Nəcəf Müseyibli: “Əsas odur ki, bizim üçün qiymətli olan nümunələr aşkarlanaraq muzeyə təhvil verilib” Rəşad Salmanov: “Həmin əməliyyat keçən il mənim müraciətim əsasında həyata keçirilib” “Onun evindən 385 ədəd eksponat götürüldü”
Hər bir maddi mədəniyyət nümunəsi xalqımızın tarixinin bir parçasıdır. Odur ki, hər bir vətəndaş ana torpağımızda olan hər saxsı parçasının belə qədrini bilməlidir. Bu ən azından bizim tariximizə, dövlətimizə və milli maraqlarımıza göstərdiyimiz xidmət olardı. Ancaq təəssüf ki, bəzi vətəndaşlarımız öz maddi rifahlarını milli maraqlardan üstün tuturlar. Maddi mədəniyyət nümunələrimizə bəzi vətəndaşların göstərdiyi neqativ münasibətin qarşısı alınıb.
Yerli mətbuatın yaydığı məlumata görə, Dövlət Təhlükəsizliyi Xidməti (DTX), Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) birgə tədbirləri nəticəsində Azərbaycan tarixinin ayrı-ayrı dövrlərinə aid arxeoloji əhəmiyyət kəsb edən, maddi mədəniyyət nümunələri olan 385 ədəd əşya və predmetin Cəlilabad Rayon Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyinə təhvil verilməsi təmin olunub.
DTX-nin İctimai Əlaqələr Mərkəzindən “Trend”ə verilən məlumata görə, AMEA-nın Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun mütəxəssislərinin ilkin rəyinə əsasən, həmin maddi mədəniyyət nümunələri, o cümlədən əksəriyyəti daş dövrünün müxtəlif mərhələlərinə və ilk orta əsrlər dövrünə aid olan tuncdan və dəmirdən hazırlanmış döyüş silahları, təsərrüfat təyinatlı saxsı qablar və onların qalıqları, daş əmək alətləri, qadın bəzək əşyaları, gümüş sikkələr tarixi əhəmiyyətə malikdir və onların arxeoloji tədqiqatına ehtiyac var. Bu tarixi əhəmiyyətli tapıntılar öyrənildikdən sonra muzeylərdə nümayiş etdiriləcək.
Məlumatlara görə, Cəlilabad Rayon Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyinə təhvil verilmiş nadir tarixi sərvətlər Azərbaycanda sürətlə inkişaf edən turizmə, xüsusilə respublikamıza qonaq gələn əcnəbilərə xalqımızın, ölkəmizin milli yaddaşını özündə daşıyan maddi mədəniyyət nümunələrinin təbliği üçün daha bir töhfədir.
Bu nümunələrin yerli əhalidən, evlərdən, yoxsa qaçaqmalçılıqla məşğul olan şəxslərdən toplandığını araşdırdıq.
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun direktor müavini Nəcəf Müseyibli ilə əlaqə saxladıq. N.Müseyibli bizimlə söhbətində Azərbaycan tarixinin ayrı-ayrı dövrlərinə aid arxeoloji əhəmiyyət kəsb edən, maddi mədəniyyət nümunələri olan 385 ədəd əşya və predmetin Cəlilabad Rayon Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyinə təhvil verildiyini bildirsə də, o nümunələrin hansı yolla əldə edildiyindən məlumatsız olduğunu dedi: “Bu barədə informasiyam yoxdur. Əsas odur ki, bizim üçün qiymətli olan nümunələr aşkarlanaraq muzeyə təhvil verilib. Tapıntının xilas edilərək muzeyə verilməsi müsbət haldır”.
Masallı Regional Mədəniyyət və Turizm İdarəsinin Cəlilabad rayonu üzrə nümayəndəsi Rəşad Salmanov “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında bildirdi ki, Azərbaycan tarixinin müxtəlif dövrlərinə aid olan əşya və predmetlər xüsusi əməliyyat nəticəsində götürülüb: “Həmin əməliyyat keçən il mənim müraciətim əsasında həyata keçirilib. Mən onda Rayon Mədəniyyət və Turizm Şöbəsinin rəhbəri idim. O vaxt Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin rayon bölməsinə bu barədə müraciət etdim ki, müxətəlif adamlar (əksəriyyəti tarix müəllimləridir - R.S) qanunsuz olaraq araşdırma adı ilə əraziləri gəzib qədim dövrləri əhatə edən tarixi eksponatları götürüb evlərinə yığıb saxlayırlar. Bizim rayon da İranla sərhəddir. Etimal oluna bilər ki, onlar belə nümunələri İrana da keçirsinlər, çünki belə oğurluq halları çox olub. Çox eksponatlar buradan İrana daşınıb aparılıb. Biz burada bir baş daşı tapmışıq. Mən onun ikincisini gedib Ərdəbildə aşkarladım. Onunla bağlı DTX Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyinə müraciət edəcək ki, İrana nota versin.
Mənim müraciətimdən sonra DTX araşdırma aparmağa başladı. Hələ ki, o adamların adlarını açıqlamaq mümkün deyil. Biz hətta əvvəl onlara müraciət etdik ki, gətirib topladıqları əşya və predmetləri muzeyə təhvil versinlər. Hərəsi bir bəhanə edib o nümunələri muzeyə vermədilər. Görünür, verməməkdə maraqları var imiş. On gün bundan əvvəl DTX əməkdaşlarının, Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun əməkdaşı Qoşqar Qoşqarlının (Qoşqar müəllim bu işə ekspert kimi cəlb edilmişdi - R.S) iştirakı ilə həmin şəxsin evinə baxış keçirildi. Onun evindən 385 ədəd eksponat götürüldü. Onun bir neçəsi üst paleolit dövrünə, yəni 100-150 min il bundan əvvələ aiddir. 1800-cü illərə aid eksponatlar da var. Əksəriyyəti isə bizim eradan əvvəl tunc dövrünə mənsubdur. Biri isə üst paleolit dövrünə aiddir. Bu, Cəlilabadda ikinci tapılmış üst paleolit dövrünə aid eksponatdır. Bu da onu göstərir ki, Cəlilabadda ibtidai icma quruluşu dövründə də yaşayış olub. Bundan əvvəl qədim yaşı olan kəsici alət tapılmışdı. Bu alətin analoqu yoxdur, o bizim Cəlilabad Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyində saxlanır. Bu, ibtidai icma dövrü insanının işlətdiyi daşdan hazırlanmış dəstəksiz kəsici alətdir. Onunla ağac kəsirmişlər, ya heyvan öldürürmüşlər, məlum deyil. Ucu bıçaq kimi iti, lakin özü dəstəksiz baltaya bənzəyir, əldə tuturmuşlar.
Sonra Şirvan xalçaları növünə mənsub 1800-cü illərə aid kilim, Sasanilər dövrünə aid eksponatlar var. O vaxt daş atmaq üçün mancanaqlar olardı, həmin mancanaq mərmiləri də aşkarlanıb. Götürülən əşyalar arasında saxsı əşyalar, müxtəlif dövrləri əks etdirən gümüş pullar, qadın bəzək əşyaları, Qızılbaşlara aid qədim baş daşları və s. var, bunlar o adamdan götürülüb”.
R.Salmanov qeyd etdi ki, DTX bu əməliyyatdan sonra təkrarən ikinci əməliyyat da həyata keçirib və nəticədə 62 ədəd qədim tarixə malik maddi mədəniyyət nümunəsi götürülüb və muzeyə təhvil verilib: “Bu eksponatların içində qədim çar dövrünə aid kağız pul əskinasları da var. Hazırda o eksponatlar da rayon muzeyindədir, onların üzərində iş gedir. Hazırlaşırıq ki, gələn ay tədbir keçirək və əldə edilən həmin eksponatları rayon ictimaiyyətinə, yerli əhaliyə nümayiş etdirək. Camaat görsün ki, bizim rayonun ərazisindən nələr tapılıb. Doğrudan da Cəlilabad qədim tarixə malik bir yaşayış ərazisidir. Məsələn, Cəlilabadda bir sinə daşı tapılıb. Bayar ki, sizə dedim, onun ikincisini Ərdəbildə aşkarlamışam. Həmin daşın üzərindəki yazını oxumaq mümkün deyil. Onun üzərindəki yazıya oxşar dünyada aşkarlanmış yazı nümunələri arasında ikinci bir nümunə yoxdur. Hələ onu oxumaq mümkün deyil ki, görək üstündə nə yazılıb. Onun bir işarəsinin oxşarı Mesopotomiyada bir qab qırığının üzərində var. O bizdə tapılan daşla eyni tarixə malikdir. Çünki bu yazı nümunəsi yoxdur, aşkar olunmayıb. Bizdə aşkarlanan daşın hardasa 400 kq-a yaxın çəkisi var, bu daş mənşə etibarilə Azərbaycana məxsus deyil. Mənşəyinə görə İraqa məxsus daşdır. Bizdə iki dənə o cür daş olub, birini İrana oğurlayıb aparıblar, Ərdəbildədir. Dediyim kimi, o daşı şəxsən görmüşəm, hətta o vaxt şəklini də çəkmişdim. Biz Cəlilabadda olan daşı niyə yerindən tərpədib muzeyə gətirdik? Biz həmişə qədim qəbirlərin sökülməsinin əleyhinə olmuşuq. Sadəcə, onu da oğurlamağa cəhd etmişdilər, onu qəbirdən sürüşdürüb yola qədər gətirmişdilər. Biz rayon rəhbərliyinə, DTX-ya müraciət etdik, sağ olsunlar, kömək etdilər, o daşı qorumaq məsqsədilə götürdük. O daş hazırda Heydər Əliyev Mərkəzində mühafizə edilir”.
İradə SARIYEVA
