Sankt-Peterburqda keçirilən Xəzəryanı ölkələrin Hərbi Dəniz Qüvvələri komandanlarının görüşü çərçivəsində İran, Rusiya, Qazaxıstan və Azərbaycan arasında Xəzər dənizində hərtərəfli strateji əməkdaşlıq haqqında saziş imzalanıb.
Sənəddə sahilyanı ölkələr arasında dənizdə əməkdaşlığın gücləndirilməsi, eləcə də Xəzər dənizində təhlükəsizliyin təmin olunması üzrə öhdəliklər öz əksini tapıb. Sazişin əsas müddəalarından biri regiondankənar dövlətlərin Xəzərin daxili işlərinə müdaxiləsinin qarşısının alınması ilə bağlı ortaq razılaşmadır.
İRNA agentliyinin məlumatına görə, tərəflər vurğulayıblar ki, Xəzər dənizi yalnız beş sahilyanı dövlətə məxsusdur və bu dənizlə bağlı istənilən qərar yalnız həmin ölkələrin iştirakı ilə qəbul edilə bilər.
Bu razılaşma Orta Dəhliz layihəsinin Transxəzər seqmentinə müəyyən dərəcədə maneə yarada bilər. Çünki Orta Dəhlizin tam fəaliyyətə başlaması Xəzəryanı beş dövlətdən ikisinin - Rusiya və İranın maraqlarına uyğun deyil. Bunun səbəbi ondan ibarətdir ki, Orta Dəhlizə alternativ kimi təqdim olunan şimal dəhlizi Rusiyadan, cənub dəhlizi isə İrandan keçir.
Baki-xeber.com nəşrinə görə, Sankt-Peterburq görüşündə İran və Rusiyanın təhlükəsizlik pərdəsi altında geosiyasi maraqlarının yatması heç kimə sirr deyil.
Oktyabrın əvvəlində Sankt-Peterburqda keçirilən Xəzəryanı ölkələrin Hərbi Dəniz Qüvvələri komandanlarının görüşü regionun gələcək balansına təsir göstərə biləcək hadisə kimi qiymətləndirilir. Görüş zamanı İran, Rusiya, Qazaxıstan və Azərbaycan arasında “Xəzər dənizində hərtərəfli strateji əməkdaşlıq haqqında saziş” imzalanıb.
Sənəddə sahilyanı ölkələrin dənizdə qarşılıqlı təhlükəsizlik və əməkdaşlığın möhkəmləndirilməsi, o cümlədən regiondankənar dövlətlərin Xəzər işlərinə müdaxiləsinin qarşısının alınması barədə razılıqlar öz əksini tapıb.
İRNA-nın xəbərinə görə, tərəflər bir daha bəyan ediblər ki, Xəzər yalnız beş sahilyanı dövlətə məxsusdur və bu dənizlə bağlı istənilən qərar yalnız həmin ölkələrin iştirakı ilə qəbul edilə bilər.
Bu yanaşma 2018-ci ildə imzalanmış Xəzərin Hüquqi Statusu haqqında Konvensiyanın davamı sayılsa da, yeni sənədin mahiyyəti fərqlidir. Burada artıq iqtisadi deyil, hərbi-strateji elementlər ön plana çıxarılıb. Yəni Rusiya və İran iddia edir ki, Xəzərdə təhlükəsizlik iqtisadi dividendlərdən daha aktualdır. Amma bu beş Xəzəryanı dövlətdən heç biri Xəzərdə təhlükə yaratmasa, bu regionda hansı təhlükəsizliyin aktuallığından söhbət gedə bilər?
Əsas məsələ Xəzər regionunda baş verən geoiqtisadi priseslərin Rusiya və İranın maraqlarına uyğun gəlməməsidir. Bu məsələdə iki dövlət (İran və Rusiya) həmrəydir, üçüncü dövlət (Qazaxıstan) isə hələ də Moskvanın ciddi təsiri altındadır.
Orta Dəhliz Avrasiyanın yeni ticarət arteriyasıdır
Orta Dəhliz və ya Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu (BTIM) – Çin, Qazaxıstan, Xəzər dənizi, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə vasitəsilə Avropanı Asiyaya birləşdirən ən qısa quru marşrutdur. 2022-ci ildən sonra, xüsusilə Rusiya-Ukrayna müharibəsi fonunda bu dəhliz Avropa və Çin arasında Rusiyadan yan keçən əsas logistika xətti rolunu qazanıb. Hazırda illik 3,5-4 milyon ton yük bu istiqamətdən daşınır, lakin potensial həcmin 30 milyon tona çatacağı gözlənilir.
Bununla belə, yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, Orta Dəhlizin inkişafı Rusiya və İranın maraqları ilə ziddiyyət təşkil edir.
Rusiya və İran - tranzit rəqabətinin iki qütbü
Rusiya üçün əsas prioritet Şimal Dəhlizidir. Yəni Moskva Çin yüklərinin Rusiya ərazisindən keçərək Avropaya daşınmasını arzulayır. Lakin Qərb sanksiyaları bu marşrutu faktiki iflic vəziyyətinə salıb. Moskva üçün Orta Dəhlizin güclənməsi həm iqtisadi itki, həm də siyasi risq deməkdir. Çünki bu halda Cənubi Qafqaz - Türkiyə xətti yeni tranzit mərkəzə çevrilir.
İran isə Cənub və Şimal–Cənub Nəqliyyat Dəhlizləri üzərindən təsirini artırmağa çalışır. Lakin Orta Dəhlizin Transxəzər hissəsi yükləri İran limanlarından deyil, Azərbaycan və Gürcüstan üzərindən daşıyır. Bu da Tehranın tranzit gəlirlərinə və strateji roluna mənfi təsir göstərir.
Siyasi analitiklər hesab edirlər ki, Moskva və Tehran üçün “Xəzər yalnız beş ölkəyə məxsusdur” prinsipi geosiyasi təzyiq aləti rolunu oynaya bilər. Bu prinsipdən istifadə etməklə onlar Xəzərdə Qərb və Türkiyə şirkətlərinin logistik fəaliyyətlərini məhdudlaşdırmaq üçün “təhlükəsizlik” bəhanəsini gündəmə gətirə bilərlər. Bu saziş hərbi təyinatlı sənəd olsa da, onun iqtisadi nəticələri kənarda qala bilməz. Xəzərdə təhlükəsizlik pərdəsi altında formalaşan razılaşmalar əslində tranzit marşrutları üzərində nəzarəti saxlamaq məqsədi daşıyır.
Təsir mexanizmləri - birbaşa deyil, dolayı maneələr
Yeni saziş Orta Dəhlizə hüquqi baxımdan birbaşa qadağa gətirmir. Lakin onun dolayı təsir mexanizmləri aydın görünür. Məsələn, Rusiya və İran Xəzərdə bərə daşımalarına əlavə koordinasiya tələbləri qoya bilər.
Digər tərəfdən, dənizdə “təhlükəsizlik zonaları” müəyyən edilərək bəzi marşrutlar məhdudlaşdırıla bilər.
Bununla yanaşı, regiondankənar tərəfdaşlara məhdudiyyətlərin tətbiq edilməsi Türkiyə, Çin və Aİ şirkətlərinin liman və bərə infrastrukturuna investisiyalar qoymalarını çətinləşdirə bilər.
Hərbi əməkdaşlıq adı altında kommersiya gəmilərindən marşrut və texniki məlumatların ötürülməsi tələb oluna bilər.
Beləliklə, saziş Transxəzər xəttini bloklamasa da, təchizat zəncirində yeni bürokratik və siyasi risqlər yarada bilər.
Azərbaycan və Mərkəzi Asiya ölkələri: iqtisadi rasionalizm xətti
Azərbaycan, Qazaxıstan və Türkmənistan üçün Orta Dəhliz sadəcə tranzit marşrutu deyil, həm də iqtisadi dayanıqlılıq alətidir.
Azərbaycan artıq bu dəhlizin əsas logistik qovşağına çevrilib. Ələt Beynəlxalq Dəniz Limanı, BTQ dəmir yolu və yaxın gələcəkdə Zəngəzur dəhlizinin açılması Bakının regional nəqliyyat mərkəzi statusunu möhkəmləndirir.
Qazaxıstan üçün Orta Dəhliz Çin və Avropa bazarlarına çıxışın əsas marşrutudur. Türkmənistan isə son illərdə Kurık və Türkmənbaşı limanlarını genişləndirərək bu dəhlizə daha sıx inteqrasiya olmağa çalışır.
Xəzərin hüquqi statusu Transxəzər bərə daşımalarına tam imkan verir. Əgər Rusiya və İran bu prosesi ləngitmək istəsə, bu, daha çox siyasi jest olar, lakin bunun real hüquqi qüvvəsi mövcud deyil.
Xəzər Konvensiyasının hüdudları hüquqi müstəvidə
2018-ci ildə qəbul edilən Xəzərin Hüquqi Statusu haqqında Konvensiya Xəzəri “xüsusi hüquqi statusa malik daxili su hövzəsi” kimi tanıyır. Bu sənədin əsas prinsiplərindən biri mülki gəmiçiliyin və ticarətin azadlığıdır. Qadağalar yalnız Xəzərin hərbiləşdirilməsi ilə bağlıdır.
Beləliklə, Transxəzər marşrutu hüquqi baxımdan legitimdir və bu fəaliyyətin məhdudlaşdırılması Konvensiyanın müddəalarına zidd olardı.
Sankt-Peterburq sazişi əslində Rusiya və İranın Orta Dəhlizin qarşısında geosiyasi sipər qurmaq cəhdidir. Onlar bu sənədi normativ arqument kimi istifadə edərək Xəzərdə Qərb və Türkiyənin iştirakını məhdudlaşdırmağa çalışa bilərlər. Lakin bu strategiyanın real nəticələri məhduddur. Azərbaycan, Qazaxıstan və Türkmənistanın iqtisadi maraqları, Aİ və Çinin bu marşruta dəstəyi, eləcə də Xəzər Konvensiyasının hüquqi təminatları Orta Dəhlizi dayanıqlı edir.
Nəticə etibarilə, yeni saziş Orta Dəhlizə maneə deyil, geosiyasi təzyiq aləti kimi dəyərləndirilə bilər. Yaxın illərdə Xəzər dənizi “təhlükəsizliklə iqtisadiyyat arasında” balans uğrunda mübarizə meydanına çevriləcək.
Akif NƏSİRLİ
