Son bir ayda ikinci Afrika ölkəsi Fransanın uzun müddətdir davam edən təsirindən, güc yolu ilə olsa da, ayrılmağa qərar verib. Belə ki, Nigerdən sonra Qabonda hərbi çevriliş baş verib. Üsyançılar Fransapərəst prezidenti həbs edərək Parislə bütün əlaqələrini kəsməyə başlayıblar. Və bu ayrılıq Fransa üçün Nigerlə bağlı vəziyyətdə olduğu qədər ağrılı ola bilər.
Qeyd edək ki, Qabon ordusu hakimiyyət institutlarının ləğv olunduğunu elan edib. Seçki komissiyasının avqustun 30-da açıqladığı rəsmi nəticələrə görə, Qabonun hazırkı prezidenti, 14 ildir hakimiyyətdə olan Əli ben Bonqo Ondimba 64,27% səslə üçüncü müddətə qalib gəlib. Bundan sonra Qabonda hərbçilər televiziya vasitəsilə bütün dövlət qurumlarının buraxıldığını, son prezident və parlament seçkilərinin nəticələrinin ləğv edildiyini bəyan ediblər. Paytaxt Librevil də daxil olmaqla Qabonın bütün iri şəhərləru həbçilərin nəzarətindədir. Əli ben Bonqo Ondimba isə ev dustaqlığındadır, prezidentin taleyinin necə olacağı məlum deyil. Qabonda hakimiyyəti ələ keçirən hərbçilər isə Respublika Qvardiyasının komandanı general Bris Oliqi Nqemanı keçid dövrü üçün dövlət başçısı təyin ediblər. Üçdə biri yoxsul olan iki milyon yarım Qabon sakini çevrilişi alqışlayır. Əli ben Bonqo Ondimba isə baş verənlərlə bağlı bildirir: “Buradakılar məni və ailəmi həbs etdilər. Oğlum haradadır, bilmirəm, arvadım başqa yerdədir. Bilmirəm nə olacaq. Sizi susmamağa, baş verənlərlə bağlı yüksək səslə danışmağa çağırıram”. Amma devrilmiş prezidentin bu açıqlamaları xalqı hiddətləndirib. Xalq qeyd edir ki, onun atası Ömər Bonqo 42 il heç bir problem olmadan ölkəyə hökmralıq edib. Nəticədə onun 70 bank hesabı, 39 mənzili və onlarla lüks avtomobili olub. Elə oğul da atasının yolu ilə gedib və özündən heç nəyi əsirgəməyib. O, dünya futbol ulduzu Lionel Messinin ölkəsinə ziyarəti üçün bir çox qabonlulara astronomik görünən 2,5 milyon funt ödəyib. Bundan başqa, prezident sarayında Yeni il üçün qar sifariş edib. Xatırladaq ki, Əli ben Bonqo Ondimba Fransada təhsil alıb və siyasətini əsasən Parisyönümlü edib. Xalqa isə diqqət ayırmayıb. Qeyd edək ki, burada hələ 2019-cu ildə dövlət çevrilişinə cəhd edilib, lakin uğursuz olub. Bu il avqustun 26-da Qabonda növbəti prezident seçkiləri keçirilib. Beynəlxalq müşahidəçilərin olmaması müxalifətdə seçki prosesinin şəffaflığı ilə bağlı narahatlıqlara səbəb olub. Bonqonun tərəfdarları hər hansı seçki pozuntusu ilə bağlı iddiaları rədd edib. Onların nəticələrinin elanı ötən şənbə günü olmalı idi, lakin müxalifətin mümkün saxtakarlıq ittihamları səbəbindən bu, gecikdirildi. Avqustun 30-da Seçki Komissiyasının sədri Mişel Stefan Bonda bəyan edib ki, hazırkı prezident Əli Bonqo yenidən prezident seçkilərində 64,27 faiz, onun rəqibi Albert Ondo Ossa isə 30,77 faiz səslə qalib gəlib. Bundan az sonra dövlət çevrilişi başlayıb. Xalq Əli ben Bonqo Ondimbanın devrilməsini alqışlayır. Fransa da Qabonda çevriliş xəbərini açıq-aşkar çaşqınlıqla qarşılayıb. Fransanın baş naziri Elizabet Borne vurğulayıb: “Biz Qabondakı hadisələrdən çox narahatıq. Fransa bu ölkədəki vəziyyəti çox diqqətlə izləyir”.
Qabon Afrikanın ən zəngin ölkələrindən biridir. Qabonda təsdiqlənmiş neft ehtiyatları 2 milyard barreldir. Xam və emal olunmuş neftin ixracı xarici bazara tədarükün ümumi həcminin 80%-ni təşkil edir. Əsas ticarət tərəfdaşları Fransa, ABŞ, Almaniyadır. Çevriliş artıq Fransa üçün iqtisadi itkilərə səbəb olub. Fransız mədən şirkəti “Eramet” dərhal Qabonda fəaliyyətini dayandırıb. İki il ərzində bu, keçmiş Fransa koloniyalarında artıq beşinci hərbi çevrilişdir: 2021-ci ilin mayında Malidə ilk çevriliş olub. Bundan altı ay sonra Qvineyada, bir il sonra Burkina Fasoda Fransameyyli hakimiyyət devrilib. Bu ilin iyulunda Fransa Nigerdə hakimiyyət dəyişikliyi nəticəsində buradakı uran yataqlarına, indi isə Qabonda hadisələr fonunda bu ölkənin neft yataqlarına çıxış imkanlarını itirib. Afrika tədricən Fransız müstəmləkəçiliyinin irsini silkələyir və Qərb bununla hesablaşmalı olacaq. Fransalı analitik Tomas Borrell baş verənlər fonunda qeyd edir: “Fransa Mərkəzi Afrika Respublikasından, Nigerdən, Malidən, Burkina Fasodan sıxışdırılıb çıxarılır. Bunu "Franko-Afrika"nın sonu kimi görmək olar. Amma bizim nöqteyi-nəzərimizdən bu hələ də mövcuddur”. Müxalif siyasətçi Jak-Lün Melanşon qeyd edir: “Heç kim həyəcan təbili çalmır. Qabon hərbi çevrilişlə Fransa kuklası olan prezidentindən qurtuldu. Makron isə onu sona qədər dəstəkləyəcəyini vəd edərək bunu etmədi. O, Fransanı bir daha güzəştə gedə biləcəyii göstərdi. Afrikalılar Fransa səhifəsini çevirir”. Parisdən gələn siqnallara görə, Fransa kəşfiyyatı da Qabonda belə bir dönüşə hazır olmayıb. Lakin çevriliş ölkənin kursunun kəskin dəyişməsi demək deyil. Bəzi məlumatlara görə, Qabon üsyançılarının lideri ABŞ-dan ciddi dəstək alır, ona görə də Parisin Vaşinqtonla açıq qarşıdurmaya girmək gücü və ruhu olmaya bilər, hətta bu, Afrika daha bir keçmiş müstəmləkəsinin itirilməsi ilə nəticələnsə belə. Qabondan fərqli olaraq, Fransa üçün Nigerdə işlər çox pisdir: ölkəni tərk etmək əmri alan Fransa səfiri bundan imtina edib. Bundan sonra üsyançılar səfirlikdə işığı və suyu kəsiblər. Elektrik generatoru quraşdırmaq cəhdinin qarşısı polis tərəfindən alınıb. Fransa müxalifəti bu fonda Parisin Afrikada aşkar uğursuzluğunu qeyd edir.
Tahir TAĞIYEV
