Ermənistan və ABŞ Zəngəzur vilayətində “Tramp yolu” layihəsinin təfərrüatını müzakirə etməyə başlayıblar. Bunu Ermənistan baş naziri Nikol Paşinyan deyib. Paşinyan BMT Baş Assambleyasında çıxışı zamanı da bu məsələyə toxunub:
“Beləliklə, avqustun 8-də Vaşinqtonda elan edilmiş TRIPP marşrutu əsasında Vaşinqton bəyannaməsinə uyğun olaraq, Ermənistan və Azərbaycan arasında dövlətdaxili, ikitərəfli və beynəlxalq daşımalar üçün kommunikasiyaların açılması dövlətlərin suverenliyinə, ərazi bütövlüyünə və yurisdiksiyasına hörmət əsasında həyata keçiriləcək. Bu, Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında Ermənistanın ərazisindən keçməklə maneəsiz əlaqəni təmin edəcək və beynəlxalq və dövlətlərarası əlaqə üçün qarşılıqlı fayda verəcək”.
Bunlar fonunda BBC Zəngəzur dəhlizinin Ermənistandan keçən hissəsi ilə bağlı maraqlı reportaj hazırlayıb. Burada deyilir ki, son illərdə Ermənistanın cənubundakı Zəngəzur vilayəti İrəvanla Bakı arasında yeni münaqişə zonasına çevrilib: “İndi isə hər iki ölkənin liderləri aralarında sülhün bərqərar olduğunu deyirlər, Sünikdən (Zəngəzurdan) isə ABŞ, Rusiya və Avropa İttifaqının maraqlarının kəsişdiyi ticarət yolunun bir hissəsi olan "Tramp marşrutu" keçəcək."Biz Tramp yolu üzərindəyik, həmçinin “Sülh kəsişməsi”, “İpək yolu”, “Zəngəzur dəhlizi” və “Sünik qapısı” kimi tanınan bu yoldayıq. Amma görünüşü belədir", - deyə jurnalist Marut Vanyan əllərini açaraq bildirir. Ətrafda Ermənistanla İran sərhədində sovet dövründən qalmış dəmir yolunun xarabalıqları var. Onun tikintisi hələ Rusiya imperiyası dövründə başlamışdı və sonradan Bakı–İrəvan dəmir yolu magistralının bir hissəsinə çevrilmişdi. İndi isə bu xətdən cəmi on-on beş metr rels və bir neçə paslı vaqon qalıb. Sözügedən tərk edilmiş stansiyanın, şüşələri sınmış pəncərələrinin qarşısında Bakı komissarı Stepan Şaumyanın büstündən qalmış postament durur. Komissarın başının qalıqları yan tərəfə atılıb. Nisbətən yaxşı qalmış başqa bir heykəl isə ya kəndli qadın, ya da fəhlə obrazıdır; yalnız qolu qopub. “Bura hələ ki, heç də Amerika üslubunda görünmür”, — deyə Marut zarafatla əlavə edir. Ermənistanın cənubundan keçən dəmir yolu Qarabağ uğrunda müharibənin başlandığı 1990-cı illərin əvvəllərində dağıdılıb. Otuz il sonra, Azərbaycan ərazi üzərində nəzarəti bərpa etdikdə, sülh öz-özünə geri dönmədi. Prezident İlham Əliyev Sünikdən keçən bir dəhlizin açılmasını tələb edirdi, bu bölgə həm də Zəngəzur adlanır - layihənin ilkin adı da buradan gəlir: Zəngəzur dəhlizi. Bu dəhliz ölkəni onun eksklavı olan Naxçıvanla birləşdirməlidir. Nikol Paşinyan Ermənistandan keçən yüklərə sərhəd və gömrük nəzarətinin tətbiq olunmasında israr edirdi, lakin Bakı bu dəhlizin heç bir yoxlama olmadan açılmasını istəyirdi. Sərhədlərdə toqquşmalar baş verirdi və Ermənistanda bir çoxları Sünikdə yeni müharibə gözləyirdi. Marut üçün bu, o demək idi ki, 2023-cü ilin sentyabrında Qarabağdan Ermənistana qaçdıqdan sonra, bir müharibə teatrından digərinə düşmüşdü: bu bölgə növbəti münaqişə zonasına çevrilə bilərdi. Qaliblər və məğlublar yer dəyişmişdi. İndi ermənilər üçün burada yaşamaq daha ucuzdur, adət-ənənələr Qarabağdakına daha yaxındır və yerli sakinlər demək olar ki, Qarabağ ermənilərinin danışdığı eyni dialektdə danışırlar. Bu müddət ərzində bölgə xeyli dəyişib. Qədim Gorus şəhəri Qarabağa gedən yolun əsas dayanacağı idi, lakin əvvəllər işlək olan yol indi tikanlı məftillərə aparır. Bu yolda böyük mehmanxana yerləşir. Əvvəllər Ermənistan prezidenti, Rusiya və Qərb jurnalistləri burada qalırdı, indi boşdur. Foyedə və pilləkənlərdə işıq yoxdur. Marut azsaylı sakinlərdən biridir. O, çox sadə şəraitli bir otaqda böyük endirimlə qalmaq üçün razılaşıb. İstilik sistemi yoxdur, çünki bir qonaq üçün onu işə salmayacaqlar. Əlavə ödənişlə elektrikli qızdırıcı götürmək mümkündür. İndi Sünikin gələcəyi ABŞ prezidenti Donald Trump ilə bağlıdır, o, Zəngəzur dəhlizi ətrafındakı mübahisəni gözlənilmədən həll etdi. Avqust ayında o, Ermənistan və Azərbaycan liderlərini Ağ Evdə qəbul etdi və onlar kompromisə gəldilər. Yolun idarəçiliyi 99 ilə qədər müddətə bir Amerika şirkətinə veriləcək və marşrut “Beynəlxalq sülh və rifah naminə Tramp marşrutu"” adlanacaq (ingilis dilində qısaltması - TRIPP). Dəmir yolundan əlavə, bu razılaşmada qaz kəməri, neft kəməri və optik-lifli kabelin çəkilməsini də nəzərdə tutulur. İndi həm Əliyev, həm də Paşinyan deyirlər ki, iki ölkə arasında sülh bərqərar olub və artıq müharibə olmayacaq.
Tramp da mütəmadi olaraq, münaqişənin başa çatması barədə hesabat verir. Əslində sülh müqaviləsi hələ imzalanmayıb və 2026-cı ilin ortalarına qədər imzalanması da çətin görünür. “Tramp marşrutu"nun necə görünəcəyi də hələ məlum deyil. Trampın müdaxiləsi yalnız iki ölkə arasındakı münasibətləri deyil, həm də əvvəllər Rusiyanın dominant olduğu postsovet məkanındakı geosiyasi vəziyyəti köklü şəkildə dəyişə bilər. ABŞ Dövlət Departamentinin rəsmisi sentyabr ayının sonunda bəyan edib ki, Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya Vaşinqton üçün uzunmüddətli maraq kəsb edir. Sentyabrda Dövlət Departamentinin digər yüksək vəzifəli nümayəndəsi irəvana səfər edib və marşrut üzrə işlərin başlanması üçün ABŞ-ın 145 milyon dollar ayıracağını açıqlayıb. Əgər 2020-ci ilin sonunda müharibənin dayandırılması ilə bağlı razılaşma (onun sözlərinə görə), şəxsən Vladimir Putin tərəfindən rus dilində hazırlanmışdısa, yeni sülh müqaviləsinin mətni Vaşinqtonda təsdiqlənib və ingilis dilində yazılıb.
Moskva bu yolun açılmasında aparıcı rol oynamaq iddiasında idi, lakin indi bu yol ABŞ prezidentinin adını daşıyacaq və Rusiyaya bu layihədə heç bir rol verilməyib. Kreml istəyirdi ki, yolu Rusiya FSB-nin sərhəd qoşunları qorusun, lakin həm Azərbaycan, həm də Ermənistan bunu istisna edir. Ruslar hələ də Ermənistanla İran sərhədində - Tramp marşrutunun keçməli olduğu ərazidə xidmət aparırlar. Biz bunu öz gözümüzlə gördük: qarşımızda "Rusiya FSB-nin Sərhəd Xidməti" yazısı olan "UAZ Patriot" avtomobili park etdi. Avtomobildən geyimində ayı və Rusiya üçrəngli bayrağı təsvir əks olunmuş nişan olan bir gənc çıxdı. Moskva gözlənildiyi kimi ABŞ-ın Cənubi Qafqazda fəallaşmasına əsəbi reaksiya verdi. "Qərb sistemli şəkildə Rusiyanı sərhədlərimiz boyunca bizi qonşu dövlətlər vasitəsilə düşmənçiliklə əhatə etməyə davam edir- Qafqaz qonşularımız - Azərbaycan və Ermənistanda yeni dönüşlər baş verir", - deyə Rusiya Federasiya Şurasının Beynəlxalq Əlaqələr Komitəsinin sədri Qriqori Karasin yazıb. Lakin Bakı və irəvandakı ekspertlər öz "düşmənçiliyini" Qərbin oyunları ilə deyil, Rusiyanın bölgədəki sərt siyasəti və Ukraynadakı müharibəsi ilə izah edirlər. Elə burada, Sünikdə, Ermənistanın ən böyük vergi ödəyicisi yerləşir və bu müəssisə də ruslara məxsusdur. Zəngəzur mis-molibden kombinatı dağlarda yerləşən nəhəng açıq mədən sahəsidir. Ermənistanın Avropa İttifaqına üzv olmaq kursunu elan etməsinə baxmayaraq, 2022-ci ildə Nikol Paşinyan hökuməti bu müəssisənin ABŞ və Britaniya sanksiyaları altında olan rus milyarderinə yaxın şirkətlərə verilməsini təsdiqlədi. Lakin Rusiyanın təsirindən daha aydın şəkildə burada İranın varlığı hiss olunur. Sünik İran İslam Respublikası üçün əsas ticarət mərkəzidir. Yollarda İran nömrəli yük maşınları hərəkət edir, vilayət mərkəzi Qafan şəhərində isə telefonla biznes müzakirə edən, qalın jilet geyinmiş iranlı biznesmenlər görünür. İki ölkə arasındakı sərhəd Araz çayı boyunca uzanır və "Tramp marşrutu" məhz bu çayın kənarı ilə keçməlidir. "Tramp marşrutu" ilə bağlı danışıqlar hələ yeni başlamış olsa da, İran şirkətləri artıq Araz çayı üzərindən həm Ermənistana, həm də Azərbaycana yeni körpülər tikirlər. Bu körpülərdən biri faktiki olaraq, ABŞ prezidentinin adını daşıyacaq yolun üzərindən keçir. ABŞ-ın İsrailin İranla müharibəsindəki son iştirakı nəzərə alınarsa, Amerika və İran şirkətlərinin Ermənistanın Sünik vilayətində sülh şəraitində birgə fəaliyyət göstərə biləcəyi suallar doğurur. İran həmçinin Ermənistana təbii qaz tədarük edir, bu qaz elektrik enerjisinə çevrilir və sonra geri, İrana ixrac olunur. Regionda daha bir oyunçu Avropa İttifaqıdır, o, gələcək marşrutu Rusiyadan yan keçməklə Avropanı Mərkəzi Asiya və Çinlə birləşdirən Orta Dəhlizin bir hissəsi kimi görür. Sünikdə Aİ-nin monitorinq missiyası fəaliyyət göstərir, bu missiya Ermənistan-Azərbaycan sərhədində atəşkəsin qorunmasına nəzarət edir. Regionda yaxın zamanlarda Fransanın konsulluğu da açılıb, bu ölkə Qarabağdan olan ermənilər üçün sosial proqramları maliyyələşdirir və hətta Ermənistana silah satır, formal olaraq qarşı tərəflərdə dayansalar da: Fransa NATO-nun, Ermənistan Rusiyanın rəhbərlik etdiyi KTMT blokunun üzvüdür. Lakin Ermənistan hakimiyyətini tənqid edənlər belə Vaşinqton görüşündən sonra sərhəd kəndlərinin bir dəfə belə atəşə tutulmadığını inkar edə bilmirlər. Azərbaycan isə Qarabağə, xankndi şəhərini yenidən qurur. Rəsmi məlumatlara görə, yeni tikilmiş Qarabağ Universitetində artıq 2 mindən çox tələbə təhsil alır; dəmiryolu və avtovağzalın tikintisi davam edir. Marut xatırlayır ki, Qarabağ ermənilərinin köçündən sonra bir verilişə baxırdı: orada Ağdamdan olan azərbaycanlı qaçqın doğma şəhərinə qayıtmışdı və evinin xarabalıqlarını vanna otağındakı kafellə tanımışdı”.
Nahid SALAYEV
