Bu gün Ermənistanda da etiraf edilir ki, sentyabrın ilk günündə sərhəddə baş verən toqquşmalar sadəcə xırda hərbi incident olub. O da vurğulanır ki, toqquşma irimiqyaslı xarakter daşısa idi, vəziyyət ermənilər üçün tamam fərqli olardı. Belə ki, Azərbaycan sərhəddəki erməni hərbi dəstələrini darmadğın edərdi.
Ermənistan parlamentinin müdafiə və milli təhlükəsizlik məsələləri üzrə daimi komissiyasının sədri Andranik Köçəryan da qeyd edir ki, Azərbaycanın irimiqyaslı əməliyyatlara hazırlaşdığını iddia edə bilməz, çünki cəmləşmələr və sair barədə çoxlu dezinformasiyalar var. O qeyd edib ki, hər hansı informasiya sızmasına qarşı çox diqqətli olmaq lazımdır: “Əlbəttə, hər hansı informasiya sızmasına qarşı çox diqqətli olmalıyıq, çünki məlumatı bir gün əvvəldən yoxlamasaq və əks tədbirlər planlaşdırmasaq, rəqibə üstünlük verəcək sürprizlərimiz olacaq”. Son günlər “Ermənistan ordusunda hərbi qulluqçuların qətlə yetirilməsi və intihar etməsini nəzərə alaraq, ordumuz genişmiqyaslı əməliyyatlara nə dərəcədə hazırdır” sualına Köçəryan belə cavab verib: “Bəli, bizim daxildə həll olunmamış problemlərimiz var. Bu gün həll edilməmiş problemimiz varsa, sabah bu problem olmamalıdır. Əgər dünən həllini tapmayan, həlli hələ də reallıqdan uzaq bir problem varsa, deməli, işimizdə hardasa uğursuzluğa düçar olmuşuq. Bizim öhdəsindən gəlməli olduğumuz bir reallıq var. Bunun üçün həm komandanlıqdan, həm əsgərdən, həm əsgər-komandir, ordu-cəmiyyət münasibətindən, həm də media sahəsinin, silahlı qüvvələrin qarşılıqlı anlaşmasından böyük zəhmət tələb olunur. Bu geniş problemlərin həllini yalnız ordunun öhdəsinə buraxmaq bizi heç yerə aparmayacaq”. Erməni komissiya sədri vurğulayıb ki, Ermənistan ordusunda kadr hazırlığı problemi 2018-ci ildən sonra yenidən gündəmə gəlib, müharibədən sonra isə daha ciddi xarakter alıb: “Əlbəttə, kadrımız yoxdur, ordumuz olsaydı, zabit heyəti ilə tam təmin olunardı”. Bu şəraitdə Ermənistan üçün çıxış yolu, Azərbaycan da daxil olmaqla, qonşuları ilə sülh şəraitində yaşayaq. Lakin İrəvan bunu etmir, əvəzində özünə himayədarlar axtarmaqla regionda yenə vəziyyəti gərginləşdirir. Artıq Rusiyadan üz döndərən Ermənistan indi Qərbin, xüsusən də Fransanın simasında özünə himayədar axtarır. Elə Avropa İttifaqının Ermənistandakı mülki missiyasının (EUMA) gəlişi də bununla bağlıdır. Lakin proseslər göstərir ki, bu misiya ilə bağlı da Ermənistanın hesablamaları yanlışdır. Bunu “Azatutyun” radiosunun yazdırları da təsdiqləyir. Bildirilir ki, indi Ermənistan sayəsində regiona silahsız mülki müşahidəçilərin göndərilməsi də ənənəvi olaraq Rusiyanın nüfuz dairəsi sayılan regiona Qərbin misilsiz müdaxiləsidir.
Məqalədə deyilir ki, Avropa missiyası ermənilərin Azərbaycanın mümkün hərəkətlərinin qarşısının alına biləcəyinə dair gözləntilərini də artırıb. Bakı və Moskva bu missiyaya lap əvvəldən şübhə ilə yanaşdıqlarını bildirib: “İkiillik EUMA missiyası çox bəsitdir və demək olar ayaqüstü yaradılıb. Missiyanın üzvləri silahsızdır. Baş qərargahları İrəvandakı “Marriott” otelindədir. Missiya Ermənistan ərazisi boyunca nəzərdə tutulmuş 6 müşahidə postundan indiyədək dördünü yaradıb. Sərhəd boyunca qurulmuş bu postlarda müşahidəçilər patrul keşiyi çəkir. Avropa müşahidəçiləri Ermənistan və Azərbaycan silahlı qüvvələrinin üz-üzə dayandığı təmas xəttindən kifayət qədər aralıdadırlar. Sərhəd xəttinin yaxınlığına getmək üçün müşahidəçiləri Ermənistan hərbçiləri müşayiət edir, lakin bu zaman həm də Azərbaycan tərəfinə məlumat verilir. Bu fonda ötən ilin sentyabrından bəri Azərbaycan qüvvələri Cermıx istiqamətində irəliləməyib, amma hazırda olduqları mövqeləri möhkəmləndirirlər. Bütün bunlar Ermənistan-Azərbaycan sərhədi boyunca baş verir. Erməni əhalisində belə bir inam yaradıb ki, Avropa missiyasının sərhəddə olması Azərbaycanı daha fəal hərəkətlərdən çəkindirə bilər. Amma EUMA-nın başçısı Markus Ritter deyir ki, onların missiyası erməni əhalinin təsəvvüründə olduğu kimi deyil: “Başlanğıcda adamların bunu başa düşməsi çətin idi. Onlar gözləyirdilər ki, mən hər axşam xəbərlər proqramına çıxıb nə baş verdiyini və təqsirin hansı tərəfdə olduğunu bildirim. Amma bizim işimiz bu deyil. Bu bizim mandatımıza daxil deyil və biz bunu etmək iqtidarında deyilik”. Bununla belə, Ritter bildirir ki, missiya başlanandan bəri bölgədə zorakılıqlar azalıb: “Biz gələndən sonra da insidentlər olub, amma insidentlərin təbiəti dəyişib: gəldiyimiz vaxtdan bəri mülki əhali arasında ölən və yaralanan olmayıb. Həqiqətən də kəskin insidentlərin sayı azalıb. Düşünürəm ki, bu, həm də bizim vəziyyətin sakitləşməsinə töhfəmizidr”. 2022-ci ilin sonlarında Bakı və İrəvan Avropa Şurasının sədri Şarl Mişelin vasitəçiliyi ilə ciddi danışıqlara başlasalar da, gərginlik azalmayıb. Bu da bəllidir ki, EUMA müşahidəçilərinin mandatı Qarabağı və Laçın dəhlizini əhatə etmir. Bu ərazilər ermənilərin indiyədək qarant kimi baxdığı Rusiya sülhməramlılarının məsuliyyət zonasındadır. Ermənilər Avropanı da Rusiya kimi qarant görmək istərdilər. Zaritap kəndinin sakini Maqak Hovanosuyan belə deyib: “Beynəlxalq icma bu məsələni həll etməlidir. Əgər erməniləri və azərbaycanlıları özbaşına buraxsalar, biz daim vuruşmaqda davam edəcəyik”. Hovanisyan deyir ki, ona Avropanın, Rusiyanın və ya ABŞ-ın qarant olması önəmli deyil – qarant güclü olmalıdır. Aİ-nin missiyası Ermənistanın İranla və Türkiyə ilə sərhədlərini mühafizə edən Rusiyanın hərbçiləri ilə müqayisədə kiçicik qüvvədir. Amma Ritter deyir ki, buna baxmayaraq, ermənilərin EUMA-dan gözləntiləri lap əvvəldən şişirdilmiş olub: “Başlanğıcda, məncə, əhali bizim mandatımızı düzgün başa düşmürdü. Biz bunu münaqişənin təsirləndirdiyi kəndlərə səfərlərimiz zamanı anladıq. Adamların çoxu düşünürdü ki, biz onları qorumalı və hətta müəyyən mənada Rusiya sülhməramlılarını əvəz etməliyik”. İrəvandakı Regional Tədqiqatlar Mərkəzinin rəhbəri Riçard Giroqosyan da təsdiqləyir ki, adamlar Aİ müşahidəçilərinin və Aİ bayrağının görünməsini Rusiyanın vəd etdiyi təhlükəsizlik qarantiyasını gəlişi kimi başa düşürdülər. Ekspert deyir ki, bu gözlənti həm qeyri-realist, həm əsassız və həm də təhlükəlidir.
Azərbaycan tərəfinin fikrincə, Ermənistan Aİ missiyasından diplomatik prosesin uzadılması üçün sui-istifadə edir. Xarici işlər naziri Ceyhun Bayramov bildirib ki, Ermənistanda Aİ missiyası başlanandan bəri İrəvanın danışıqlardakı mövqeyi daha destruktiv olub. Azərbaycanın fikrincə, Aİ missiyası erməni tərəfinə bu danışıqlarda daha çox “sərbəstlik” verib və bu sərbəstlik təzyiq diplomatiyasının təsirini azaldır”.
Nahid SALAYEV
