Bir neçə ay idi ki, Azərbaycanın 1994-cü ildə imzaladığı “Əsrin kontraktı”nın müddətinin 2050-ci ilədək uzadılacağı ilə bağlı məlumatlar dolaşırdı. Bu günlərdə Prezident Əliyevin “Xankəndi” sualtı tikinti gəmisinin təqdimatı zamanı dediyi fikirlər həmin müzakirələri konkretləşdirdi.
Prezident bildirdi ki, “Biz o yataqdakı fəaliyyətimizi 2050-ci ilə qədər uzadacağıq. Bu da bir daha onu göstərir ki, Azərbaycanın çox böyük neft ehtiyatları var. Mən xatırlayıram, 1994-cü ildə “Əsrin kontraktı” imzalananda bizi istəməyən bəzi qüvvələr - həm ölkə daxilində, həm xarici qüvvələr deyirdilər ki, Azərbaycanda kifayət qədər neft yoxdur, “Azəri-Çıraq-Günəşli”də neft azdır. Heç bir neft kəmərinin tikintisinə ehtiyac yoxdur, çünki bu kəmər boş qalacaq. İndi 20 ildir ki, biz “Azəri-Çıraq-Günəşli”dən neft və qaz hasil edirik. Burada hasilat 1997-ci ildən başlamışdır. İyirmi ildən sonra yeni kontrakt imzalanır ki, 2050-ci ilə qədər “Azəri-Çıraq-Günəşli”dən lazımi səviyyədə neft hasil ediləcək. Bu həm o bədbin və qərəzli fikirlərə bir cavabdır, eyni zamanda da onu göstərir ki, ölkəmizin çox böyük enerji potensialı var”. daha öncə belə məlumat yayılmışdır ki, SOCAR BP ilə imzalayacağı yeni müqavilədə “Azəri-Çıraq-Günəşli” (AÇG) neft-qaz yataqları blokunun işlənməsi layihəsindəki iştirak payını artırmaq istəyir. Məsələ ilə bağlı “Reuters” agentliyinin iki mənbədən aldığı məlumata görə, SOCAR-ın BP ilə imzalayacağı yeni müqavilədə “Azəri-Çıraq-Günəşli” layihəsindəki payının artırılması gözlənir. Mənbə bununla bağlı bildirib: “İlk məlumatlara görə, SOCAR digər şirkətlərin paylarının azalması bahasına payını artıracaq”. SOCAR-ın yeni müqavilə üzrə payının 11,6 faizdən 20 faizə çatdıracağı, BP-nin payının isə 35,8 faizdən 30 faizə düşəcəyi bildirilir.
Xatırladaq ki, ötən il dekabrın 23-də SOCAR və BP-nin əməliyyatçısı olduğu Azərbaycan Beynəlxalq Əməliyyat Şirkəti (ABƏŞ) Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorunda yerləşən “Azəri-Çıraq-Günəşli” yatağının gələcək işlənməsi üçün niyyət məktubu imzalayıb. Bu razılaşma “Azəri-Çıraq-Günəşli” yatağının 2050-ci ilədək işlənməsini və əsrin ortalarınadək əhəmiyyətli həcmdə ehtiyatların işlənməsi potensialını əhatə edəcək. Yeni müqavilədə Azərbaycanın payının artırılması ölkəmizin neft satışından daha çox gəlir əldə etməsini şərtləndirəcək. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Dövlət Neft Fondu 2001-ci ilin əvvəlindən bu il avqustun 1-dək “Azəri-Çıraq-Günəşli” layihəsinin reallaşdırılması çərçivəsində 125 milyard 718 milyon ABŞ dolları gəlir əldə edib. Təkcə bu ilin yanvar-iyul aylarında isə “Azəri-Çıraq-Günəşli” layihəsi çərçivəsində Dövlət Neft Fonduna 3 milyard 609 milyon dollar vəsait daxil olub. Bu ilin ilk yarısında isə “Azəri-Çıraq-Günəşli” yataqlar blokundan hasilat 106 milyon barreldən çox, yəni 14 milyon tondan artıq təşkil edib. “BP-Azerbaijan” şirkəti bildirir ki, hesabat dövründə “Azəri-Çıraq-Günəşli”dən stabil hasilat təhlükəsiz və etibarlı şəkildə davam edib. Bu da öz növbəsində həmin yataqların nə qədər vacib və məhsuldar olduğunu bir daha təsdiq edir.
Xatırladaq ki, bəziləri 1994-cü ildə 30 illiyə imzalanmış ilk neft strategiyasının 2024-cü ildə sona yetəcəyini düşünür və iddia edirdi. Azərbaycanın 2050-ci ilə qədər uzatdığı yeni neft strategiyasını əslində 2024-cü ili ”son hədd” kimi qəbul edənlərə cavab da saymaq olar. Sözsüz ki, neft strategiyasının 2050-cı ilədək uzadılması Azərbaycan üçün neft gəlirlərinin davam etməsi, cəmiyyətin sosial rifahına stabil mənbənin bundan sonra da yaşamasına təminat deməkdir.
Müqavilənin 2050-ci ilə kimi uzadılmasının Azərbaycan üçün nə kimi əhəmiyyəti ola bilər?
Ekspert İlham Şabanın fikrincə, müqaviləni uzatmaq həm Azərbaycan hökumətinin, həm də xarici şirkətlərin marağında olub: “Əsrin müqaviləsi”nin müddətinin uzadılması Azərbaycan üçün sərfəlidir. Azərbaycan müəyyən səbəblərdən maraqlı olub ki, bu müqavilə 2050-ci ilə qədər uzadılsın, yəni həmin yataqlarda hasilatı özü davam etdirməsin. Prezidentin açıqlamasından sonra məlum oldu ki, buna nail ola bilib. Səbəb isə odur ki, həmin yataqların işlənməsi üçün vacib olan texnologiya xarici şirkətlərdə ən yüksək səviyyədədir. Biz o texnologiyalara malik deyilik. İndiyə kimi həmin geoloji yataqların 50 faizdən çoxunu, BP başda olmaqla, xarici şirkətlər Azərbaycana qazandırıb. Nəinki Azərbaycanda, ümumiyyətlə keçmiş MDB məkanında geoloji ehtiyatların çıxarılma əmsalı 25 faiz ətrafındadır. Ancaq “Azəri-Çıraq-Günəşli”də bu rekord həddədir, yəni 50 faizdən yuxarıdır. AÇG-dən indiyə qədər 500 mln. tona yaxın neft hasil edilib. Onun çıxarıla biləcək ehtiyatları 1 mlrd. ton olsa da, artıq 2010-cu ildən sonra blokda hasilat texniki quyulardan intensiv istifadə hesabına həyata keçirilir. Bu gün 100 hasilat quyusuna 50 texniki quyu düşür və getdikcə onların sayı artacaq. Ona görə ki, yataqlar, adi dildə desək, “yaşlaşma periodu”na qədəm qoyurlar və laylardakı təzyiqi saxlamaq üçün daha çox geoloji tədbirlərin keçirilməsinə, qaz və su vurulması, quyuların təmiri, yan lüləli quyuların qazılmasına ehtiyac yaranır. Bunlar isə xərclərin artması deməkdir. Belə olan halda, bir var bütün xərcləri özün çəkəsən, bir də var onu partnyorlarla bölüşəsən. Daha effektli isə onda olur ki, partnyorların əlində həmçinin mütərəqqi texnologiyalar olur ki, xərclənən hər bir dolların qarşılığında daha çox əlavə qazanc imkanı əldə edəsən. Məhz bu səbəbdən də müqavilənin müddətini uzatmaq Azərbaycan hökumətinin marağındadır”.
Ekspert hesab edir ki, xarici şirkətlər də müqavilənin uzadılmasında maraqlıdır: “Sual oluna bilər ki, bu şirkətlərin Azərbaycanda “yaşlaşma periodu”na keçən yataqlarda işləməyə davam etməsinin səbəbi nədir? İndiyə qədər qazandıqları vəsaitlə niyə digər ölkələrdə yeni yataqların axtarışına çıxmırlar. Səbəb odur ki, hazırda yeni yataqlar tapmaq o qədər də asan deyil. Azərbaycan isə artıq həmin şirkətlər üçün bəlli bir məkandır. Xarici şirkətlərin Azərbaycanda işləmək marağının digər səbəbi isə odur ki, başqa bölgələrdə risq dərəcələri böyükdür. Azərbaycan isə bu risq dərəcələrini aşıb, artıq 90-cı illərin ortalarındakı Azərbaycan deyil. Hazırda stabil, müəyyən strukturu olan, oturuşmuş ehtiyatları olan bir ölkədir və bu, neft şirkətlərini qane edəcək həddədir. Azərbaycanın dünya bazarına stabil çıxışı var və bu önəmli məsələdir. Onlar da bizimlə işləməkdə maraqlıdır”.
Nəhayət əsrin yeni neft kontraktının imzalanma anı gəldi…
Imzalanma bu gün – sentyabrın 14-də Bakıda məşhur Heydər Əliyev Mərkəzində həyata keçiriləcək. Artıq dünya ölkələrindən çox sayda qonaq gəlib.
Türkiyənin energetika və təbii sərvətlər naziri Berat Albayrak, Böyük Britaniyanın Avropa və Amerika məsələləri üzrə dövlət naziri Alan Dunkan və bir sıra başqa dövlət rəsmiləri bu gün Bakıda "Azəri-Çıraq-Günəşli" (AÇG) yataqlar blokunun 2050-ci ilədək işlənilməsinə dair müqavilənin imzalanması mərasimində iştirak etmək üçün artıq Bakıdadır.
Tahir TAĞIYEV
