ABŞ-da hökumətin bağlanması hər dəfə həm ölkə daxilində, həm də beynəlxalq miqyasda böyük rezonans doğurur. Dünyanın ən böyük iqtisadiyyatına sahib olan ölkədə büdcənin qəbul edilməməsi və ya maliyyələşmə ilə bağlı razılığın əldə olunmaması nəticəsində dövlət qurumlarının qismən fəaliyyətini dayandırması, təbii ki, maliyyə bazarlarına da güclü təsir göstərir.
Ən çox müzakirə edilən məsələ isə belə vəziyyətlərdə dolların aqibətidir. Bu arada qeyd edək ki, oktyabrın 1-dən ABŞ-da federal hökumətin bağlanması (şatdaun) prosesi başlayıb. Respublikaçılar və demokratlar hökumətin maliyyələşdirilməsi üzrə razılığa gələ bilməyiblər. Bu, 2019-cu ildən bəri ilk şatdaundur. Respublikaçılar Demokratlardan mövcud maliyyələşdirməni yeddi həftə uzatmağı tələb edirlər. Demokratlar isə Senatda hər hansı maliyyələşdirmə layihəsinə səs vermək üçün güzəştlər istəyirlər. Əsas tələb milyonlarla amerikalı üçün bu ilin sonu bitəcək səhiyyə imtiyazlarının uzadılmasıdır. Respublikaçılar bu məsələyə ayrıca baxılmalı olduğunu deyirlər.
CNN yazır ki, senatorlar 30 sentyabr axşamı Kapitolini dərin qeyri-müəyyənlik içində tərk ediblər. Şatdaunun nə qədər çəkəcəyi bilinmir. Oktyabrın 1-də Senat yenidən Respublikaçıların eyni layihəsini səsverməyə çıxarıb. Respublikaçılar deyirlər ki, hökuməti yenidən açmaq üçün yetərincə demokrat səs verməyənəcən bu plan gündəmdə qalacaq. Federal hökumətin bağlanması yüz minlərlə federal işçinin məzuniyyətə göndərilməsi deməkdir. Vacib sayılan işçilər işə çıxacaqlar, amma çoxu şatdaun bitənəcən maaş almayacaq. Konqresdən illik ayırmalarla maliyyələşməyənlər isə maaşlarını alacaqlar. Bu, 1981-ci ildən bəri 15-ci şatdaundur. Hökumətin bağlanması nəticəsində sentyabr üçün məşğulluq hesabatı yayımlanmaya bilər. Hava səyahətinin azalacağı, elmi tədqiqatların təxirə düşəcəyi gözlənilir. ABŞ hərbçilərinin maaşı ödənməyə, 750 min federal işçi məzuniyyətə göndərilə bilər ki, bu da günə 400 milyon dollara başa gələr. Federal hökuməti köklü dəyişdirmək istəyən Donald Tramp administrasiyası dekabradək 300 minədək işçini ixtisar etməyi planlaşdırır. Tramp Konqresdəki demokratlara xəbərdarlıq edib ki, şatdaun daha çox iş və proqramların kəsilməsi kimi qarşısıalınmaz addımların yolunu aça bilər. Müstəqil təhlilçilər bu dəfə şatdaunun əvvəlkilərdən daha uzun çəkə biləcəyini deyirlər. ABŞ tarixində ən uzun şatdaun 2018-ci ilin dekabrından 2019-cu ilin yanvarınadək – 35 gündən artıq çəkib. Trampın ilk prezidentliyi dövründə sərhəd təhlükəsizliyi ilə bağlı mübahisə yaranmışdı. İndilikdə isə Ağ Evin İdarəetmə və Büdcə İdarəsi federal hökumət qurumlarına maliyyə çatışmazlığı səbəbindən müvəqqəti bağlanma planlarını həyata keçirməyə başlamaq üçün təlimat verib. Qurumun direktoru Rassell Vout hökumətin fəaliyyətinin dayanmasını “yeni xərclərə 1 trilyon dollar daxil edən ağılsız Demokratların siyasi tələbləri” ilə izah edib. O, federal qurumların rəhbərlərinə yazıb: “Ona görə də təsirə məruz qalan qurumlar indi nizamlı bağlanma planlarını həyata keçirməlidirlər”. Göstərişə əsasən, fəaliyyət dayansa da, işçilər planlaşdırılan dayandırma işlərini yerinə yetirmək üçün növbəti müntəzəm iş günlərində işə hesabat verməlidirlər: “Biz daha bir memorandum verəcəyik ki, prezident təhsisatlar haqqında qanun layihəsini imzalayan kimi hökumətin funksiyaları bərpa olunmalıdır”.
Hökumətin bağlanması investorlar arasında risklərə dair narahatlıq yaradır. Bu, qısamüddətli dövrdə dolların zəifləməsinə səbəb olacaq, çünki bazar iştirakçıları təhlükəsizlik üçün başqa valyutalara və ya qızıla yönəlirlər. qeyd edək ki, ABŞ dünyanın ən güclü iqtisadiyyatına və “təhlükəsiz liman” sayılan valyutasına sahibdir. Buna görə də, qısamüddətli dalğalanmalara baxmayaraq, dollar uzunmüddə də dözümlü qalır. Amma tez-tez baş verən hökumət bağlanmaları ABŞ-a olan etimadı zəiflədə bilər. Kredit reytinq agentlikləri hökumətin fəaliyyətində belə qeyri-sabitliyi maliyyə intizamının zəifliyi kimi qiymətləndirir. Bununla yanaşı, ABŞ dolları qlobal ehtiyat valyutası olduğundan, bəzi hallarda paradoksal təsir də müşahidə olunur: yəni qeyri-müəyyənlik artdıqca investorların bir hissəsi yenidən dollara üz tutur. Bu isə onun dayanıqlığını digər valyutalara nisbətən qismən qoruyur. Ümumiyyətlə isə, ABŞ-da hökumətin bağlanması dollar üçün əsasən qısamüddətli dalğalanma və qeyri-müəyyənlik yaradır. İnvestorların riskdən qaçışı ilk mərhələdə dolları zəiflədə bilər, lakin onun qlobal ehtiyat valyutası statusu dəyərin tam itkisinin qarşısını alır. Uzunmüddətdə isə hökumət bağlanmalarının tez-tez baş verməsi ABŞ-ın fiskal siyasətinə etimadı sarsıdır və dolların dayanıqlılığına kölgə salır. Beləliklə, hökumət bağlanması dollar üçün “ani risk”, lakin ABŞ iqtisadiyyatına və onun beynəlxalq imicinə “davamlı sınaq” xarakteri daşıyır. Dollar isə hələlik qlobal maliyyə sistemində dominant mövqeyini qoruyur, amma hökumət bağlanmalarının davamlılığı bu üstünlüyü zədələyə bilər. Başqa sözlə desək, hökumətin bağlanması ABŞ siyasətində daxili çəkişmələrin nəticəsi olsa da, onun dalğaları dünyanın bütün maliyyə bazarlarına yayılır. Və həmin dalğaların mərkəzində isə hər zaman dollar dayanır.
Nahid SALAYEV
