolla – diplomatik kanallar və humanitar təşəbbüslər vasitəsilə – qoşulmağı istisna etmir. Xarici İşlər Nazirliyinin humanitar məsələlər üzrə katibi bildirib ki, “Tehran Qəzzanın yenidən qurulmasında və humanitar yardımlarda iştirak etməyə hazırdır, lakin siyasi şərtlərlə razı deyil”.
(Mənbə: Iran International, 13 oktyabr 2025)
Trampın planında Qəzzada tədricən silahsızlaşdırma və beynəlxalq nəzarət mexanizmi nəzərdə tutulur. Lakin İran bu bəndləri “dirəniş hərəkatlarının hüquqlarını məhdudlaşdırmaq cəhdi” kimi qiymətləndirir.
Tehranın fikrincə, HƏMAS və İslami Cihad kimi qrupların silahlı müqaviməti “işğala qarşı qanuni reaksiya”dır. Bu baxımdan, İran planın hərbi komponentlərinə açıq şəkildə qarşı çıxacaq.
(Mənbə: RFERL, 13 oktyabr 2025)
Ekspertlər hesab edir ki, İranın sülh prosesinə gələcək münasibəti bir neçə faktordan asılı olacaq:
- Regional mövqelər: Əgər Misir, Qətər və Türkiyə kimi dövlətlər Tramp planını dəstəkləyərsə, İran diplomatik təcridə düşməmək üçün “məhdud iştirak” modelini seçə bilər.
- Daxili vəziyyət: iqtisadi çətinliklər və sosial gərginlik İran rəhbərliyini ideoloji xətti qorumağa vadar edir.
- İsrail-ABŞ münasibətləri: nüvə obyektlərinə və ya hərbi bazalara mümkün hücumlar İranı sülh gündəmindən uzaqlaşdıra bilər.
- Fələstin tərəflərinin mövqeyi: İran HƏMAS və digər təşkilatların razılığı olmadan heç bir planı qəbul etməyəcək.
- Ekspert rəyi: İran “müşahidəçi, amma vetoçu oyunçu” kimi çıxış edir.
Tehranın ritorikasına və diplomatik davranışına baxıldıqda, İran Trampın Qəzza planına tam qoşulmayacaq. Bununla belə, Tehran prosesi tam bloklamaq da istəmir. Çünki bu, onu regional səhnədən təcrid edə bilər.
İran daha çox “müxtəlif kanallar vasitəsilə təsir göstərən müşahidəçi” kimi davranacaq. Bu, həm daxili ictimaiyyətə qarşı “dirəniş xəttinin qorunduğu”, həm də beynəlxalq aləmdə “konstruktiv tərəf” imicinin saxlanılması məqsədi daşıyır.
Siyasi müşahidəçilərin fikrincə, İranın iştirakı olmadan Qəzza üzrə heç bir sülh planının tam reallaşması mümkün deyil. Regiondakı tarazlıq hələ də Tehranın mövqeyi ilə sıx bağlı olaraq qalır.
Akif NƏSİRLİ
