Əfqanıstan və Pakistan arasında son dörd ilin ən böyük toqquşması uzun müddətdir davam edən münaqişənin növbəti təhlükəli eskalasiyası oldu. Proses Azərbaycanda da diqqətlə izlənilir. Xüsusən də o kontekstdə ki, Pakistan ölkəmizin strateji tərəfdaşıdır.
İndilikdə müşahidə edilən odur ki, qarşılıqlı ittihamlar, hava reydləri, sərhəd zastavalarına hücumlar iki ölkə arasında gərginliyin pik həddə çatdığını göstərir. ABŞ prezidenti Donald Tramp artıq iki tərəf arasında sülhə vasitəçilik edəcəyinə söz verib. Xatırladaq ki, oktyabrın 11-dən 12-nə keçən gecə 2600 kilometrdən çox Əfqanıstan-Pakistan sərhədində şiddətli döyüşlər getdi. Hadisələr sürətlə inkişaf etdi: Əfqan Taliban qüvvələri bir neçə bölgədə, o cümlədən Hayber Paxtunxva və Bəlucistanda Pakistan sərhəd postlarına hücum edib. Taliban sözçüsü “əməliyyatın” uğurlu olduğunu deyib. Pakistan ordusu Talibanın Pakistan üzərinə təhriksiz hücum etdiyini, İslamabadın özünü müdafiə etməkdən ötrü hücumun qarşısını aldığını bildirib. İddiaya görə, Pakistanın rəqibi Hindistan toqquşmalarda Talibana dəstək verib. Bu fonda Pakistan ordusu ağır artilleriya, tanklar, pilotsuz təyyarələr və döyüş təyyarələrindən istifadə edərək cavab zərbələri endirib. Pakistan mediasının məlumatına görə, Əfqanıstanın onlarla sərhəd məntəqəsi və qərargahı müvəqqəti olaraq ələ keçirilib. Hər iki tərəf müxtəlif itki rəqəmlərini təqdim edib: Taliban 58 pakistanlı əsgərin öldürüldüyünü bildirdi, Pakistan isə yalnız 23 əsgərinin öldüyünü rəsmən etiraf etdi və 200-ə yaxın yaraqlını məhv etdiyini bəyan etdi. Əfqanıstana hücuma təkan verən Pakistanın oktyabrın 9-da Əfqanıstan ərazisinə endirdiyi hava zərbələri olub. Həmin gün axşam saatlarında Kabildə partlayışlar olub, ertəsi gün isə Kabillə yanaşı Paktika əyalətində də hava zərbələri endirilib. Taliban dərhal Pakistanı günahlandıraraq, hadisəni suverenliklərinin pozulması adlandırıb.İslamabad rəsmi olaraq məsuliyyəti öz üzərinə götürməsə də, ölkənin təhlükəsizlik güclərindəki mənbələr Kabildəki zərbənin hədəfinin Pakistanda qadağan olunmuş “Təhrik-e-Taliban Pakistan” və ya “Pakistan Talibanı” qrupunun lideri olduğunu bildirib. İslamabadda bu təşkilat “Fitnə əl-Xəvaric” kimi tanınır. Beləliklə, Taliban hücumu həmin partlayışlara cavab olaraq təqdim edilib. 2025-ci ilin oktyabrında gərginlik Əfqanıstanın xarici işlər naziri Əmir Xan Müttəqinin Hindistana tarixi səfəri zamanı baş verib. Səfər zamanı tərəflər Kabildə Hindistan səfirliyinin açılması və əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi barədə razılığa gəliblər. İslamabad Kabillə əsas geosiyasi rəqibi olan Yeni Dehlinin yaxınlaşmasına birbaşa təhlükə kimi baxır və Hindistanla şərq sərhədində yüksək döyüş hazırlığını elan edib. Istisan deyil ki, Əfqanıstanı Pakistana qarşı elə Hindistan qızışdırır. Iki ölkə arasında 2600 km-dən çox uzanan Durand xətti 1893-cü ildə Britaniya tərəfindən Hindistanla Əfqanıstanı ayıran xətt kimi yaradılıb. 1947-ci ildə Britaniya Hindistanının bölünməsindən sonra ərazi Pakistana verildi, lakin Əfqanıstan onu rəsmi sərhəd kimi tanımaqdan imtina etdi. Bu faktiki olaraq işarələnməmiş sərhəd dünyanın ən təhlükəli ərazilərindən biri olaraq qalır.
İslamabad davamlı olaraq Əfqanıstan Talibanının “Təhrik-e-Taliban Pakistan”ı dəstəklədiyini vurğulayır. 2021-ci ildə Taliban Kabildə hakimiyyətə qayıtdıqdan sonra Pakistanda “Təhrik-e-Taliban Pakistan” hücumlarının sayı xeyli artıb. Lakin Kabil bu hərəkatın üzvlərinə sığınacaq verməklə bağlı ittihamları rədd edir. Üstəlik, Taliban qruplaşmadan İslamabada təzyiq vasitəsi kimi istifadə edir. “Təhrik-e-Taliban Pakistan” Pakistan hökumətini devirmək istəyən bir sıra fərqli fraksiyalardan ibarət radikal qrupdur. Hazırda iki ölkə arasında münasibətlərdə böhranın əsas səbəbi budur. Taliban 2021-ci ildə hakimiyyətə gəldikdən bəri Pakistan onları təhlükəsiz sığınacaq verməkdə və oradan Pakistan ərazisinə hücumlar planlaşdıran və həyata keçirən “Təhrik-e-Taliban Pakistan” yaraqlılarına dəstək verməkdə ittiham edir. Tarixən İslamabad Əfqanıstan Talibanını dəstəkləyib, lakin “Təhrik-e-Taliban Pakistan”ın Pakistan torpaqlarına hücumlarının sayının artması ilə Talibanla münasibətləri pisləşib. Son aktiv döyüşlər isə uzun sürməyib. Oktyabrın 12-də Taliban hərbi əməliyyatlarının başa çatdığını elan edib. Sürətli atəşkəs hər iki tərəfi təmkinli olmağa çağıran Qətər, Səudiyyə Ərəbistanı və İran da daxil olmaqla regional güclərin fəal diplomatik müdaxiləsinin nəticəsidir. Bununla belə, münaqişənin həlli çətin görünür. Nə qədər ki, Əfqanıstanda Taliban “Təhrik-e-Taliban Pakistan”ı cilovlamaqdan imtina edir və Pakistan Əfqanıstan torpaqlarına zərbələri yeganə təsirli cavab kimi görür, qarşıdurma davam edəcək. Eyni zamanda, Kabil və İslamabad arasında genişmiqyaslı müharibə ehtimalı çox azdır, çünki Əfqanıstan nüvə silahına malik Pakistanla açıq qarşıdurmada maraqlı deyil və Pakistanın əsas diqqəti və qüvvələri şərq sərhədində və Hindistanda cəmləşdiyi üçün İslamabad uzunmüddətli hərbi əməliyyatlara qoşulmaq istəmir. Bununla yanaşı, regionun geosiyasi əhəmiyyəti və burada maraqları olan böyük dövlətlərin mövqeyi vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirir. Pakistan-Əfqanıstan münasibətlərində baş verən hərbi toqquşmalar təkcə ikitərəfli böhran deyil, həm də Cənubi və Mərkəzi Asiyanın ümumi təhlükəsizlik sisteminə təsir edə biləcək amil kimi qiymətləndirilir.
Samirə SƏFƏROVA
