Qarabağda qalan ermənilərlə bağlı məsələdə indiki mövqeyini davam etdirən və beləliklə, Azərbaycanın daxili işlərinə müdaxilə cəhdlərindən əl çəkməyən Ermənistan belə siyasətlə öz mövcudiyyətinin davamını da sual altına alır. Artıq Ermənistanda başa düşürlər ki, indiki siyasət ölkəyə heç nə vermir. Çünki Qarabağ məsələsi bitib, onunla bağlı mənasız mübahisə Ermənistan üçün təhdid yaradır.
Baş verənləri şərh edən Ermənistanın Demokratik Alternativ Partiyasının Siyasi Şurasının sədri Suren Surenyans zamanın ölkəsi əleyhinə işlədiyini etiraf edir: “Bu gün Qarabağ subyektivliyin bütün komponentlərini itirib. Yaranmış vəziyyətdə, hətta Qarabağ üçün siyasi muxtariyyət təklif edən hər hansı bir variantı müzakirə etmək mənasızdır. Kobud desək, “qırmızı xətlər”i müəyyən etmək üçün resurslarımız yoxdur. Hazırda söhbət ermənilərin Qarabağda yaşamaq hüququndan gedə bilər. Bu məsələni birbaşa Rusiya tərəfin qarşısında qoymaq lazımdır: onlar ermənilərə bu hüququ təmin edirlərmi, yoxsa biz humanitar dəhliz və soydaşlarımızın evakuasiyası barədə düşünməliyik? Rusiyaya aid edilən təkliflər çox pisdir, lakin Bakı tərəfindən qəbul olunarsa, heç olmasa onlar Qarabağ ermənilərinin burada yaşamaq hüququnu təmin edər – minimal təhlükəsizlik zəmanətilə. Rusiyanın təkliflərini tənqid etmək asandır, belə olan halda, qoy opponentlər Qərbin təkliflərini açıqlasınlar, əlbəttə ki, Qarabağ ermənilərinin köçürülməsi haqqında deyilsə. Zaman və beynəlxalq kontekst bizim əleyhimizə işləyir. Əgər indi siyasi həll yolları tapılmasa, iki-üç aydan sonra daha yüksək bədəl ödəməli olacağıq. Rusiya sülhməramlı missiyası öz mandatını çox pis həyata keçirir. Mübahisə etməyin mənası yoxdur. Buna baxmayaraq, beynəlxalq sülhməramlı missiyanı Qarabağa dəvət etmək çağırışları reallıqdan uzaqdır və vulqar manipulyasiyalardır. Birləşmiş Millətlər Təşkilatı, ATƏT belə bir qərar qəbul etməyəcək, Azərbaycan belə təklifi hətta müzakirə etməyəcək, dünyada elə bir ölkə (hətta Fransa) yoxdur ki, Ermənistan naminə, üstəlik, Qarabağdakı ermənilər naminə Azərbaycan və Türkiyə ilə sərt qarşıdurmaya girməyə hazır olsun. Ermənistanda hakimiyyətin mümkün dəyişməsi qlobal səviyyədə danışıqların kontekstini dəyişməyəcək, lakin Ermənistanın subyektivliyini qaytaracaq. Nikol Paşinyan hakimiyyəti nəinki Qarabağı məhv etdi, həm də siyasi iradənin və gündəliyin olmaması, populizm və avantürizm nəticəsində Ermənistanı faktiki subyektivlikdən məhrum edərək, onu danışıqların obyektinə çevirdi. Paşinyanın kənarlaşdırılması Qarabağın subyektivliyini xilas etməyəcək, amma biz heç olmasa, Ermənistan Respublikasını saxlaya bilərik. Əlbəttə ki, əgər gecikməsək”. Elə erməni hərbi ekspert Azat Adamyan da bildirir ki, vəziyyət sürətlə onların əleyhinə işləyir: “Əgər biz geosiyasi dinamikaya qarşı hərəkət etsək, Ermənistanın böyük bir hissəsini itirə bilərik”. O qeyd edib ki, Ernənistan qlobal siyasi dəyişikliyə qarşı çıxarsa, Qarabağı saxlamaq əvəzinə, Ermənistanın böyük bir hissəsini əldən verə bilər. Digər erməni politoloq Stepan Danielyan da bildirir ki, Azərbaycanla sülh ölkəsi üçün çox vacibdir: “Yəni biz Azərbaycan və Türkiyə ilə daim münaqişə vəziyyətindəyiksə, o zaman Rusiyadan daim asılı vəziyyətdə qalacağıq və gec-tez öz suverenliyimizdən əl çəkəcəyik. Buna görə də sülh olmasa, müstəqilliyimiz də olmayacaq, erməni dövlətçiliyi sual altında qalacaq. Təəssüf ki, indiki hakimiyyətin siyasəti ona gətirib çıxarıb ki, Ermənistanın maraqlarını heç kim nəzərə almır. Ermənistanın mövcudluğu isə sual altındadır”.
Uzun müddət Ermənistanın xarici siyasətinə rəhbərlik edən Vardan Oskanyan isə belə bir vaxtda gülünc iddia ilə çıxış edərək bildirir ki, İrəvan Bakı ilə sülh müqaviləsindən imtina etməlidir: “Ermənistanın hakimiyyət orqanları hansı sənədi imzalayacaqlarını əvvəlcədən bəyan ediblər. Onlar artıq Qarabağın Azərbaycanın bir hissəsi olduğunu əvvəlcədən bildiriblər. Amma bütün bunlara baxmayaraq, həmin bəyənatların hüquqi əsası yoxdur. Çünki hər şey şifahidir, yazılı şəkildə öz əksini tapmayıb. İndi həmin variantlardan maksimum istifadə etmək imkanımız qalır. Ancaq bundan elə istifadə etməliyik ki, yeni bir müharibəyə səbəb olmasın. Bu imkandan istifadə üsulu ciddi təhlükələr ehtiva edir, müharibə ehtimalı günü-gündən artır. Açığı, Nikol Paşinyanın nə düşündüyünü bilmirəm. Siyasi şərhçilər onun heç vaxt sülh müqaviləsinə imza atmayacağını, bəziləri isə bir an əvvəl imzalamağa tələsdiyini deyir. Hər halda hesab edirəm ki, Paşinyan üçün belə bir sənədi imzalamaq asan olmayacaq. Ona görə də mən sadəcə xahiş edirəm, yalvarıram ki, bugünkü danışıqlara yanaşmanı dəyişin. Ermənistan ciddi təhlükə astanasındadır. Erməni cəmiyyəti ümidlərlə BMT Təhlükəsizlik Şurasının növbədənkənar iclasını gözləsə də, toplantı bizim üçün məyusluqla başa çatdı. Heç bir qətnamə və ya bəyanat qəbul olunmadı. Bundan sonra da Azərbaycanı Laçın yolunu açmağa məcbur edəcək qətnamənin olub-olmayacağı sual altındadır”. Amma parlamentin “Hayastan” fraksiyasının üzvü Artur Xaçatryan bildirib ki, nə sülh müqaviləsini, nə də 10 noyabr bəyanatını ləğv etmək mümkündür: “Vəziyyəti kökündən dəyişmək lazımdır. Sənədi ləğv edə bilməzsiniz, ancaq vəziyyəti öz xeyrimizə dəyişmək variantı qalır. Azərbaycan tərəfi 12 may 1994-cü il tarixli atəşkəs haqqında sənədi ləğv etmədi, əksinə, vəziyyəti dəyişdi”. Ermənistan ordusunun ehtiyatda olan polkovniki Hayk Nahapetyan isə qeyd edir ki, indiki vıziyyətdə Ermənistanda dövlətçilik həqiqətən də təhdid altındadır: “Əliyev İrəvan bizimdir deyəndə nağıl danışmır. O adam öz ordusunda motivasiya yaradır, çünki fəth edən əsgərin motivasiyası başqadır, ölənə qədər də döyüşə bilər. Əliyev Ermənistanın Azərbaycanın bir parçası olduğunu deyəndə öz ordusunun döyüş ruhunu yüksəldir. Çünki azərbaycanlılar itirdiklərini geri qaytaracaqlarına inanırlar. Türklər yüksək motivasiya ilə buraya gələcəklər. Onlar buranı ələ keçirmək üçün qurban verməyə, canı bahasına döyüşməyə hazırdır”. Amma sülh müqaviləsi olduğu halda tamam fərqli mənzərə yarana bilər.
Nahid SALAYEV
