Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan arasında imzalanan Məkkə Paktı bəzi ekspertlər tərəfindən “Sünni paktı” və hətta “Müsəlman NATO-su” kimi qiymətləndirilir. Pakt üç ölkənin müdafiə və təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığını gücləndirmək məqsədi daşıyır və İran, İsrail, eləcə də ABŞ-ın regiondakı rolu baxımından mühüm siyasi mesaj kimi qəbul edilir.
Paktın mümkün məqsədlərindən biri üç ölkənin təhlükəsizlik sahəsində bir-birinə daha çox dəstək verməsi və uzunmüddətli perspektivdə ABŞ-dan asılılığı müəyyən qədər azaltmasıdır. Türkiyə hərbi-sənaye imkanlarına, Pakistan nüvə silahına və böyük hərbi qüvvəyə, Səudiyyə Ərəbistanı isə ciddi maliyyə və enerji resurslarına malikdir. Bu potensialların bir araya gəlməsi yeni regional təhlükəsizlik mexanizminin formalaşmasına imkan yarada bilər.
Lakin Məkkə Paktını indidən “Müsəlman NATO-su” adlandırmaq üçün ciddi əsasların olub-olmaması mübahisəlidir. Əsas problem müqavilənin tam mətninin ictimaiyyətə açıqlanmamasıdır. Buna görə paktın hansı hallarda tərəfləri bir-birinin müdafiəsinə məcbur etdiyi, konkret hərbi öhdəliklərin olub-olmadığı və kollektiv müdafiə mexanizminin necə işləyəcəyi məlum deyil.
Digər mühüm məsələ üç ölkənin milli maraqlarının tam üst-üstə düşməməsidir. Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistanın Yaxın Şərq, İran, ABŞ, İsrail və digər regional aktorlarla münasibətlərində fərqli prioritetləri var. Bu isə vahid hərbi blokun formalaşmasını çətinləşdirə bilər.
Buna görə Məkkə Paktını hazırda, NATO tipli tamhüquqlu hərbi ittifaqdan daha çox, regional təhlükəsizlik və müdafiə əməkdaşlığının yeni formatı kimi qiymətləndirmək daha ehtiyatlı yanaşmadır.
Paktın siyasi əhəmiyyəti isə ondan ibarətdir ki, Ankara, Ər-Riyad və İslamabad təhlükəsizlik məsələlərində daha sıx koordinasiya etmək niyyətlərini nümayiş etdirirlər. Əgər sonrakı mərhələdə paktın hərbi mexanizmləri, birgə komandanlıq, kəşfiyyat mübadiləsi, müdafiə sənayesi əməkdaşlığı və qarşılıqlı müdafiə öhdəlikləri konkretləşərsə, o zaman onun regional güc balansına təsiri daha ciddi ola bilər.
Əsas nəticə ondan ibarətdir ki, Məkkə Paktının “Müsəlman NATO-su”na çevrilməsi hazırda mümkün ssenarilərdən yalnız biridir. Bunun reallığa çevrilməsi üçün üç ölkənin siyasi iradəsi ilə yanaşı, konkret hərbi öhdəliklər və institusional mexanizmlər də formalaşmalıdır.
Məkkə Sazişinin tam mətninin hələ də ictimaiyyətə açıqlanmaması hansı səbəblərlə bağlıdır və bu məxfilik paktın real hərbi öhdəlikləri, komandanlıq mexanizmi və hansı hallarda birgə müdafiənin işə düşəcəyi barədə hansı sualları yaradır?
Məkkə Sazişinin tam mətninin ictimaiyyətə açıqlanmamasının bir neçə səbəbi ola bilər. Əvvəla, tərəflər təhlükəsizlik və müdafiə sahəsində konkret öhdəliklərini açıq şəkildə elan etməklə, həm potensial rəqiblərinə, həm də digər regional aktorlara öz imkanları və planları barədə əlavə məlumat vermək istəməyə bilərlər. Xüsusilə kəşfiyyat, hərbi planlaşdırma, silah təminatı və qarşılıqlı müdafiə mexanizmləri ilə bağlı müddəaların məxfi saxlanılması diplomatik baxımdan başadüşüləndir.
Lakin mətnin tam açıqlanmaması paktın mahiyyəti ilə bağlı ciddi suallar da yaradır. Məsələn, tərəflərdən birinə hücum edildikdə digər iki ölkənin avtomatik olaraq hərbi müdaxilə etmək öhdəliyi varmı, yoxsa yalnız siyasi və diplomatik dəstək nəzərdə tutulur? Birgə müdafiə qərarı necə qəbul ediləcək, bunun üçün hər üç ölkənin razılığı tələb olunacaqmı, yoxsa müəyyən hallarda ikitərəfli qərar kifayət edəcəkmi? Bu sualların cavabı məlum olmadığından, sazişi NATO-dakı kollektiv müdafiə prinsipi ilə müqayisə etmək hələlik çətindir.
Digər mühüm məsələ komandanlıq mexanizmidir. Əgər real hərbi əməkdaşlıq nəzərdə tutulursa, ortaq komandanlıq və ya koordinasiya strukturu yaradılacaqmı, qüvvələr hansı hallarda birgə fəaliyyət göstərəcək, kəşfiyyat məlumatlarının mübadiləsi və müdafiə sənayesi əməkdaşlığı hansı çərçivədə aparılacaq – bunlar da aydınlaşdırılmalıdır.
Məxfilik həm də paktın siyasi məqsədləri barədə müxtəlif ehtimallara yol açır. Saziş yalnız müdafiə əməkdaşlığının dərinləşdirilməsi üçün çərçivə sənədidirsə, onu “Müsəlman NATO-su” adlandırmaq tələskənlik olar. Əgər sənəddə konkret qarşılıqlı müdafiə öhdəlikləri və onların icrası üçün institusional mexanizmlər varsa, o zaman paktın regional təhlükəsizlik arxitekturasına təsiri daha ciddi qiymətləndirilə bilər.
Ona görə hazırda ən böyük problem, paktın adından çox, onun hüquqi və hərbi mexanizmlərinin ictimaiyyətə məlum olmamasıdır. Tam mətn və ya ən azı əsas müddəalar açıqlanmadığı müddətdə bu sazişin real hərbi ittifaq, yoxsa daha çox siyasi-təhlükəsizlik əməkdaşlığı formatı olduğunu dəqiq müəyyənləşdirmək mümkün deyil.
Nəticə olaraq qeyd edək ki, paktın mətn və ya məzmununun açıqlanmamasının əsas səbəbi təhlükəsizlik və diplomatik maraqlardır. Tərəflər konkret hərbi öhdəliklərini, müdafiə planlarını və mümkün komandanlıq mexanizmlərini əvvəlcədən açıqlamaq istəmirlər. Buna görə də paktın mətninin tam açıqlanmaması onun real hərbi məzmunu və öhdəlikləri barədə qeyri-müəyyənlik yaradır.
Akif NƏSİRLİ
