Ərəb dünyası – səssiz dövlətlər, hayqıran xalqlar
Bu çox önəmli və tarixi cümlədir - “Qəzza müharibəsi sona çatır”. Bu ifadə təkcə bir xəbəri deyil, bütöv bir dövrün bitməsini, amma eyni zamanda yeni bir mərhələnin başlanmasını bildirir. Lakin əsas məsələ odur ki, bəsəriyyətin şərəf məsələsi olan mənasız uşaq, qoca, qadın qırğını sona çatır.
İki illik Qəzza müharibəsi fonunda ərəb dünyası, Fələstin, İsrail dövləti və Netanyahu tarixdə necə qalacaqlar?
Baki-xeber.com nəşrinə görə, iki ildir ki, Qəzza üzərindən tüstü çəkilmir. İki ildir ki, dünyanın vicdanı sınaqdan keçir, diplomatiya dəyərini, insanlıq isə dözümünü itirir. Bu müharibə artıq təkcə İsraillə Fələstinin münaqişəsi deyil — bu, insanlığın ədalət anlayışının ölçüsüdür.
Bəs bu faciə dolu iki il ərzində kim tarixdə necə qalacaq? Ərəb dünyası, Fələstin, İsrail və Netanyahu bu uzun müharibənin sonunda necə xatırlanacaq?
Qəzza müharibəsi ərəb dünyasının üzərindən son illərin ən sərt imtahanı kimi keçdi. Bu müharibə yalnız Fələstinin faciəsi deyildi, həm də ərəb dövlətlərinin, onların vicdanının, cəsarətinin və siyasi iradəsinin sınağı idi. Tarix bir daha bu dünyanın kimliyini, kimlər sussa da, kimlərin hayqırdığını açıq göstərdi.
Rəsmi səviyyədə çox az dövlət real addım atdı. Əksər ərəb hökumətləri diplomatik ədəb qaydaları çərçivəsində soyuq, ölçülüb-biçilmiş bəyanatlarla kifayətləndi. “Biz narahatıq”, “biz vəziyyəti izləyirik”, “biz sülh istəyirik” – bu ifadələr ərəb diplomatiyasının yeni şüarına çevrildi. Halbuki, Qəzzada evlər yanır, uşaqlar ölür, məscidlər dağılır, dünya susurdu. Bəzi hökumətlər, xüsusilə də neft sərvəti ilə zəngin Körfəz monarxiyaları Qərb dövlətləri ilə strateji əlaqələri, milyardlıq silah müqavilələri, enerji bazarındakı maraqları naminə sükutun tərəfini seçdilər. Onlar üçün Fələstin məsələsi artıq bir zamanlar olduğu kimi “ümumərəb məsələsi” deyil, keçmişin nostaljik xatirəsinə çevrilmişdi.
Amma küçələrdə, universitetlərin həyətlərində, sosial mediada ərəb xalqları fərqli nəfəs alırdı. Onlar susmadı. Əlində bayraq tutan uşaq, göz yaşını gizlədən ana, “Allahu Əkbər” deyə bağıran gənc — hamısı eyni sözü deyirdi: “Fələstin tək deyil!” Bu səs bəzən Qahirənin dar küçələrində əks-səda verirdi, bəzən Əmmanın universitet auditoriyalarında, bəzən də Rabatın meydanlarında üsyan kimi qalxırdı.
Ərəb küçəsi yenə oyanmışdı. İnsanlar başa düşürdülər ki, liderlər susanda xalqlar danışmalıdır. Qəzzada hər partlayan bomba ərəb vicdanına dəyirdi. O vicdan ki, bəzən boğulsa da, heç vaxt ölmədi. Sosial şəbəkələrdə gənclər “boykot” çağırışları edirdi, sənətçilər səssiz etirazlarla dayanırdı, müəllimlər dərs aralarında Fələstinin xəritəsini göstərib uşaqlara ədalətin nə olduğunu öyrədirdi.
Bu müharibə ərəb dünyasının iki üzünü göstərdi: sarayların divarları arxasında donmuş soyuqluq və küçələrin, meydanların içində qaynayan qəzəb. Liderlər sükutun rəmzinə çevrildilər, xalqlar isə vicdanın səsi oldular.
Bəli, tarix bu dövrü yadda saxlayacaq. Qəzzanın dağıntıları altında yalnız binalar deyil, həm də ərəb dünyasının illüziyaları basdırıldı. Amma eyni zamanda, o torpaqlarda bir ümid də doğuldu – bu ümid xalqların səsində, insanların birliyində, hələ də ölməmiş insani duyğularda idi.
Bir gün bəlkə də ərəb liderləri xalqlarının səsini eşidəcək. Amma o vaxta qədər tarix bu cümləni həkk edəcək:
“Dövlətlər susdu, xalqlar danışdı. Sükut sarayların, səs isə küçələrin tərəfində idi”.
Fələstin – dağıntılar içində doğulan dirəniş...
Qəzza — xəritədə cəmi bir nöqtə, lakin insanlığın vicdanında sarsılmaz bir dağdır. Bu torpaq artıq iki ildir ki, atəş və kül içindədir. Uşaq qığılcımları kimi parlayan həyatların yerində indi xarabalıqlar, səssiz dualar və yarımçıq xatirələr qalıb. Xəstəxanalar sığınacağa çevrilib, məktəblər məzara dönüb, məscidlər isə raketlərin hədəfinə... Amma bütün bu dağıntılar arasında bir dəyər var ki, o heç vaxt yıxılmadı — Fələstin xalqının ruhu.
Hər bir uçurulmuş evin altında təkcə daş və torpaq deyil, eyni zamanda dirənişin kökləri yatır. Fələstinlilər öz talelərini ağrı ilə yazırlar, amma bu ağrının içindən yeni bir nəsil doğulur – qorxmaz, inadkar, vətən sevgisini qanı ilə yazan bir nəsil. Onların silahı bəzən daş, bəzən səs, bəzən isə sadəcə “varam” demək cəsarətidir.
Qəzza müharibəsi təkcə İsraillə Fələstin arasında deyil, həm də insanlıqla vicdan arasında bir savaşa çevrildi. Dünyanın sükutu bəzən bombalardan daha ağır səsləndi. Amma bu səssizliyə baxmayaraq, Qəzza öz hekayəsini özü yazdı — qanın, külün və inamın dili ilə.
Fələstinlilər göstərdilər ki, müqavimət təkcə silah tutmaq deyil — yadlaşmağa rəğmən öz kimliyini qorumaq, qorxu içində yaşayıb ümidlə nəfəs almaqdır. Onlar ölümün içində həyat, dağıntının içində sabah, ümidsizliyin içində inam tapmağı bacardılar.
Bu xalqın uşaqları daşın üzərində yazmağı, gecənin qaranlığında dua etməyi, vətənini sevməyi unutmur. Onlar bilir ki, Fələstin təkcə bir torpaq deyil — o bir yaddaşdır, bir hekayədir, bir qürurdur.
Bir gün bu dağıntıların yerində yenidən gül açacaq. Amma o gün gələnədək, Qəzza bütün bəşəriyyətə xatırladacaq: azadlıq bəzən qanla yazılır, amma heç vaxt qorxuyla silinmir.
Fələstin tarixdə həm insanlıq faciəsinin, həm də azadlıq əzminin simvolu kimi qalacaq — dağıntılar içində doğulan, amma heç vaxt məğlub olmayan bir xalqın adı kimi.
İsrail – güclü, amma tənha dövlət
Bir vaxtlar “təhlükəsizlik dövləti” modeli kimi təqdim olunan İsrail indi paradoksal şəkildə öz qorxusunun girovuna çevrilib. Qəzzada başlanan və illərlə davam edən müharibə əvvəlcə “özünü müdafiə” adı ilə təqdim olunsa da, zaman keçdikcə bu müdafiə siyasəti öz əksinə çevrildi — müdafiə edənlə dağıdanın sərhədi silindi.
İsrail tankları Qəzzaya daxil oldu, raketlər havaya qalxdı, şəhərlər külə döndü. Amma bu əməliyyatlar hərbi baxımdan qələbə, mənəvi baxımdan isə böyük bir məğlubiyyət gətirdi. Dünyanın gözündə İsrail artıq təhlükə altında olan deyil, təhlükə yaradan, gücü ilə qorxudan bir dövlət obrazına büründü.
Bir vaxtlar Holokostun ağrısını insanlığın yaddaşında yaşadan bir xalqın dövləti indi özü başqa bir xalqın ağrısının səbəbinə çevrilib. Bu, tarix üçün ən acı ironiyadır. Dünyanın müxtəlif ölkələrində – Parisdə, Londonda, Nyu-Yorkda, Tokioda – minlərlə insan “dayandırın” deyə küçələrə çıxır. Amma bu səslər Qəzza səmasında partlayan bombaların səsi arasında itib gedir.
İsrailin hərbi gücü danılmazdır – texnologiyası, kəşfiyyatı, ordusu regionun ən güclüsüdür. Amma moral güc – ədalət və empatiya gücü – tükənib. O, qalib gəlmək naminə məğlub oldu. Çünki uşaq tabutlarının kölgəsində heç bir qələbə parlamır.
Bu müharibə İsraili təhlükəsiz etmədi – əksinə, daha tənha, daha qorxulu, daha inamsız bir dövlətə çevirdi. Daxildə dərin siyasi böhran, küçələrdə parçalanmış cəmiyyət, xaricdə isə azalan dostlar… Bu, bir dövlətin öz gücünün ağırlığı altında əzilmə tarixidir.
İndi İsrail nə qədər qalibiyyət bəyanatları versə də, onun diplomatik masalarda yeri daralır, beynəlxalq məhkəmələrdə “müharibə cinayətləri” ifadəsi daha tez-tez səslənir. Ən yaxın müttəfiqləri belə artıq bu müharibəni izah etməkdə çətinlik çəkirlər.
Tarix bu dövrü İsrail üçün gücün vicdan üzərində qələbə qazanmadığı bir dövr kimi yazacaq. O, bəlkə də öz düşmənlərini zəiflətdi, amma eyni zamanda öz mənəvi dayaqlarını dağıtdı.
İndi İsrail sanki böyük bir səhrada tək qalmış kimi görünür — silahı var, amma inamı yoxdur; qalaları var, amma dostları azdır. O, bu müharibədə dünyanı deyil, öz vicdanını itirdi.
Və bəlkə də bu, onun tarixində ən ağır məğlubiyyətdir — güclü, amma tənha bir dövlətin məğlubiyyəti.
Binyamin Netanyahu – hakimiyyətin kölgəsində itən lider
İsrailin baş naziri Binyamin Netanyahu artıq çoxdan siyasətçinin deyil, tarixi fiqurun obrazına çevrilib — amma bu, qələbə və şərəf simvolu deyil, faciə və ziddiyyətlərlə dolu bir fiqurdur. O, İsrailin ən uzunömürlü lideridir, lakin bəlkə də tarixdə ən çox tənqid olunan, ən çox nifrət və bölünmə doğuran siyasətçi kimi qalacaq.
Netanyahu illər boyu “təhlükəsizlik” anlayışını öz siyasi brendinə çevirmişdi. O, İsraili daima təhlükə altında saxlayan siyasət yürütməklə xalqın qorxu hissini idarə etdi, həmin qorxudan isə hakimiyyətinin möhkəmlənməsi üçün istifadə etdi. Lakin indi bu siyasətin ucu özünə dirənib. Qəzza müharibəsi təkcə Fələstində deyil, İsrailin özündə də dərin bir böhran yaratdı.
Cəmiyyət parçalanıb: bir tərəfdə təhlükəsizlik adı ilə müharibənin davamını istəyənlər, digər tərəfdə isə itkilərdən, dağıntılardan, sonsuz gərginlikdən yorulan insanlar. İsrail küçələrində artıq “Netanyahu getsin” şüarları daha gur səslənir. Onu dünən müdafiə edənlər belə bu gün susmur, çünki artıq baş nazirin siyasətinin dövlətə deyil, öz siyasi taleyinə xidmət etdiyini görürlər.
Korrupsiya işləri, məhkəmə ittihamları, etirazlar və beynəlxalq təcrid – bütün bunlar Netanyahunun kölgəsini böyüdüb. O, sanki bir vaxtlar inşa etdiyi siyasi qalada tək qalıb. Qəzza müharibəsi onun üçün xilaskar planı idi – lakin indi bu müharibə onun siyasi karyerasının məzarı ola bilər.
Tarix bəzən ironikdir: bir vaxtlar İsrailin “təhlükəsizlik atası” kimi təqdim edilən Netanyahu indi öz xalqını ən böyük qeyri-müəyyənliyə sürükləyən lider kimi yadda qalacaq. O, öz taleyini müharibənin taleyi ilə bağladı. Amma müharibələr bitir, liderlər isə tarixdə qalır – kimisi qəhrəman kimi, kimisi isə faciənin simvolu kimi.
Binyamin Netanyahu artıq bir dövrün yox, bir səhvin simvoluna çevrilir — uzun illər qorumağa çalışdığı hakimiyyətin kölgəsində, tənha və etimadsız.
Tarix Netanyahunu hakimiyyət eşqinin insanlıq faciəsinə çevrildiyi bir lider kimi xatırlayacaq.
Yəni iki illik Qəzza müharibəsi bəşəriyyətin aynası oldu. Bu aynada ərəb hökumətləri susqun, ərəb xalqları vicdanlı, Fələstin xalqı qəhrəman, İsrail təcrid olunmuş, Netanyahu isə tükənmiş görünür.
Bu müharibə bizə bir həqiqəti bir daha xatırlatdı - ədalət olmadan sülh, vicdan olmadan təhlükəsizlik, insanlıq olmadan siyasət mümkün deyil.
Akif NƏSİRLİ
