Cari il oktyabrın 6-7-də Azərbaycanın Qəbələ şəhərində Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) 12-ci Zirvə Toplantısı keçiriləcək. Təşkilatın üzvü olan ölkələrin liderləri türk dünyasında sabitlik və əməkdaşlığın artan aktuallığını vurğulayaraq “Regional Sülh və Təhlükəsizlik” mövzusunu müzakirə edəcəklər. Bu barədə TDT beyin mərkəzlərinin Bakıda keçirilən konfransında qurumun baş katibinin müavini Ömər Kocaman məlumat verib.
O vurğulayıb ki, qlobal dəyişikliklər fonunda türk dövlətləri arasında əməkdaşlıq və inteqrasiya xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Sentyabrın 29-da beyin mərkəzlərinin ənənəvi 11-ci konfransı keçirilib. Konfrans “Qlobal qeyri-müəyyənlik kontekstində regional aktor kimi Türk Dövlətləri Təşkilatı” adlanırdı. Beyin fırtınası sessiyası adətən qarşıdan gələn TDT sammiti ərəfəsində keçirilir. Beynəlxalq Münasibətlərin Təhlili Mərkəzinin İdarə Heyətinin sədri Fərid Şəfiyev çıxışında vurğulayıb ki, son illər TDT-nin həm regional, həm də qlobal səviyyədə nüfuzu xeyli artıb.
Ömər Kocaman təşkilatın inkişafı üçün əsas vektorları açıqlayıb: “Türk dünyası geniş coğrafiyaya, güclü hərbi potensiala, zəngin resurslara, nəqliyyat dəhlizlərinə və gənc əhaliyə malikdir. Biz səylərimizi birləşdirməliyik ki, türk birliyi qlobal səhnədə nüfuzlu oyunçu və güc mərkəzinə çevrilsin”. O, Azərbaycanın türk dünyasında, xüsusilə ticarət, nəqliyyat və logistika sahələrində körpü rolunu oynayan xüsusi rolunu vurğulayaraq, hazırkı müzakirələrin qarşıdan gələn sammitə hazırlıq işlərinə mühüm töhfə verəcəyinə əminliyini ifadə edib. Macarıstan Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutunun aparıcı elmi işçisi Laszlo Vasanın sözlərinə görə, Macarıstan öz növbəsində türk ölkələrinin Avropaya və Avropa İttifaqına inteqrasiyası üçün körpü rolunu oynamağa hazırdır: “Orta Dəhliz həm Şərq-Qərb, həm də Şimal-Cənub regionları üçün körpü rolunu oynayacaq”. Qazaxıstan Respublikasının Prezidenti yanında Qazaxıstan Strateji Araşdırmalar İnstitutunun direktoru Jandos Şaymərdanov Orta Dəhlizi sadəcə nəqliyyat marşrutu kimi deyil, qlobal qeyri-müəyyənlik şəraitində sabitliyi gücləndirən türk diplomatiyasının və nəqliyyat əlaqəsinin simvolu kimi görür. O qeyd edib ki, Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh sazişinin ABŞ-da tarixi paraflanması türk dünyasının ortaq qələbəsidir, belə ki, açıq sərhədlər və uyğunlaşdırılmış prosedurlar münaqişə potensialını azaldır və əməkdaşlığın faydalarını artırır. Şaymərdanov, həmçinin Xəzər-Qara dəniz ikili dəhlizindən də danışıb. Bu, Qara dəniz üzərindən yaşıl dəhliz və Azərbaycan-Qazaxıstan arasında fiber-optik xətt kimi enerji və rəqəmsal layihələri nəzərdə tutur.
Açıq sərhədlər həm də Zəngəzur layihəsinin həyata keçirilməsinə imkan yaradır. Türkiyə artıq 224 kilometrlik Qars-Diluci dəmir yolu xəttinin tikintisinə başlayıb ki, bu da Türkiyənin dəmir yolu şəbəkəsini Ermənistan vasitəsilə Azərbaycanın Naxçıvan anklavı ilə birləşdirəcək. Xəzər Strateji Araşdırmalar İnstitutunun rusiyalı eksperti Aleksandr Karavayevin fikrincə, bu dəmir yolu Azərbaycan, Ermənistan və Türkiyə arasında subregional əməkdaşlığın mühüm elementinə çevriləcək və ticarət dövriyyəsinin artırılmasına, regionda mövcud və perspektiv sənaye zonaları arasında əlaqənin gücləndirilməsinə şərait yaradacaq. Paralel olaraq, TDT regional logistikanın əlavə sahələrinin inkişafı üzərində işləyir, xüsusən də Xəzər dənizində birgə bərə xidmətinin həyata keçirilməsini nəzərdən keçirir. Özbəkistan prezidenti Şavkat Mirziyoyevin Azərbaycana son səfəri zamanı birgə bərələrin işə salınmasına dair memorandum imzalanıb. Türkiyənin də bu layihədə iştirakı nəzərdə tutulub. Türk Dövlətləri Təşkilatının baş katibinin müavini Mirvohid Əzimovun sözlərinə görə, bu üçtərəfli mexanizmin həyata keçirilməsi Xəzər dənizi ilə yük daşımalarını əhəmiyyətli dərəcədə artıracaq və regionun infrastruktur əlaqələrini gücləndirəcək. Mirvohid Əzimov Zəngəzur dəhlizini Mərkəzi Asiyanı Avropa ilə birləşdirən əhəmiyyətinə görə Boğaziçi ilə müqayisə olunan əsas nəqliyyat arteriyası adlandırıb. Ermənistan ərazisindən Naxçıvana gedən marşrut Türkiyə ilə Azərbaycanı birləşdirərək birbaşa Şərq-Qərb magistralını yaradır, logistika xərclərini azaldır və prosedurları sadələşdirir. Əzimovun sözlərinə görə, dəhlizin açılması bütün türk dünyası üçün prinsipial əhəmiyyət kəsb edir və Azərbaycanı Avrasiyanın əsas tranzit mərkəzinə çevirəcək. ABŞ da Zəngəzur marşrutuna xüsusi diqqət edir, orada qaz kəmərinin də çəkilməsi təklifi ilə çıxış edir. ABŞ-ın energetika naziri Kris Rayt qeyd edir: “Azərbaycanın zəngin enerji resursları var və mən hesab edirəm ki, Ermənistan və Azərbaycanı birləşdirə biləcək cənub sərhədindəki dəhliz ölkədən Avropaya daha çox təbii qaz çatdıra bilər. Bu, son dərəcə vacibdir. Azərbaycanın enerji ehtiyatlarının inkişaf etdirilməsi və onların Rusiyadan yan keçərək qlobal bazarlara, xüsusən də Avropa və Qərb bazarlarına çıxarılması ölkələrimiz arasında gələcək əməkdaşlıq üçün mühüm imkanlar yaradır”. Özbəkistanın Strateji və Regionlararası Araşdırmalar İnstitutunun aparıcı elmi işçisi Azizjon Kərimov bəyan edib ki, Özbəkistan Azərbaycanla yanaşı, Orta Dəhlizə əsas iqtisadi körpü kimi baxır: “Bu, sadəcə tranzit marşrutu olmamalıdır. Türk dünyası mövcud potensialından istifadə edərək əməkdaşlığı inkişaf etdirməli, birgə iqtisadi layihələr həyata keçirməlidir”. Özbəkistan üçün TDT Rusiya və Çindən sonra üçüncü ən böyük ticarət tərəfdaşıdır. Kərimov həm də sənaye və xammal potensialını, eləcə də insan kapitalını birləşdirərək regionun iqtisadi məkanını gücləndirəcək müştərək türk brendinin yaradılmasında potensial görür. Özbəkistan Prezidenti yanında Strateji və Regional Araşdırmalar İnstitutunun direktor müavini Şəfoat Nurullayeva iqtisadi əməkdaşlığın intensivləşdirilməsi ilə bağlı təkliflərini təqdim edib.
Tahir TAĞIYEV
