Ölkəmiz dron hücumlarına qarşı mübarizədə "qızıl orta"ya və inkişaf prioritetlərinə malikdir
İndi bütün Avropa təhlükəsizliyi üçün ən böyük təhdud olan dronlara qarşı səmərəli mübarizə strategiyası üzərində düşünür. Bu təhlükə bizim üçün də mövcuddur. Lakin Azərbaycanın düşmən dronları ilə mübarizə potensialı varmı, varsa hansı səviyyədədir?
Baki-xeber.com nəşrinə görə, qısa cavab vermək lazım olsa, bəli, Azərbaycanın düşmən dronlarına qarşı mübarizə potensialı var və son illərdə əhəmiyyətli irəliləyişlər edib. Amma bu potensial tam deyil - aşağı uçuşlu, kiçik, kommersiya sinifli kamikadze dronlara qarşı hələ də boşluqlar var. Aşağıda vəziyyətin xülasəsi, güclü və zəif tərəflər, tövsiyə edilən prioritet addımların hamısı konkret mənbələrə istinadla verilib.
- Qat-qatlı hava müdafiəsi və modern sistem alışları hazırda prioritetdir.
Azərbaycanın son illərdə hava müdafiəsinə böyük sərmayə qoyduğu görünür. Belə ki, İsrail mənşəli Barak və Barak‑MX kimi sistemlər üzrə alışlar barədə hesabatlar var. Bu da orta və uzaq mənzilli hava təhdidlərinə qarşı sərt müdafiə qatını gücləndirir.
- Elektron mübarizə (EM) və texnoloji modernizasiya prosesi hələ də davam etdirilir. Türkiyə və İsraillə əməkdaşlığa bu istiqamətdə önəm verilir. Azərbaycan Rusiyadan gələn köhnə silahları İsrail və Türkiyə texnologiyaları ilə yeniləyərək, EM və istintaq (C4ISR) imkanlarını yaxşılaşdırıb. Bu, dronların aşkarlanması və siqnal pozulması üçün vacibdir.
- Yerli dron sənayesi və TB2 mənbəyi (həm hücum üçün, həm də qarşı‑tədbir anlayışı) inkişaf etdirilməkdədir. Bayraktar (Türkiyə) ilə yaxın əməkdaşlıq və lokal istehsal Azərbaycan üçün həm hücum, həm də texniki‑tədqiqat imkanları verir (dron texnologiyasını daha yaxşı anlamaq və anti‑dron həllərini sınaqdan keçirmək üçün böyük üstünlük).
- Yumşaq‑ölkə vasitələri (soft‑kill) və yeni texnologiyalar – lazer və C‑UAS (tam açılışı: Counter-Unmanned Aircraft System - pilotsuz uçuş aparatlarına (PUA-lara, dronlara) qarşı mübarizə sistemləri deməkdir) tədqiqatları intensiv şəkildə davam etdirilir.
Yerli dizaynçılar ADEX‑2024 kimi sərgilərdə anti‑dron lazer (C‑UAS) sistemlərini, o cümlədən “Fireforce” kimi layihələri nümayiş etdiriblər — bu, yaxın gələcəkdə əlavə imkan yarada bilər.
- Risqlər nümunəsi — hava məkanında səhv atəş və GPS-kommunikasiya pozulmalarının qarşısını almaq üçün koordinasiya sıxlaşdırılır.
Keçmişdə hava müdafiəsi və jamming (radio, siqnal və ya ötürmənin qarşısını almaq üçün qəsdən müdaxilə etmə) nəticəsində sərnişin təyyarəsinə təsir (təhqiqatlarda xarici hava‑müdafiə sisteminin rolu barədə iddialar) beynəlxalq narahatlıqlara səbəb olub. Yəni EM və anti-dron tədbirlər həm də mülki uçuşlar üçün risq yarada bilər. Bu, koordinasiyanın vacibliyini göstərir.
- Layered (qatlı) müdafiə strategiyası — uzaq, orta və çox‑qısa mənzilli sistemlərin kombinasiyası (Barak‑tipi + qısa mənzilli C‑UAS) nəzəri olaraq effektivdir.
- EM və C4ISR inteqrasiyası — İsrail və Türkiyə texnologiyaları məlumat toplanması və siqnal pozulmada yaxından kömək edir.
- Dron əməliyyat təcrübəsi — TB2 kimi sistemlərin əməli‑texniki istifadəsi sahəsində təcrübə həm taktiki üstünlük, həm də anti‑dron həlləri üçün bilik verir.
- Kiçik, aşağı uçuşlu kommersiya dronları (micro, mini‑UAV) radarla aşkar etmək çətindir. Bu, optik, infraqırmızı və akustik sistemlər və AI‑əsaslı klassifikasiya tələb edir.
- Müharibə vaxtı sivil havacılıq risqləri — EM və atəş rejimləri düzgün koordinasiya olunmazsa mülki uçuşlara təsir risqi var (bunu tarixi nümunələr göstərir).
- Asılılıq və təchizat zənciri — bir çox qabaqcıl sistem xaricdən alınır; tədarük, əvəzləmə və davamlı texniki dəstək məsələləri ola bilər.
Yəni yüksək səviyyəli hava təhdidləri üçün etibarlı orta və uzun mənzilli raket və dronlara qarşı müdafiə qabiliyyətlər mövcuddur.
- Taktiki TB2/MALE sinfi dronlara qarşı yaxşı - həm hücum, həm də qarşı‑müdafiə təcrübəsi var (Bayraktar və əməliyyat təcrübəsi).
- Kiçik kamikaze və sürü (swarm) dronlara qarşı orta və uzun - bəzi C‑UAS prototipləri və EM vasitələri var, amma praktiki, miqyaslı müdafiə üçün əlavə qısa‑mənzilli həll və sensor şəbəkəsi lazımdır.
Tövsiyələr — nə edilə bilər (praktik və prioritet)
1. Qısa‑mənzilli C‑UAS paketi genişləndirilməli: RF detektorları, EO və IR kameralar, akustik sensorlar, AI‑əsaslı təsnifat və mikromisil - dağılma sistemləri (net/projectile) — kiçik dronlara qarşı effektivdir.
2. EM və spektral nəzarət gücləndirilməli: taktiki jamming, spoofing və komanda komponent‑səviyyəli siqnal analizləri təkimləşdirilməlidir. Lakin bu, mülki məkanla koordinasiya tələb edir.
3. Lokal C‑UAS və lazer layihələrinə investisiya: “Fireforce” kimi layihələrin sınaqdan keçirilməsi, mobil və şəhər şəraitinə uyğunlaşdırılması.
4. Mülki‑hərbi koordinasiya və uçuş təhlükəsizliyi protokolları: EM və kinetik tədbirlər zamanı sivil uçuşların təhlükəsizliyini təmin etmək üçün real‑vaxt məkan paylaşımı (məcburidir — uçuş qəzası nümunələri göstərir).
5. Sistemlər inteqrasiyası və təlim: kiçik birləşmələrdə sensor şəbəkəsi üstəgəl, kommuta‑kontrol mərkəzi (C2) ilə sınaqlar keçirilməli; dron‑sürü taktikalarına qarşı simulyasiyalar.
Əslində sadalanan boşluqlar hazırda bütün dünya ölkələrinin, o cümlədən də Avropa Birliyi dövlətlərinin hava məkanının müdafiə sisteminə də xasdır. O üzdən bəzi Avropa ölkələri Rusiyanin "təsadüfi" dron hücumlarına qarşı mübarizədə acizlik göstərir. Yəni əslində bu çatışmazlıqlar və tövsiyələr, ABŞ və Böyük Britaniya istisna olmaqla, bütün dünya ölkələri üçün keçərlidir.
Akif NƏSİRLİ
