“Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanın Avropa Şurası Parlament Assambleyasındakı (AŞPA) çıxışı onun siyasətinə ən şübhə ilə yanaşanların belə alqışlamağa hazır olduğu nadir nümunə idi. Onun “Zəngəzur dəhlizi” adlanan məsələ ilə bağlı mövqeyi prinsipial, aydın və əsaslı idi.
Nümayəndələrin suallarını cavablandıran Paşinyan bəyan edib ki, “Zəngəzur dəhlizi” termini heç vaxt Ermənistan və Azərbaycan arasında razılaşdırılmış sənədlərdə yer almayıb və olmayacaq. "Siz bu termini harada oxumusunuz? O, yoxdur, heç vaxt olmayıb və olmayacaq", - o vurğulayıb. Bundan başqa, baş nazir qeyd edib ki, Vaşinqtonda imzalanmış “kiçik sənədlər”də də bu termin buraxılıb”. Bu fikirlər “armenianreport” portalında yer alıb.
Lakin nəşr yazır ki, əslində, Zəngəzur dəhlizinə Paşinyan özü razılıq verib: “Tam səmimi və obyektiv desək, bugünkü müzakirələrin əsasına çevrilən sənədi Paşinyan özü imzalayıb. Bu, 44 günlük müharibəyə son qoyan 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanatdır. Bu müqavilənin 9-cu bəndində açıq şəkildə göstərilir ki, “Azərbaycanın qərb rayonları ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında nəqliyyat əlaqələrinin təhlükəsizliyi təmin edilməlidir”. Düzdür, mətndə “Zəngəzur dəhlizi” ifadəsi işlədilmir, amma məhz bu – Sünikdən keçən nəqliyyat xətti Azərbaycanın Naxçıvanla birbaşa əlaqəsini təmin edəcək. Beləliklə, Əliyev və onun diplomatları yeni heç nə uydurmurlar, sadəcə olaraq, Paşinyanın imzaladığı sənədin zəif tərəflərindən istifadə edirlər. Bu münaqişə belə bir təəssürat yaradır ki, beynəlxalq müstəvidə suverenliyi müdafiə edərkən baş nazir əsas məqamdan bilərəkdən yayınır: Ermənistan faktiki olaraq “dəhliz” kimi qəbul edilən nəqliyyat marşrutunun yaradılmasına artıq razılıq verib, hətta adı başqa cür deyilsə belə. Ancaq aydındır ki, məsələ layihənin “dəhliz” və ya “nəqliyyat bağlantısı” adlandırılmasında deyil. Əsas sual daha dərindir: Ermənistana bu layihə nəyə lazımdır? Azərbaycan üçün bunun əhəmiyyəti göz qabağındadır: Naxçıvanla birbaşa quru əlaqəsi anklavın ərazi təcridini həll edir. Türkiyə üçün bu layihə tamamilə stratejidir: o, Cənubi Qafqazın dərinliklərinə və daha sonra Xəzər dənizinə, Mərkəzi Asiyaya və Çinə birbaşa marşrut açır. Amma Ermənistan üçün faydalar o qədər də aydın deyil. İnfrastrukturun inkişafı və iqtisadi perspektivlərlə bağlı arqumentləri qəbul etsək belə, ölkənin prosesin idarə olunmasında söz sahibi olmayan tranzit dəhlizinə çevrilməsi real risk olaraq qalır. Üstəlik, geosiyasi reallıqları nəzərə alsaq, Ermənistan elə vəziyyətə düşə bilər ki, bu “əsrin layihəsi” özünün deyil, qonşularının maraqlarına uyğun işləyər. İran və Rusiyanın mövqeləri vəziyyətə əlavə ölçü əlavə edir. Tehran “Zəngəzur dəhlizi” ideyasına açıq və qəti şəkildə qarşı çıxır. İran üçün bu layihə strateji təhlükə kimi qəbul edilən Ermənistanla quru əlaqəsini əngəlləmək cəhdi kimi görünür. Rusiya dəfələrlə müşahidə olunduğu kimi, ikili oyun oynayır. Bir tərəfdən, Moskva 10 noyabr razılaşmalarının təminatçısı kimi çıxış edir və nəqliyyat marşrutunun işləməsində maraqlıdır. Digər tərəfdən, Rusiya Ankara və Bakının onun hesabına regionda mövqelərini gücləndirməsinə imkan vermək istəmir. Ona görə də Kreml məsələni həll olunmamış qoyub, Ermənistanı daim qeyri-müəyyənlik vəziyyətində saxlayaraq işləri süründürməyə üstünlük verir.
Beləliklə, geosiyasət özü layihəni erməni maraqları baxımından son dərəcə şübhəli edir. Sanki Ermənistan hakimiyyəti məsələnin mahiyyətini bilərəkdən təhrif edir. "Bu layihə bizə lazımdırmı? Bu, hansı fayda və risklər gətirir?", suallarına cavab verilmir. Bəli, Paşinyan AŞPA-da bildirdi ki, “dəhliz” yoxdur və olmayacaq. Amma bu, ən mühüm məsələni həll etmir: bir tərəfdən Azərbaycan və Türkiyə, digər tərəfdən isə İran və Rusiyanın təzyiqləri ilə Ermənistanın prosesin öhdəsindən necə gələcəyi bilinmir. Hələlik görünən odur ki, hökumət çəsələnin öz-özlüyünə həllini tapacağına ümid edir. Ancaq tarix başqa cür öyrədir: belə problemlər zamanla daha da pisləşir”. Amma bunlar fonunda Nikol Paşinyan bildirib ki, Ermənistan və ABŞ Sünik bölgəsində “Tramp yolu”nun açılmasını müzakirə etməyə başlayıblar: “Ermənistan və ABŞ Sünik bölgəsindən keçəcək və mahiyyət etibarı ilə materik Azərbaycanla Naxçıvan arasında kommunikasiya xəttinə çevriləcək “Tramp yolu”nun açılmasının təfərrüatlarını müzakirə etməyə başlayıblar. Bu yaxınlarda Amerika nümayəndə heyəti Ermənistana səfər edib. Müzakirələr başlayıb və bu müzakirələr davam edəcək. Hazırda konkret razılaşmalar çox deyil. Düşünürəm ki, problem həm də Tramp administrasiyasının qlobal gündəliyə malik olması ilə bağlıdır, amma əmin olun ki, bu gündəm çərçivəsində “Tramp yolu” gündəliyi həm ABŞ, həm də beynəlxalq ictimaiyyətin diqqət mərkəzində olmaqda davam edir, böyük maraq var. Yavaş, amma fasiləsiz işləyirik”. Zəngəzur dəhlizi reallaşacağı təqdirdə, Cənubi Qafqazda sülhün və sabitliyin davamlı xarakter daşıyacağı qətiyyən şübhə doğurmur. Ona görə də, Zəngəzur dəhlizinin açılması ilə bağlı prosesin Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh sazişinin imzalanmasına yönəlik fəaliyyətə paralellik təşkil etdiyi inkaredilməz reallıqdır.
Tahir TAĞIYEV
