Tehran hakimiyyəti 2006-2015-ci illərdəki ağır beynəlxalq təcrid dövrünə geri qayıdır
Nəhayət, İran hakimiyyətinin qorxulu yuxusu gerçəkləşdi: sentyabrın 26-da BMT Təhlükəsizlik Şurası İrana qarşı “snapback” və ya tətik mexanizminin işə salınmasına, yəni 2015-ci il nüvə razılaşması ilə icrası dayandırılmış beynəlxalq sanksiyaların bərpasına yaşıl işıq yandırdı.
Həmin gün Rusiya və Çinin bu mexanizmin işə düşməsinin 6 aylığa təxirə salınmasına dair təqdim etdiyi qətnamə layihəsi 4 lehinə, 9 əleyhinə və 2 bitərəf səs alaraq qəbul olunmadı və İranı xilas etmək üçün son cəhd uğursuzluğa düçar oldu.
İndi, Donald Trampın İrana qarşı maksimal təzyiq siyasəti fonunda BMT sanksiyalarının bərpa edilməsi ilə sözün həqiqi mənasında İranın qara günlərinin başladığını söyləyə bilərik. Bunun belə olduğuna əmin olmaq üçün bərpa olunan sanksiyaların siyahısına və əhatə dairəsinə nəzər salmaq kifayətdir.
Bundan sonra İranın vəziyyəti necə olacaq?
Baki-xeber.com nəşrinə görə, İran üçün BMT Təhlükəsizlik Şurasında “snapback” mexanizminin işə düşməsi, yəni 2015-ci ildəki nüvə razılaşması (JCPOA) ilə dondurulmuş sanksiyaların yenidən bərpası çox ciddi nəticələr doğuracaq. Bu, sadəcə ABŞ-ın birtərəfli “maksimum təzyiq” siyasətindən fərqli olaraq, beynəlxalq hüquqi müstəvidə qəbul edilmiş sanksiyaların geri qayıtması deməkdir.
Bu addımla İranın neft və qaz ixracına yenidən qlobal məhdudiyyətlər qoyulacaq. Ən böyük valyuta mənbəyi olan neft satışları kəskin azalacaq. Bu, İran büdcəsinə ağır zərbədir.
Bank və maliyyə sektoruna ciddi zərbə dəyəcək. İran bankları SWIFT-dən təcrid oluna bilər. Xarici ticarət əməliyyatlarının aparılması çətinləşəcək.
Xarici şirkətlər sanksiya risqi səbəbindən İrandan çəkiləcək. Bu, texnologiya, aviasiya, avtomobil və neft-qaz sektorlarını çökdürə bilər.
İqtisadi tənəzzül sosial narazılığı gücləndirə bilər. Hakimiyyətin legitimliyi sual altına düşər, etiraz aksiyaları arta bilər.
İran daha çox Rusiya və Çin kimi ölkələrə yaxınlaşmağa məcbur olacaq, amma onların belə açıq dəstək verə bilməməsi Tehranın təcridini dərinləşdirəcək.
İran Yaxın Şərqdə təsirini qorumaq üçün daha aqressiv siyasət yürüdə bilər. Məsələn, İraq, Suriya, Livan və Yəməndə proksi qüvvələrə dəstəyi daha da gücləndirəcək.
İran sanksiyaların yaratdığı təzyiqə cavab olaraq nüvə proqramını daha da irəli aparmaq istəyəcək. Bu, regionda (xüsusən İsrail, Səudiyyə Ərəbistanı ilə) hərbi gərginliyi artıra bilər.
ABŞ-İran qarşıdurmasının yenidən "isti faza"ya keçmək risqini yüksəldəcək.
Avropa İttifaqı və onun bəzi ölkələri (xüsusilə Fransa, Almaniya) İranla dialoqu qorumağa çalışa bilər, amma BMT sanksiyalarından kənarda hərəkət etmək çətin olacaq.
Bununla İranın diplomatik manevr imkanları daralır. İndi əsas çıxış yolu ya məhdud güzəştlər edərək yeni bir saziş masasına oturmaq, ya da daha sərt mövqeyə qapanmaq olacaq.
Yəni İranın vəziyyəti ağırlaşacaq, çünki ABŞ-ın birtərəfli sanksiyaları ilə müqayisədə, BMT-nin “snapback” mexanizmi bütün ölkələr üçün hüquqi öhdəlik yaradır. Tehran qarşıda daha sərt iqtisadi daralmla, sosial gərginlik və geosiyasi təcridlə üz-üzə qalacaq.
BMT Təhlükəsizlik Şurasının “snapback” mexanizmi ilə İrana qarşı bərpa olunan sanksiyaların əsas istiqamətlərini dəqiq siyahı şəklində nəzərdən keçirək.
İranın uranı zənginləşdirmə və ağır su reaktoru texnologiyalarına çıxışı qadağan olunur. Nüvə sahəsi ilə bağlı avadanlıq, material və texnologiya ixracı və idxalı qadağan edilir. İranın ballistik raket proqramı ilə əlaqədar bütün fəaliyyətlərə sanksiya tətbiq olunur. Silah embarqosu bərpa edilir – İran heç bir ölkədən konvensional (ənəvi və kiçik, kütləvi qırğın gücünə malik olmayan) silah idxal və ya ixrac edə bilməz (bu maddə Rusiyaya dron ixracını da qadağan edir).
İranın neft, qaz və neft-kimya məhsulları ixracına beynəlxalq məhdudiyyətlər qoyulur.
Xarici şirkətlərin İran enerji layihələrində iştirakı qadağan edilir. İranın enerji sahəsinə investisiya və texnologiya transferi tam dayandırılır.
İran banklarının SWIFT beynəlxalq ödəniş sisteminə çıxışı qapadılır. Xarici bankların İranla əlaqələri kəsilir, İran Mərkəzi Bankının aktivləri dondurulur. Dollar və avro əməliyyatları İrana tamamilə qadağan olunur.
İranın beynəlxalq kredit və maliyyə qurumlarına çıxışı məhdudlaşdırılır.
İranın aviakompaniyaları və gəmiləri beynəlxalq məhdudiyyətlərlə üzləşəcək (uçuş və liman qadağaları). Aviasiya və gəmiqayırma sənayesi üçün texnologiya və hissələrin satışı qadağan edilir.
İranla əlaqəli şəxslərə və təşkilatlara səyahət qadağaları və aktivlərin dondurulması tətbiq olunur. BMT üzvü bütün ölkələr bu sanksiyaları icra etmək hüquqi öhdəliyinə malikdir. Yəni ABŞ-ın birtərəfli sanksiyalarından fərqli olaraq, bu, qlobal miqyasda məcburidir.
Sanksiyalar qida, dərman və tibbi avadanlıq kimi humanitar malları əhatə etmir. Lakin maliyyə kanallarının qapalı olması səbəbindən, hətta humanitar ticarət də faktiki olaraq çox çətinləşəcək.
Nəticədə, bu mexanizmin işə düşməsilə İran 2006–2015-ci illərdəki ağır beynəlxalq təcrid dövrünə geri qayıdır. Əsas fərq odur ki, indi iqtisadi və sosial vəziyyət daha zəifdir, əhali daha gərgin, Qərbin təzyiqi isə daha sərtdir.
Akif NƏSİRLİ
