Dağlıq Qarabağ problemi əslində Ermənistanın Azərbaycana ərazi iddiası kimi başlayıb!
Paşinyanın AŞPA-dakı açıqlamasında bu dediyi həqiqətdir ki, ermənilərin Qarabağa qayıtması sülh prosesini pozacaq, amma onu yalan dedi ki, Dağlıq Qarabağ problemi humanitar problem kimi başlayıb - əslində Dağlıq Qarabağ problemi Ermənistanın Azərbaycana ərazi iddiası kimi başlayıb!
Erməni əsilli qaçqınların Dağlıq Qarabağa qayıtması nə dərəcədə realdır? Açığını deyirəm ki, mən bunu real hesab etmirəm. Üstəlik, insanlarla bu barədə dürüst danışmağın vacib olduğuna inanıram, çünki onlar öz planlarını qurmalıdırlar.
Bunu Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan sentyabrın 30-da AŞPA-nın payız sessiyasındakı çıxışından sonra sualları cavablandırarkən deyib.
“Ümumiyyətlə, mən bütün qaçqınların geri qaytarılması məsələsini sülh prosesi üçün təhlükəli hesab edirəm”, - deyən Paşinyan Qarabağ münaqişəsinin humanitar problem kimi başladığını və uzunmüddətli münaqişəyə çevrildiyini bildirib.
Paşinyan Ermənistanın Alma-Ata Bəyannaməsi əsasında Azərbaycanın ərazi bütövlüyü, suverenliyi və sərhədlərinin toxunulmazlığını tanıdığını xatırladaraq, diqqəti bu formulun üzərində cəmləməyə çağırıb.
“Növbəti onilliklərdə bu formulun həyata keçirilməsi üçün Ermənistan və Azərbaycan bir-birini tək qoymalı, diqqəti iqtisadi əməkdaşlığa yönəltməli və tədricən dialoq qurmalıdırlar”, - deyə o, vurğulayıb və Dağlıq Qarabağdan qaçan erməniləri Ermənistan vətəndaşlığını qəbul etməyə və öz həyatlarını Ermənistanda qurmağa çağırıb.
Nikol Paşinyanın reallıqları beynəlxalq səviyyədə bu cür etiraf etməsi Azərbaycan ilə Ermənistan arasında inkişaf edən sülh prosesinə necə təsir edə bilər?
Baki-xeber.com nəşrinə görə, Nikol Paşinyan ilk dəfə açıq şəkildə Dağlıq Qarabağa ermənilərin geri dönüşünü real hesab etmədiyini bildirib. Bu, həm Ermənistan daxilində, həm də beynəlxalq müstəvidə mühüm siyasi mesajdır.
Paşinyanın bu açıqlaması əslində Azərbaycanın mövqeyinə yaxınlaşma kimi görünür. Çünki Bakı dəfələrlə vurğulayıb ki, Qarabağ məsələsi artıq bağlanıb və “status” mövzusu gündəmdə deyil. Qaçqınların kollektiv şəkildə qayıtması da Azərbaycan üçün qətiyyən qəbuledilməz idi. Paşinyanın bunu açıq deməsi Bakının şübhələrini müəyyən qədər azalda bilər.
Bu, etimad quruculuğu addımı kimi də dəyərləndirilə bilər. Ermənistanın rəsmi rəhbərliyi artıq ritorikada maksimalist mövqedən imtina edir və bu, sülh müqaviləsinin imzalanmasını sürətləndirə bilər.
Ermənistan daxilində müxalif qüvvələr bunu “təslimçilik” kimi təqdim edə bilərlər. Xüsusilə, radikal və revanşist dairələr Paşinyanı “ermənilərin Qarabağa dönüş ümidini öldürməkdə” ittiham edə bilərlər.
Amma uzunmüddətli perspektivdə bu açıqlama erməni cəmiyyətini real vəziyyətə alışdırmaq və “yeni reallıqlara uyğun dövlət siyasəti” aparmaq cəhdi kimi görünür.
Paşinyanın mövqeyi Qərb dövlətləri tərəfindən “praqmatik yanaşma” kimi qəbul ediləcək. Bu, Ermənistanın Avropa İttifaqı və ABŞ-la yaxınlaşmasına daha çox siyasi legitimlik qazandıra bilər.
Digər tərəfdən, Rusiya üçün bu, xoş olmayan mesajdır. Çünki Moskva ənənəvi olaraq Qarabağ məsələsinin “tam həll olunmadığını” gündəmdə saxlamağa çalışırdı.
Paşinyan açıq şəkildə bildirir ki, “Dağlıq Qarabağdan çıxan ermənilər Ermənistan vətəndaşlığını qəbul edib öz həyatlarını Ermənistanda qursunlar”. Bu, həm Ermənistan dövlətinin humanitar siyasətini aydınlaşdırır, həm də Azərbaycanla münasibətlərin sabitləşməsi üçün “minalanmış” mövzunun aradan qaldırılmasına xidmət edir.
Yəni Paşinyanın beynəlxalq tribunadan bu qədər açıq danışması, əslində, Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesinə müsbət təsir göstərə bilər. Çünki reallıqların qəbul edilməsi, illüziyaların dağıdılması və diqqətin iqtisadi əməkdaşlığa yönəldilməsi münaqişə sonrası sabitlik üçün əsas şərtlərdən biridir. Lakin bu addım Ermənistan daxilində siyasi gərginlik yarada, regionda isə Rusiyanın narazılığına səbəb ola bilər.
Azərbaycan ictimaiyyətində Nikol Paşinyanın bu açıqlaması müxtəlif müstəvilərdə qiymətləndiriləcək.
Paşinyanın dedikləri Bakının uzun illər vurğuladığı mövqeyi təsdiqləyir: Qarabağ məsələsi bitib, qayıdış mövzusu yoxdur.
Azərbaycan rəsmiləri bunu “Ermənistanın reallıqları qəbul etməsi” kimi təqdim edə bilər. Bu, sülh müqaviləsinin imzalanmasına yaxınlaşmanın göstəricisi sayılacaq.
Diplomatik dildə desək, bu açıqlama Bakının əlini gücləndirir, çünki Ermənistan rəhbəri artıq beynəlxalq tribunalarda Azərbaycanın suverenliyini açıq təsdiqləyir.
Əhalinin böyük hissəsi bunu Azərbaycanın siyasi və hərbi qələbəsinin nəticəsi kimi görəcək. “Ermənistan artıq Qarabağı unudub” yanaşması hakim olacaq.
İllərlə davam edən münaqişədən sonra bu, ictimai rəy üçün psixoloji rahatlıq yarada bilər, çünki qarşı tərəfdən gələn “revanş” ritorikası zəifləyir.
Digər tərəfdən, bəzi dairələr Paşinyanın sözlərinə ehtiyatla yanaşa bilər – “bu, sadəcə diplomatik gedişdir, gələcəkdə dəyişə bilər” düşüncəsi də olacaq.
Müxalifət Paşinyanın dediklərini “gecikmiş etiraf” adlandıracaq. Çünki Azərbaycanın daxilində uzun illər “Ermənistan heç vaxt Qarabağı könüllü tanımaz” fikri hakim idi.
Bəzi ekspertlər vurğulayacaq ki, bu mövqenin açıq elan olunması Azərbaycan üçün strateji üstünlükdür və gələcəkdə sərhədlərin delimitasiyası, kommunikasiya yollarının açılması kimi məsələləri asanlaşdıra bilər.
Cəmiyyətin böyük qismi üçün bu, tarixi ədalətin təsdiqi olacaq.
Xüsusilə, Qarabağdan məcburi köçkün olmuş azərbaycanlılar üçün Paşinyanın “ermənilər qayıtmayacaq, Ermənistan vətəndaşlığını alsınlar” deməsi güclü mesajdır, yəni artıq onların doğma yurdlarına qayıdışı qarşısında heç bir “status” və ya “qondarma iddia” yoxdur.
Konkretləşdirsək, Azərbaycan ictimaiyyətində Paşinyanın açıqlaması böyük ölçüdə müsbət qarşılanacaq. Amma bunun ardıcıllığının olub-olmayacağı, Ermənistanın praktiki addımlarının bu ritorikaya uyğun gəlib-gəlməyəcəyi barədə şübhələr də qalacaq.
Ermənistan daxilində isə Paşinyanın bu açıq etirafı bir qədər fərqli qarşılanacaq.
Paşinyan və onun komandası bu çıxışı praqmatik və realist siyasət kimi təqdim edəcək.
Onlar deyəcəklər ki, Ermənistanın əsas prioriteti “xəyali Qarabağ məsələsi” deyil, dövlətçiliyin möhkəmlənməsi, iqtisadi inkişaf və regional inteqrasiyadır.
Bu arqumentlə Paşinyan Ermənistan cəmiyyətini “illüziyaları kənara qoymağa və real dövlət qurmağa” çağırır.
Radikal müxalifət (xüsusilə Köçəryan və Sərkisyan ətrafı) Paşinyanın çıxışını xəyanət və “milli maraqlardan imtina” kimi təqdim edəcək.
Onlar iddia edəcəklər ki, Paşinyan “ermənilərin tarixi vətənini” qurban verir, Qarabağ ermənilərini “taleyin ümidinə buraxır”.
Bu qüvvələr kütləvi etirazlar üçün yeni bəhanə əldə edə bilər, xüsusilə də onlar Paşinyanın dedikləri ilə emosional auditoriyanı qıcıqlandıracaq.
Onların bir hissəsi üçün bu açıqlama şok və məyusluq olacaq, çünki “geri dönüş ümidləri” tamamilə bağlanır.
Digər tərəfdən, Paşinyanın “Ermənistan vətəndaşlığını qəbul edin, burada yeni həyat qurun” çağırışı müəyyən qədər real çıxış yolu kimi də qəbul edilə bilər.
Yəni burada cəmiyyət iki yerə bölünəcək – bir qismi barışmağa məcbur olacaq, bir qismi isə radikal müxalifətin təbliğatına qoşulacaq.
Ermənistanın adi vətəndaşlarının bir çoxu üçün Qarabağ məsələsi artıq uzun illərdir ağır yük və iqtisadi geriliyin səbəbi sayılır. Bu səbəbdən əhalinin əksər hissəsi Paşinyanın çıxışını ağrılı, amma düzgün addım kimi qiymətləndirəcək. Digərləri isə bunu “erməni kimliyinə zərbə” kimi görə bilər.
Ermənistan cəmiyyətində Qərbyönlü dairələr Paşinyanı dəstəkləyəcək: “Avropa ilə yaxınlaşmaq üçün Qarabağ mövzusunu bağlamaq zəruridir”.
Amma Rusiyayönlü dairələr bunu Moskvanın bölgədəki təsirinə zidd addım hesab edib, Paşinyanı Qərbə işləməkdə ittiham edəcəklər.
Yəni Ermənistan ictimaiyyətində Paşinyanın bu açıqlaması ciddi daxili ziddiyyətlər yaradacaq. Bir tərəf bunu milli xəyanət adlandıracaq, digər tərəf isə dövlətin yeganə xilas yolu kimi qiymətləndirəcək.
Paşinyanın sözləri Azərbaycanla sülh prosesinə müsbət təsir etsə də, Ermənistan daxilində siyasi qarşıdurmanı kəskinləşdirə bilər.
Akif NƏSİRLİ
