Cumhuriyyət tariximizə ləkə yaxanların, şər atanların olması təəssüf doğurur. Bu mənada ki, bəzi tarixçilər özlərində cəsarət taparaq və tarixi şəraiti nəzərə almayaraq ayrı-ayrı epizodik hadisələrdən istifadə edib Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin qurucularını qaralayırlar. Cumhuriyyət bizim dövlət müstəqilliyi tariximizin etibarlı ünvanıdır, bu ünvana çirkab atmaq isə bizə başucalığı gətirməz.
Son günlər mətbuatın gündəmini tutan məsələlərdən biri deputat Kamal Cəfərovun məlum məqaləsində tarix üzrə elmlər doktoru Vasif Qafarovun kitabına istinadən yazdığı "V.Qafarovun araşdırmaları göstərir ki, M.Ə.Rəsulzadə və M.H.Hacınski erməni dövləti məsələsində prinsipal olublar, gürcülərdən fərqli olaraq, erməni dövlətinin yaradılması məsələsində israr ediblər. Hətta Azərbaycan nümayəndə heyəti 23 mayda Ənvər Paşaya yazılı müraciət edərək bildiriblər ki, yalnız iki dövlətin yaranması ilə müttəhid Qafqaz fikri məhv olar...” iddiasıdır. 23 may 1918-ci ildə Azərbaycan nümayəndə heyətinin Ənvər Paşaya erməni dövlətinin yaradılması ilə bağlı müraciət etməsi ilə bağlı iddia ciddi müzakirələr doğurub.
Amma V.Qafarovun bu iddiasını əlaqə saxladığımız heç bir mütəxəssis qəbul etmədi, bildirdilər ki, tarixçi keçmişimizə bötan atır.
Söhbət V.Qafarovun hansı əsərinizdən gedir və deputatın istinad etdiyi bu kitab harada çap olunub? 23 may məsələsi haradan çıxıb? Müəllif bunu nəyin, hansı sənədlərin əsasında yazıb? İddia edildiyi kimi, doğrudanmı 23 mayda Ənvər Paşaya müsəlman fraksiyası məktub yazıb və erməni dövlətinin yaradılmasında israr edib? Tarixçilər qeyd edir ki, Qafarov Rəsulzadəni, Hacinskini əsassız yerə ittiham edib. 23 may tarixində onlar Ənvər Paşaya belə bir məktub ünvanlamayıblar.
Bu və digər suallarla birinci Vasif Qafarovun özünə müraciət etdik. V.Qafarov açıqlama verməkdən imtina etdi və “Bu mövzu ilə bağlı bütün fikirlərim kitablarımda və məqalələrimdə əks olunub, kitabıma və məqalələrimə müraciət edə bilərsiniz” deyə bildirdi. Ona bildirdik ki, sizin özünüz açıqlama verib fikrinizi əsaslandırsanız yaxşı olar, amma o bir cavab vermədi. Hər halda, biz ondan cavab gözləyirik.
Məsələ üzərində araşdırma apararkən çox maraqlı məlumat əldə etdik. Daim əməkdaşlıq etdiyimiz tarix professorlarından biri bildirdi ki, V.Qafarovun ittihamları ucuz populyarlığa hesablanıb və Müsəlman Fraksiyasını, Rəsulzadəni, Milli Şuranı, o cümlədən də Osmanlı və Cumhuriyyət münasibətlərini, ondan əvvəlki hadisələri qaralamağa çalışır. İllər əvvəl də Qafarovun bu ittihamı gündəmə gətirdiyini deyən professor bildirdi ki, hətta “Space” kanalında bu məsələnin geniş müzakirəsi keçirilib. “Vaxtilə Qafarov televiziyada çıxış edib bu məsələ ilə bağlı qərəzli fikirlər səsləndirmişdi. Daha diqqət çəkən məqam isə bu cür avantürüst fikirlərinə, Cumhuriyyət irsinə, onun qurucularına şər atdığı üçün bir neçə il əvvəl Vasif Qafarovla bağlı professor Qulu Məhərrəmli, cumhuriyyətçi alim Boran Əziz, professor Solmaz Tohidi və dosent Firdovsiyyə Əhmədova Nəsimi rayon məhkəməsinə müraciət edib. Amma məhkəmə heç bir araşdırma aparmadan məsələni V.Qafarovun xeyrinə həll edib. Amma o haqlı deyildi. Düzdür, o, Osmanlı arxivlərində işləyib, oradakı sənədləri çap edib, kitablar yazıb, amma qərəzindən qalmayıb”-deyə alim qeyd etdi.
Məhərrəm Zülfüqarlı: “İddia edilən 23 may müraciətinə gəlincə, bu iddianı irəli sürənlər öz cılızlıqlarından əl çəkmək istəmirlər
Cumhuriyyət tarixinin tədqiqatçılarından biri, AVCIYA-nın vitse-prezidenti, professor Məhərrəm Zülfüqarlı “Bakı-Xəbər”ə şərhində bildirdi ki, o dövrdə Osmanlı dövləti ilə Müsəlman Fraksiyası arasında saysız yazışmalar olub və bu yazımaların da hər birini ayrı-ayrılıqda fərqləndirmək çətindir. “Zaman-zaman Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin yaradıcılarının üzərinə hücumlar olur, hucum edənlərin də layiqli cavabı verilir. Çox təəssüf ki, professor Şirməmməd Hüseynov sağ deyil, o, bu dövrün, xüsusən də M.Ə.Rəsulzadənin əsas tədqiqatçılarından biridir. Şirməmməd Hüseynovun əsərlərini oxusalar öz layiqli cavablarını alarlar və bu yanlış fikirlərindən əl çəkərlər. Bəzi insanlar bulanlıq suda balıq tutmaqla məşğuldurlar. Bəzi deputatlar xalqın problemlərini yada salmayıb, özləri kimi heç bir uğur qazanmayanlarla birləşib Cumhuriyyətçilərə çirkab atırlar, bu da düzgün deyil. Biz bir millət olaraq Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin yaradıcılarına borcluyuq. Cumhuriyyət qurucularına hücum edənlər, Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərində soyuqluq yaratmaq istəyən insanlar yanılırlar. Bəzi tarixçilər insanların məlumatsızlığından istifadə edib 1918-1920-ci illər Azərbaycan – Türkiyə münasibətlərinə kölgə salmaq istəyirlər. Birincisi, onlar tarixi yaxşı oxusunlar və milli dövlətçilik duyğuları olsun…Gələk tarixə, birincisi, Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti yaranana qədər Zaqafqaziya Seymi fəaliyyət göstərirdi və orada üç fraksiya vardı. Nəinki 1918-ci ildə, hətta ondan əvvəl müvəqqəti hökumətin dövründə keçirilən seçkilərdə Cənubi Qafqazda yaşayan üç xalqın nümayəndələri Müvəqqəti hökumətin parlamentinə seçildilər. 1917-ci il oktyabr çevrilişindən sonra bunlar bolşevik hakimiyyətini qəbul etməyərək əvvəl Tiflisdə Zaqafqaziya Komissarlığını, 1918-ci ilin fevral ayında isə Zaqafqaziya Seymini yaratdılar, orada da, dediyim kimi, Azərbaycan, gürcü və erməni deputatlar təmsil olunurdu. 26 mayda Zaqafqaziya Seymi dağıldı, gürcülər öz müstəqilliklərini élan etdilər. Üç fraksiyanın üçü də dövlət yaratmaq fikrində idi. Bu fikri də böyük dövlətlər dəstəkləyirdi. İndi kimsə iddia edir ki, müsəlman fraksiyası, Rəsulzadə, Hacınski erməni dövlətinin yaradılmasında maraqlı idi, bu tamamilə yanlış fikirlərdir. Hesab edirəm ki, bu insanlar o dövr tarixinə 1918-ci il prizmasından baxsınlar. İsti otaqlarda, komfor şəraitində yaşayan və kompüter qarşısında oturub iftiralar atanlar bir anlıq özlərini Cumhuriyyət qurucularının yerinə qoysunlar. Onların Tiflisdə nə evləri, nə oturmağa yerləri, nə pulları, nə də orduları vardı, sadəcə bir cumhuriyyət élan ediblər, ona da sağdan-soldan hücumlar vardı, düşmənlər onlardan əl çəkmirdi. İndiyə qədər düşmənlər Cumhuriyyət qurucularından əl çəkmirlər. O zaman gürcüləri və erməniləri Almaniya dövləti müdafiə edirdi, o, Birinci Dünya müharibəsində Osmanlının müttəfiqi idi. Almaniya türk ordusunun Azərbaycana gəlməsini qəti şəkildə istəmirdi. Ona görə də, Osmanlı ordusu Azərbaycana Osmanlı ordusu adı ilə deyil, Qafqaz İslam Ordusu adı ilə gəldi və élan etdilər ki, bu ordu könüllü ordudur, onun Osmanlı ordusuna heç bir aidiyyəti yoxdur, o müsəlman-türk qardaşlarını müdafiə etmək üçün gəlib. Belə bir şəraitdə dövlət qurmağa Azərbaycanın və gürcülərin öz ərazisi vardı, ermənilərin isə yox idi. Onlar bizim bölgəyə Türkmənçay müqaviləsindən sonra zaman-zaman köçürülən ermənilər idi. Türkiyə ilə Rusiya arasında Ərzincan müqaviləsindən sonra Türkiyədən Qafqaza böyük bir erməni axını başladı. Gələn ermənilərin əksəriyyəti əli silahlı idi, onlar nəinki İrəvanı, hətta Bakını “erməni şəhəri” élan etmək istəyirdilər. Belə bir şəraitdə pulu, ordusu, hətta oturmağa yeri olmayan insanlar necə çətinliklə dövləti yaratdılar. O ki qaldı İrəvanın verilməsinə, silahlı ermənilərin gəlişi ilə 1918-ci ilə qədər artıq İrəvanda onların sayı artmışdı. Hətta 1917-ci ildə keçirlən duma seçkilərində İrəvandan üç nümayəndə seçilmişdi ki, onun ikisi erməni, biri azərbaycanlı idi. Gəncədən seçilənlərin ikisi azərbaycanlı, bir erməni, Bakıdan isə iki azərbaycanlı bir erməni seçilmişdi. O zamandan orada ermənilər güclənmişdi. Yəni Cumhuriyyətin yaradıcıları iki pisdən birini seçdilər. Çünki Bakı Şaumyanın əlində idi. Bakı azad edilməli idi. Rəsulzadə demişdi ki, Bakısıız Azərbaycan başsız bədən kimidir. Bakı mütləq azad olmalı idi. Bakını azad etmək üçün isə Seymdə olan və bolşeviklərlə düşmənçilik edən ermənilərlə hər hansı bir razılığa gəlmək lazım idi. Ermənilər də belə öhdəlik götürdülər ki, Azərbaycan Milli Şurası İrəvan və onun ətrafını güzəştə gedərsə, bolşevizmə qarşı mübarizədə birgə fəaliyyət göstərəckər, Qarabağa olan iddialarından isə əl çəkəcəklər. Bu adi uşağa da aydındır ki, o zaman imkan, güc olsaydı heç bir azərbaycanlı buna razı olmazdı. İkincisi, Milli Şura qərar qəbul etməsəydi belə, ermənilərin silahlı qüvvələri onsuz da o əraziləri tutacaqdı. Bakını azad etmək, Azərbaycan Cumhuriyyətini bərqərar etmək üçün bu addımlar atılıb.
Zaman-zaman fəaliyyəti zəif olan, Azərbaycanın ictimai həyatında tanınmayan insanlar bu cür çıxışlarla özlərinə reytinq qazanmaq istəyirlər. Bu isə çox yanlış halıdır.
İddia edilən 23 may müraciətinə gəlincə, bu iddianı irəli sürənlər öz cılızlıqlarından əl çəkmək istəmirlər, bununla yarınmaq istəyirlər...Deyim ki, Müsəlman Fraksiyasının Osmanlıya qarşı qoymaq səlahiyyəti yox idi ki, durub belə bir tələblə çıxış etsinlər”-deyə M.Zülfüqarlı qeyd etdi.
Qulu Məhərrəmli: “…Bu tamamilə yanlış, əsası olmayan bir iddadır”
Professor Qulu Məhərrəmlinin məsələyə mövqeyi belə oldu: “Mən peşə etibarı ilə tarixçi deyiləm. Tarixi sənədləri, məktubları təhlil etmək istənilən tədqiqatçıdan obyektivlik və dürüstlük, vicdan tələb edir. Amma təəssüf ki, tarixçilərin bir çoxunda bu yoxdur. O cümlədən, bu qaldırılan məsələlər ki var, bunlar tarixi xətt, proses kimi götürülmür, bəzən epizodlardan götürüb nəsə düzəltməyə çalışırlar. Tarixçi monipulyasiya ilə məşğul olmamalıdır. Əgər o gündəmə çıxmaq, sifariş eyrinə yetirmək üçün hansısa bir epoizodu təhrif edirsə, o vicdansızlıqla məşğuldur. O ki qaldı Vasif Qafarova, mən onu bir televiziya kanalından tanıyıram, o orada bir monipulyator kimi çıxış etdi, ona da mən çox kəskin reaksiya vermişəm. Vasif Qafarov o vaxt iddia edirdi ki, guya Tələt Paşa göndərdiyi teleqramda deyib ki, ermənilərə heç vaxt dövlət qurmaq olmaz və sair. Guya Azərbaycan tərəfi də təkid edib ki, yox, “erməni dövləti qurulmalıdır”, bu tamamilə yanlış, əsası olmayan bir iddadır. Bəli, Tələt Paşanın belə bir teleqramı var. Onun birinci hissəsində ümumi münasibət bildirir, amma teleqramın sonunda qeyd edir ki, indiki halda ermənilərə mütləq bir dövlət qurulmalıdır. Yəni sənədin birinci hissəsini verib ikinci hissəsini gizlətmək tarixçi davranışı deyil, bu, faktlarla oynamaqdır, tarixə dələduzcasına yanaşmaqdır. Ona görə də bu cür tarixçilərin verdikləri informasiyaların heç biri doğru deyil. Ciddi tarixçilərin qənaəti budur, ümumiyyətlə prosesin gedişatı bundan ibarətdir ki, bəli, 1918-ci ildə, yəni Cumhuriyyətin qurulması ərəfəsində Cənubi Qafqazda vəziyyətə Osmanlı imperiyası nəzarət edirdi, burada erməni dövləti yaratmaq da, təbii ki, Osmanlı imperiyasının istəyi idi…”-deyə qeyd edən Q.Məhərrəmlinin sözlərinə görə, o dövrdə ermənilərin kifayət qədər güclü siyasi təşkilatları, 20-yə yaxın hərbi diviziyası olub, eyni zamanda onlar Qərbdən də güclü dəstək alıblar. Q.Məhərrəmli vurğuladı ki, burada Xalq Cumhuriyyəti qurucularına ləkə yaxmaq, onlara qara yaxmaq sadəcə vicdansızlıqdır.
İradə SARIYEVA P.S. Mövzu ilə bağlı polemikaya qoşulmaq istəyənlərin fikirlərini də işıqlandıra bilərik.
